Adhyaya 25
Gṛhastha Livelihood, Āpad-dharma, and Sacrificial Stewardship of Wealth
पूर्वोक्तगृहस्थधर्मानन्तरं व्यासः द्विजानां ‘परमधर्मं’ सदाचारं च विशेषेण प्रवक्तुम् आरभते। गृहस्थान् साधकान् असाधकांश्च विभज्य, आजीविकानां क्रमं निरूपयति—अध्यापनं याजनं च दानप्रतिग्रहश्च स्वाभाविकाः; आपदि वाणिज्यं कृषिश्च विकल्पौ; कुसिदं तु कठोरं निन्द्यं च। यद्यपि जीविका व्यवहार्या भवति, ब्राह्मणस्य ऋजुता-अकपटता-शुद्धोपायाश्च नित्यं रक्षणीयाः। समृद्धिः देवपितृतर्पणैः, ब्राह्मणपूजनैः, कृषिफलविभागैश्च यज्ञीयप्रतिदानेन बद्धा इति दर्शयति; विधिरहितं सञ्चितधनं च अधोगतजन्महेतुरिति चेतयति। अन्ते पुरुषार्थेषु अर्थस्य धर्मार्थोपार्जनमेव ग्राह्यम्, कामोऽपि धर्माविरोधी, धनं दाने होमे पूजायां च प्रवाह्यमिति प्रतिपाद्य, संवादं वेदान्त-योगप्रधानजीवनलक्ष्य-मोक्षविचाराभिमुखं नयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्विशो ऽध्यायः इन् रेए निछ्त् ज़ुल्äस्सिगे ज़ेइछेन्: व्यास उवाच एष वो ऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः / द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायामुपरिविभागे चतुर्विंशोऽध्यायः। व्यास उवाच—एष वोऽभिहितः कृत्स्नो गृहस्थाश्रमवासिनः; द्विजातेः परमो धर्मो वर्तनानि निबोधत।
Verse 2
द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्यसाधकः / अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम् / कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वोतास्वयङ्कृतम्
द्विविधस्तु गृही ज्ञेयः साधकश्चाप्यसाधकः। अध्यापनं याजनं च पूर्वस्याहुः प्रतिग्रहम्; कुसीदकृषिवाणिज्यं प्रकुर्वीतास्वयङ्कृतम्।
Verse 3
कृषेरभावाद् वाणिज्यं तदभावात् कुसीदकम् / आपत्कल्पो ह्यं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते
कृषेरभावाद् वाणिज्यं तदभावात् कुसीदकम्; आपत्कल्पो ह्ययं ज्ञेयः पूर्वोक्तो मुख्य इष्यते।
Verse 4
स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा कुसीदकम् / कष्टा पापीयसी वृत्तिः कुसीदं तद् विवर्जयेत्
स्वयं वा कर्षणं कुर्याद् वाणिज्यं वा समाचरेत्। कुसीदकं तु वृत्तिः कष्टा पापीयसी; तस्मात् कुसीदं विवर्जयेत्॥
Verse 5
क्षात्रवृत्तिं परां प्रहुर्न स्वयं कर्षणं द्विजैः / तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत वर्तनेनापदि द्विजः
क्षात्रवृत्तिं परां प्राहुर्द्विजानां न तु कर्षणम्। तस्मात् क्षात्रेण वर्तेत; आपदि तु यथालाभं जीवेत् द्विजः॥
Verse 6
तेन चावाप्यजीवंस्तु वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत् / न कथञ्चन कुर्वोत ब्राह्मणः कर्म कर्षणम्
तेनाप्यजीवं न लभेत् चेत् वैश्यवृत्तिं कृषिं व्रजेत्। ब्राह्मणः कर्षणकर्म तु न कथञ्चन कारयेत्॥
Verse 7
लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत् / ते तृप्तास्तस्य तं दोषं शमयन्ति न संशयः
लब्धलाभः पितॄन् देवान् ब्राह्मणांश्चापि पूजयेत्। ते तृप्तास्तस्य दोषं तं शमयन्ति न संशयः॥
Verse 8
देवेभ्यश्च पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम् / त्रिंशद्भागं ब्राह्मणानां कृषिं कुर्वन् न दुष्यति
देवेभ्यः पितृभ्यश्च दद्याद् भागं तु विंशकम्। ब्राह्मणानां त्रिंशद्भागं; कृषिं कुर्वन् न दुष्यति॥
Verse 9
वणिक् प्रदद्याद् द्विगुणं कुसीदी त्रिगुणं पुनः / कृषीवलो न दोषेण युज्यते नात्र संशयः
वणिग् द्विगुणं दद्यात्, कुसीदी तु त्रिगुणं पुनः। कृषीवलो न दोषेण युज्यते—नात्र संशयः॥
Verse 10
शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः / विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः
शिलोञ्छं वाप्याददीत गृहस्थः साधकः पुनः। विद्याशिल्पादयस्त्वन्ये बहवो वृत्तिहेतवः॥
Verse 11
असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः / शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः
असाधकस्तु यः प्रोक्तो गृहस्थाश्रमसंस्थितः। शिलोञ्छे तस्य कथिते द्वे वृत्ती परमर्षिभिः॥
Verse 12
अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि / अयाचितं स्यादमृतं मृतं भेक्षं तु याचितम्
अमृतेनाथवा जीवेन्मृतेनाप्यथवा यदि। अयाचितं स्यादमृतं मृतं भैक्षं तु याचितम्॥
Verse 13
कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा / त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च
कुशूलधान्यको वा स्यात् कुम्भीधान्यक एव वा। त्र्यहैहिको वापि भवेदश्वस्तनिक एव च॥
Verse 14
चतुर्णामपि चैतेषां द्विजानां गृहमेधिनाम् / श्रेयान् परः परो ज्ञेयो धर्मतो लोकजित्तमः
चतुर्णामपि एतेषां द्विजगृहमेधिनां मध्ये धर्मतः परः परः श्रेयान् ज्ञेयः, लोकजयेऽधिकतरसमर्थः।
Verse 15
षट्कर्मैको भवत्येषां त्रिभिरन्यः प्रवर्तते / द्वाभ्यामेकश्चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति
एतेषां ब्राह्मणानां कश्चित् षट्कर्मभिः जीवति, अन्यस्तु त्रिभिः प्रवर्तते; कश्चिद् द्वाभ्याम्, चतुर्थस्तु ब्रह्मसत्रेण जीवति।
Verse 16
वर्तयंस्तु शिलोञ्छाभ्यामग्निहोत्रपरायणः / इष्टीः पार्वायणान्तीयाः केवला निर्वपेत् सदा
शिलोञ्छाभ्यां वर्तयन् अग्निहोत्रपरायणः, पार्वायणान्तीयाः केवला इष्टीः सदा निर्वपेत्।
Verse 17
न लोकवृतिं वर्तेत वृत्तिहेतोः कथञ्चन / अजिह्मामशठां शुद्धां जीवेद् ब्राह्मणजीविकाम्
वृत्तिहेतोः कथञ्चन न लोकवृत्तिं वर्तेत; अजिह्मामशठां शुद्धां ब्राह्मणजीविकां जीवेत्।
Verse 18
याचित्वा वापि सद्भ्यो ऽन्नं पितॄन्देवांस्तु तोषयेत् / याचयेद् वा शुचिं दान्तं न तृप्येत स्वयं ततः
सद्भ्यः याचित्वापि अन्नं पितॄन् देवान् च तोषयेत्; शुचिं दान्तं वा याचयेत्, स्वयं ततो न तृप्येत।
Verse 19
यस्तु द्रव्यार्जनं कृत्वा गृहस्थस्तोषयेन्न तु / देवान् पितृंश्च विधिना शुनां योनिं व्रजत्यसौ
यः गृहस्थो द्रव्यार्जनं कृत्वा विधिना देवान् पितॄंश्च न तर्पयति, स एव शुनां योनिं प्राप्नोति।
Verse 20
धर्मश्चार्थश्च कामश्च श्रेयो मोक्षश्चतुष्टयम् / धर्माविरुद्धः कामः स्याद् ब्राह्मणानां तु नेतरः
धर्मार्थकाममोक्षाः पुरुषार्थचतुष्टयम्; ब्राह्मणानां तु धर्माविरुद्धः काम एव विधीयते, नान्यथा।
Verse 21
योर्ऽथो धर्माय नात्मार्थः सोर्ऽथो ऽनर्थस्तथेतरः / तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् वै जुहुयाद् यजेत्
योऽर्थो धर्माय नात्मार्थः स एव अर्थः; आत्मार्थमात्रसाधितोऽर्थोऽनर्थ एव। तस्मादर्थं समासाद्य दद्याद् जुहुयाद् यजेत् च।
Frequently Asked Questions
It distinguishes the disciplined practitioner (sādhaka) from the non-practitioner (asādhaka) to show that livelihood choices and austerity-levels vary by spiritual commitment, yet both are accountable to dharma and ritual reciprocity.
Normatively, the twice-born live through teaching and officiating sacrifices (with permitted gift-receipt); if necessary they may adopt trade; if even that fails, lending at interest is permitted only as a last resort, and is still portrayed as more sinful than other means.
Śiloñcha is subsistence by gleaning what remains in fields (and collecting fallen grains). It is presented as a legitimate, often higher, mode of support for disciplined householders because it minimizes harm and dependence on profit-driven activity.
The chapter prescribes satisfying Devas and Pitṛs and honoring brāhmaṇas, including setting aside proportional shares from produce; prosperity is framed as stewardship that must circulate through yajña and dāna.
It teaches that artha is truly ‘wealth’ only when acquired for dharma; kāma is permissible only when non-conflicting with dharma; and the highest aim is mokṣa—therefore wealth should support charity, fire-offerings, and sacrificial worship rather than private indulgence.