Adhyaya 48

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साह्स्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोध्यायः सूत उवाच शाकद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन व्यवस्थितः / क्षीरार्णवं समाश्रित्य द्वीपः पुष्करसंवृतः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्र्यां संहितायां पूर्वविभागे सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—शाकद्वीपविस्ताराद् द्विगुणः पुष्करद्वीपः, क्षीरार्णवं समाश्रित्य पुष्करसंवृतः॥

Verse 2

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः / योजनानां सहस्त्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः / तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः

एक एवात्र विप्रेन्द्राः पर्वतो मानसोत्तरः। योजनानां सहस्राणि सार्धं पञ्चाशदुच्छ्रितः। तावदेव च विस्तीर्णः सर्वतः परिमण्डलः॥

Verse 3

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः / एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः

स एव द्वीपः पश्चार्धे मानसोत्तरसंज्ञितः। एक एव महासानुः संनिवेशाद् द्विधा कृतः॥

Verse 4

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ / अपरौ मानसस्याथ पर्वतस्यानुमण्डलौ / महावीतं स्मृतं वर्षं धातकीखण्डमेव च

तस्मिन् द्वीपे स्मृतौ द्वौ तु पुण्यौ जनपदौ शुभौ—एकः मानस्यमिति ख्यातः, अपरश्च पर्वतस्यानुमण्डलः। तत्र वर्षं महावीतं नाम, धातकीखण्डमिति च स्मृतम्।

Verse 5

स्वादूदकेनोदधिना पुष्करः परिवारितः / तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधो ऽमरपूजितः

स्वादूदकेन उदधिना पुष्करः परिवारितः। तस्मिन् द्वीपे महावृक्षो न्यग्रोधोऽमरपूजितः।

Verse 6

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः / तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः

तस्मिन् निवसति ब्रह्मा विश्वात्मा विश्वभावनः। तत्रैव मुनिशार्दूलाः शिवनारायणालयः।

Verse 7

वसत्यत्र महादेवो हरोर्ऽद्धहरिरव्ययः / संपूज्यमानो ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः / गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः

वसत्यत्र महादेवो हरोऽर्धहरिरव्ययः, ब्रह्माद्यैः कुमाराद्यैश्च योगिभिः संपूज्यमानः। गन्धर्वैः किन्नरैर्यक्षैरीश्वरः कृष्णपिङ्गलः।

Verse 8

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः / निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः

स्वस्थास्तत्र प्रजाः सर्वा ब्रह्मणा सदृशत्विषः। निरामया विशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः।

Verse 9

सत्यानृते न तत्रास्तां नोत्तमाधममध्यमाः / न वर्णाश्रमधर्माश्च न नद्यो न च पर्वताः

तत्र न सत्यमस्ति नानृतं, न चोत्तमाधममध्यमभेदाः। न वर्णाश्रमधर्माः, न नद्यः, न पर्वताश्च॥

Verse 10

परेण पुष्करस्याथ स्थितो महान् / स्वादूदकसमुद्रस्तु समन्ताद् द्विजसत्तमाः

पुष्करस्य परेण पश्चिमदिशि महान् स्वादूदकसमुद्रोऽस्ति, स समन्तात् सर्वतो वेष्टयति, हे द्विजसत्तमाः॥

Verse 11

परेण तस्य महती दृश्यते लोकसंस्थितिः / काञ्चनी द्विगुणा भूमिः सर्वा चैव शिलोपमा

तस्य परेण महती लोकसंस्थितिर्दृश्यते। काञ्चनी भूमिर्द्विगुणा, सर्वा च शिलोपमा॥

Verse 12

तस्याः परेण शैलस्तु मर्यादात्मात्ममण्डलः / प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोकः स उच्यते

तस्याः परेण शैलोऽस्ति मर्यादात्मात्ममण्डलः। प्रकाशश्चाप्रकाशश्च स लोकालोक इति स्मृतः॥

Verse 13

योजनानां सहस्त्राणि दश तस्योच्छ्रयः स्मृतः / तावानेव च विस्तारो लोकालोको महागिरिः

तस्य लोकालोकस्य महागिरेरुच्छ्रयो योजनानां दशसहस्राणि स्मृतः। विस्तारोऽपि तावानेव॥

Verse 14

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् / तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम्

समावृत्य तु तं शैलं सर्वतो वै तमः स्थितम् । तमश्चाण्डकटाहेन समन्तात् परिवेष्टितम् ॥

Verse 15

एतै सप्त महालोकाः पातालाः सप्तकीर्तिताः / ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः

एतैः सप्त महालोकाः पातालाः सप्त कीर्तिताः । ब्रह्माण्डस्यैष विस्तारः संक्षेपेण मयोदितः ॥

Verse 16

अण्डानामीदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्त्रशः / सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः

अण्डानाम् ईदृशानां तु कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात् प्रधानस्य कारणस्याव्ययात्मनः ॥

Verse 17

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश / तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः

अण्डेष्वेतेषु सर्वेषु भुवनानि चतुर्दश । तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा रुद्रा नारायणादयः ॥

Verse 18

दशोत्तरमथैकैकमण्डावरणसप्तकम् / समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः

दशोत्तरम् अथैकैकम् अण्डावरणसप्तकम् । समन्तात् संस्थितं विप्रा यत्र यान्ति मनीषिणः ॥

Verse 19

अनन्तमेकमव्यक्तनादिनिधनं महत् / अतीत्य वर्तते सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरम्

अनन्तमेकमव्यक्तं नादिनिधनं महत्। अतीत्य च प्रविश्यैव सर्वं जगत् प्रकृतिरक्षरा॥

Verse 20

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते / तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद् ब्रह्म परमं पदम्

अनन्तत्वमनन्तस्य यतः संख्या न विद्यते। तदव्यक्तमिति ज्ञेयं तद्ब्रह्म परमं पदम्॥

Verse 21

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते / तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्

अनन्त एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु पठ्यते। तस्य पूर्वं मयाप्युक्तं यत्तन्माहात्म्यमव्ययम्॥

Verse 22

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते / भूमौ रसातले चैव आकाशे पवने ऽनले / अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न सशयः

गतः स एष सर्वत्र सर्वस्थानेषु वर्तते। भूमौ रसातले चैव आकाशे पवनेऽनले॥ अर्णवेषु च सर्वेषु दिवि चैव न संशयः॥

Verse 23

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः / अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः

तथा तमसि सत्त्वे च एष एव महाद्युतिः। अनेकधा विभक्ताङ्गः क्रीडते पुरुषोत्तमः॥

Verse 24

महेश्वरः परो ऽव्यक्तादण्डमव्यक्तसंभवम् / अण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नस्तेन सृष्टमिदं जगत्

महेश्वरः परः प्रभुरव्यक्तात् परमात् कारणादण्डं जगद्बीजं समजनयत्। तस्मादण्डाद् ब्रह्मा समुत्पन्नः, तेनैवेदं समस्तं जगत् सृष्टम्॥