Adhyaya 47
Sapta-dvīpa Cosmography and the Vision of Śvetadvīpa–Vaikuṇṭha
पुराणीय-लोकविन्यासं प्रवर्तयन् सूतः जम्बूद्वीपात् परं द्वीपान्तराणि वर्णयति—प्रत्येकं द्विगुणविस्तारं, पृथग्-समुद्रपरिवेष्टितं च। प्लक्षद्वीपे कुलपर्वताः सरितश्च, धर्मसौख्यं सोमपूजा च, सोमसायुज्यं दीर्घायुष्यम् च फलम्। ततः शाल्मली-कुश-क्रौञ्च-शाकद्वीपाः क्रमशः, सप्त पर्वताः सप्त मुख्यसरितश्च, जनपदानां वर्णानां च नामानि, तथा भक्ति-प्रधानदेवताः—वायुः, ब्रह्मा, रुद्रो महादेवः, सूर्यश्च—यैः सारूप्य-सालोक्यादि कृपया सिध्यति। अन्ते क्षीरोदसमुद्रे श्वेतद्वीपः, तत्र रोग-भय-लोभ-मायारहिताः प्रजाः योग-मन्त्र-तपः-ज्ञानैः नारायणं भजन्ति। नारायणपुरं वैकुण्ठं च दिव्यरूपेण वर्ण्यते—हरिः शेषे शयितः, श्रीः पादयोः सेवते। उपसंहारे सिद्धान्तः—नारायणात् जगदुत्पद्यते, तस्मिन् तिष्ठति, प्रलये तस्मिन्नेव लीयते; स एव परमा गतिः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्चत्वारिशो ऽध्यायः सूत उवाच जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः
सूत उवाच—जम्बूद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः संवेष्टयित्वा क्षारोदं प्लक्षद्वीपो व्यवस्थितः।
Verse 2
प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः
प्लक्षद्वीपे च विप्रेन्द्राः सप्तासन् कुलपर्वताः—ऋज्वायताः सुपर्वाणः सिद्धसङ्घनिषेविताः।
Verse 3
गोमेदः प्रथमस्तेषां द्वितीयश्चन्द्र उच्यते / नारादो दुन्दुभिश्चैव सोमश्च ऋषभस्तथा / वैभ्राजः सप्तमः प्रोक्तो ब्रह्मणो ऽत्यन्तवल्लभः
तेषां मध्ये गोमेदः प्रथमः प्रोक्तः, द्वितीयः चन्द्र उच्यते। नारदः दुन्दुभिश्चैव, सोमः ऋषभस्तथा; वैभ्राजः सप्तमः ख्यातो ब्रह्मणोऽत्यन्तवल्लभः॥
Verse 4
तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः / उपास्यते स विश्वात्मा साक्षी सर्वस्य विश्वसृक्
तत्र देवर्षिगन्धर्वैः सिद्धैश्च भगवानजः उपास्यते। स विश्वात्मा सर्वस्य साक्षी विश्वसृक् च॥
Verse 5
तेषु पुण्या जनपदा नाधयो व्याधयो न च / न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन
तेषु पुण्याः जनपदाः; न आधयः व्याधयः न च। न तत्र पापकर्तारः पुरुषा वा कथञ्चन॥
Verse 6
तेषां नद्यश्च सप्तैव वर्षाणां तु समुद्रगाः / तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहपुपासते
तेषां वर्षाणां नद्यः सप्तैव समुद्रगाः। तासु ब्रह्मर्षयो नित्यं पितामहं उपासते॥
Verse 7
अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता / अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः
अनुतप्ता शिखी चैव विपापा त्रिदिवा कृता। अमृता सुकृता चैव नामतः परिकीर्तिताः॥
Verse 8
क्षुद्रनद्यस्त्वसंख्याताः सरांसि सुबहून्यपि / न चैतेषु युगावस्था पुरुषा वै चिरायुषः
क्षुद्रनद्यः असंख्याता बहूनि सरांसि च; एतेषु देशेषु युगधर्मव्यवस्था न प्रकाशते, न च पुरुषाः चिरायुषो भवन्ति।
Verse 9
आर्यकाः कुरवाश्चैव विदशा भाविनस्तथा / ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रास्तस्मिन् द्वीपे प्रकीर्तिताः
आर्यकाः कुरवश्चैव विदशा भाविनास्तथा; तस्मिन् द्वीपे वसन्तीति कीर्त्यन्ते, तथा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राश्च चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः।
Verse 10
इज्यते भगवान् सोमो वर्णैस्तत्र निवासिभिः / तेषां च सोमसायुज्यं सारूप्यं मुनिपुङ्गवाः
तत्र निवासिभिर्वर्णैः सर्वैर्भगवान् सोम इज्यते; तेषां सोमसायुज्यं सारूप्यं च जायते, हे मुनिपुङ्गवाः।
Verse 11
सर्वे धर्मपरा नित्यं नित्यं मुदितमानसाः / पञ्चवर्षसहस्त्राणि जीवन्ति च निरामयाः
सर्वे नित्यं धर्मपराः नित्यं मुदितमानसाः; पञ्चवर्षसहस्राणि जीवन्ति निरामयाः।
Verse 12
प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्येक्षुरसाम्भोधिं शाल्मलिः संव्यवस्थितः
प्लक्षद्वीपप्रमाणं तु द्विगुणेन समन्ततः; इक्षुरसाम्भोधिं संवेष्ट्य शाल्मलिर्द्वीपः संव्यवस्थितः।
Verse 13
सप्त वर्षाणि तत्रापि सप्तैव कुलपर्वताः / ऋज्वायताः सुपर्वाणः सप्त नद्यश्च सुव्रताः
तत्रापि सप्त वर्षाणि सन्ति, तथा सप्तैव कुलपर्वताः। ते ऋज्वायताः सुपर्वाणः; सप्त नद्यश्च सन्ति, हे सुव्रत।
Verse 14
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयश्च बलाहकः / द्रोणः कङ्कस्तु महिषः ककुद्वान् सप्त पर्वताः
कुमुदश्चोन्नतश्चैव तृतीयो बलाहकः। द्रोणः कङ्को महिषश्च ककुद्वान्—इमे सप्त पर्वताः॥
Verse 15
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी / निवृत्तिश्चैति ता नद्यः स्मृता पापहरा नृणाम्
योनी तोया वितृष्णा च चन्द्रा शुक्ला विमोचनी। निवृत्तिश्च—इमा नद्यः स्मृताः पापहरा नृणाम्॥
Verse 16
न तेषु विद्यते लोभः क्रोधो वा द्विजसत्तमाः / न चैवास्ति युगावस्था जना जीवन्त्यनामयाः
तेषु लोभो न विद्यते क्रोधो वा, द्विजसत्तमाः। न च युगावस्था तत्र; जना जीवन्त्यनामयाः॥
Verse 17
यजन्ति सततं तत्र वर्णा वायुं सनातनम् / तेषां तस्याथ सायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
तत्र वर्णाः सर्वदा वायुं सनातनं यजन्ति। तस्य प्रसादात् ते सायुज्यं सारूप्यं च सलोकतां प्राप्नुवन्ति॥
Verse 18
कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ता राजानश्चारुणास्तथा / पीता वैश्याः स्मृताः कृष्णा द्वीपे ऽस्मिन् वृषला द्विजाः
अस्मिन् द्वीपे कपिला ब्राह्मणाः प्रोक्ताः, राजानश्चारुणवर्णाः; पीतवर्णा वैश्याः स्मृताः, कृष्णवर्णा शूद्राः। अत्र तु द्विजा अपि वृषलत्वेन परिगण्यन्ते।
Verse 19
शाल्मलस्य तु विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / संवेष्ट्य तु सुरोदाब्धिं कुशद्वीपो व्यवस्थितः
शाल्मलद्वीपविस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः कुशद्वीपः स्थितः; स सर्वतः सुरोदाब्धिं परिवेष्ट्य व्यवस्थितः।
Verse 20
विद्रुमश्चैव हेमश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा / कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः सप्त पर्वताः
विद्रुमो हेमश्चैव द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा। कुशेशयो हरिश्चाथ मन्दरः—सप्त पर्वताः॥
Verse 21
धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा / विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः
धुतपापा शिवा चैव पवित्रा संमता तथा। विद्युदम्भा मही चेति नद्यस्तत्र जलावहाः॥
Verse 22
अन्याश्च शतशोविप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः / तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते
अन्याश्च शतशो विप्रा नद्यो मणिजलाः शुभाः। तासु ब्रह्माणमीशानं देवाद्याः पर्युपासते॥
Verse 23
ब्राह्मणा द्रविणो विप्राः क्षत्रियाः शुष्मिणस्तथा / वैश्याः स्नेहास्तु मन्देहाः शूद्रास्तत्र प्रकीर्तिताः
ब्राह्मणाः द्रविणाभिलाषिणो विप्राः, क्षत्रियाः शुष्मसमन्विताः; वैश्याः स्नेहबन्धयुक्ताः, शूद्राश्च मन्दबुद्धय इति तत्र प्रकीर्तिताः।
Verse 24
सर्वे विज्ञानसंपन्ना मैत्रादिगुणसंयुताः / यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः
सर्वे विज्ञानसम्पन्ना मैत्र्यादिगुणसंयुताः। यथोक्तकारिणः सर्वे सर्वे भूतहिते रताः॥
Verse 25
यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम् / तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता
यजन्ति विविधैर्यज्ञैर्ब्रह्माणं परमेष्ठिनम्। तेषां च ब्रह्मसायुज्यं सारूप्यं च सलोकता॥
Verse 26
कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्
कुशद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः। क्रौञ्चद्वीपस्ततो विप्रा वेष्टयित्वा घृतोदधिम्॥
Verse 27
क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः / देवावृच्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च / नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः
क्रौञ्चो वामनकश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः। देवावृक्च विविन्दश्च पुण्डरीकस्तथैव च॥ नाम्ना च सप्तमः प्रोक्तः पर्वतो दुन्दुभिस्वनः॥
Verse 28
गौरी कुमुद्विती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा / ख्यातिश्च पुण्डरीकाच नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः
गौरी कुमुद्वती चैव संध्या रात्रिर्मनोजवा । ख्यातिश्च पुण्डरीकाच नद्यः प्राधान्यतः स्मृताः ॥
Verse 29
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तिष्यास्तस्य क्रमेण वै । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव द्विजोत्तमाः ॥
Verse 30
अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः / व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः
अर्चयन्ति महादेवं यज्ञदानसमाधिभिः । व्रतोपवासैर्विविधैर्हेमैः स्वाध्यायतर्पणैः ॥
Verse 31
तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् / सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः
तेषां वै रुद्रसायुज्यं सारूप्यं चातिदुर्लभम् । सलोकता च सामीप्यं जायते तत्प्रसादतः ॥
Verse 32
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः / शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम्
क्रौञ्चद्वीपस्य विस्ताराद् द्विगुणेन समन्ततः । शाकद्वीपः स्थितो विप्रा आवेष्ट्य दधिसागरम् ॥
Verse 33
उदयो रैवतश्चैव श्यामाको ऽस्तगिरिस्तथा / आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः
उदयः रैवतश्चैव श्यामाकः अस्तगिरिस्तथा । आम्बिकेयस्तथा रम्यः केशरी चेति पर्वताः ॥
Verse 34
सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा / इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः
सुकुमारी कुमारी च नलिनी रेणुका तथा । इक्षुका धेनुका चैव गभस्तिश्चेति निम्नगाः ॥
Verse 35
आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः / अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः
आसां पिबन्तः सलिलं जीवन्ते तत्र मानवाः । अनामया ह्यशोकाश्च रागद्वेषविवर्जिताः ॥
Verse 36
मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु
मगाश्च मगधाश्चैव मानवा मन्दगास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चात्र क्रमेण तु ॥
Verse 37
यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् / व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम्
यजन्ति सततं देवं सर्वलोकैकसाक्षिणम् । व्रतोपवासैर्विविधैर्देवदेवं दिवाकरम् ॥
Verse 38
तेषां सूर्येण सायुज्यं सामीप्यं च सरूपता / सलोकता च विप्रेन्द्रा जायते तत्प्रसादतः
तत्प्रसादेन विप्रेन्द्राः सूर्येण सह सायुज्यं सामीप्यं सरूपतां सलोकतां च प्राप्नुवन्ति।
Verse 39
शाकद्वीपं समावृत्य क्षीरोदः सागरः स्थितः / श्वेतद्वीपश्च तन्मध्ये नारायणपरायणाः
शाकद्वीपं समन्तात् क्षीरोदसागरः परिवृत्य स्थितः; तन्मध्ये श्वेतद्वीपोऽस्ति, यत्र जनाः नारायणपरायणाः।
Verse 40
तत्र पुण्या जनपदा नानाश्चर्यसमन्विताः / श्वेतास्तत्र नरा नित्यं जायन्ते विष्णुतत्पराः
तत्र पुण्याः जनपदाः नानाश्चर्यसमन्विताः; तत्र नरा नित्यं श्वेतवर्णा जायन्ते विष्णुतत्पराः।
Verse 41
नाधयो व्याधयस्तत्र जरामृत्युभयं न च / क्रोधलोभविनिर्मुक्ता मायामात्सर्यवर्जिताः
तत्र नाधयः न व्याधयः, न च जरामृत्युभयम्; क्रोधलोभविनिर्मुक्ताः, मायामात्सर्यवर्जिताः।
Verse 42
नित्यपुष्टा निरातङ्का नित्यानन्दाश्च भोगिनः / नारायणपराः सर्वे नारायणपरायणाः
नित्यपुष्टाः निरातङ्काः नित्यानन्दाश्च भोगिनः; सर्वे नारायणपराः, नारायणपरायणाः।
Verse 43
केचिद् ध्यानपरा नित्यं योगिनः संयतेन्द्रियाः / केचिज्जपन्ति तप्यन्ति केचिद् विज्ञानिनो ऽपरे
केचिद्योगिनो नित्यं ध्यानपराः संयतेन्द्रियाः। केचिज्जपन्ति तप्यन्ति, केचिदन्ये विवेकविज्ञाननिष्ठाः॥
Verse 44
अन्ये निर्बोजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः / ध्यायन्ति तत् परं व्योम वासुदेवं परं पदम्
अन्ये निर्बीजयोगेन ब्रह्मभावेन भाविताः। ध्यायन्ति तत्परं व्योम वासुदेवं परं पदम्॥
Verse 45
एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे / पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्णवाख्यं तमसः परं
एकान्तिनो निरालम्बा महाभागवताः परे। पश्यन्ति परमं ब्रह्म विष्णવाख्यं तमसः परम्॥
Verse 46
सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः / सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः
सर्वे चतुर्भुजाकाराः शङ्खचक्रगदाधराः। सुपीतवाससः सर्वे श्रीवत्साङ्कितवक्षसः॥
Verse 47
अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः / स्वयोगोद्भूतकिरणा महागरुडवाहनाः
अन्ये महेश्वरपरास्त्रिपुण्ड्राङ्कितमस्तकाः। स्वयोगोद्भूतकिरणाः महागरुडवाहनाः॥
Verse 48
सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दाश्च निर्मलाः / वसन्ति तत्र पुरुषा विष्णोरन्तरचारिणः
सर्वशक्तिसमायुक्ता नित्यानन्दमया निर्मलाश्च ते सिद्धपुरुषा विष्णोरन्तरात्मनि सञ्चरन्तोऽत्र वसन्ति।
Verse 49
तत्र नारायणस्यान्यद् दुर्गमं दुरतिक्रमम् / नारायणं नाम पुरं व्यासाद्यैरुपशोभितम्
तत्रैव नारायणस्यापरं धाम दुर्गमं दुरतिक्रमं च; ‘नारायण’ इति नाम्ना पुरं व्यासादिमहर्षिभिरुपशोभितम्।
Verse 50
हेमप्राकारसंसुक्तं स्फाटिकैर्मण्डपैर्युतम् / प्रभासहस्त्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम् / हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्
हेमप्राकारपरिक्षिप्तं स्फाटिकमण्डपसंयुतम्। प्रभासहस्रकलिलं दुराधर्षं सुशोभनम्; हर्म्यप्राकारसंयुक्तमट्टालकसमाकुलम्॥
Verse 51
हेमगोपुरसाहस्त्रैर्नानारत्नोपशोभितैः / शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलङ्कृतम्
हेमगोपुरसाहस्रैर्नानारत्नोपशोभितैः। शुभ्रास्तरणसंयुक्तं विचित्रैः समलङ्कृतम्॥
Verse 52
नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभीश्च शोभितम् / सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्
नन्दनैर्विविधाकारैः स्त्रवन्तीभिश्च शोभितम्। सरोभिः सर्वतो युक्तं वीणावेणुनिनादितम्॥
Verse 53
पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितम् / वीथीभिः सर्वतो युक्तं सोपानै रत्नभूषितैः
पताकाभिर्विचित्राभिरनेकाभिश्च शोभितं, वीथीभिः सर्वतो युक्तं, सोपानै रत्नभूषितैः।
Verse 54
नारीशतसहस्त्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम् / हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम् / चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्
नारीशतसहस्त्राढ्यं दिव्यगोयसमन्वितम्। हंसकारण्डवाकीर्णं चक्रवाकोपशोभितम्॥ चतुर्द्वारमनौपम्यमगम्यं देवविद्विषाम्।
Verse 55
तत्र तत्राप्सरः सङ्धैर्नृत्यद्भिरुपशोभितम् / नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः
तत्र तत्राप्सरः सङ्घैर्नृत्यद्भिरुपशोभितम्। नानागीतविधानज्ञैर्देवानामपि दुर्लभैः॥
Verse 56
नानाविलाससंपन्नैः कामुकैरतिकोमलैः / प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः
नानाविलाससंपन्नैः कामुकैरतिकोमलैः। प्रभूतचन्द्रवदनैर्नूपुरारावसंयुतैः॥
Verse 57
ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर्बालमुग्धमृगेक्षणैः / अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः
ईषत्स्मितैः सुबिम्बोष्ठैर्बालमुग्धमृगेक्षणैः। अशेषविभवोपेतैर्भूषितैस्तनुमध्यमैः॥
Verse 58
सुराजहंसचलनैः सुवेषैर्मधुरस्वनैः / संलापालापकुशलैर्दिव्याभरणभूषैतैः
दिव्याभरणभूषिताः सुराजहंसगतिभिः चलन्ति; सुवेषाः मधुरस्वनाः संलापालापकुशलाश्च सुमधुरवाक्यविलासिन्यः।
Verse 59
स्तनभारविनम्रैश्च मदघूर्णितलोचनैः / नानावर्णविचित्राङ्गैर्नानाभोगरतिप्रियैः
स्तनभारविनम्राङ्ग्यः मदघूर्णितलोचनाः; नानावर्णविचित्राङ्ग्यः नानाभोगरतिप्रियाः।
Verse 60
प्रफुल्लकुसुमोद्यानैरितश्चेतश्च शोभितम् / असंख्येयगुणं शुद्धमागम्यं त्रिदशैरपि
प्रफुल्लकुसुमोद्यानैः सर्वतः शोभितं तत्; असंख्येयगुणं शुद्धं त्रिदशैरपि दुर्गमम्।
Verse 61
श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः / तस्य मध्ये ऽतितेजस्कमुच्चप्राकारतोरणम्
श्रीमत्पवित्रं देवस्य श्रीपतेरमितौजसः आवासं; तस्य मध्येऽतितेजस्कम् उच्चप्राकारतोरणं विराजते।
Verse 62
स्थानं पद् वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम् / तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः / शेते ऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः
स्थानं वैष्णवं दिव्यं योगिनामपि दुर्लभम्; तन्मध्ये भगवानेकः पुण्डरीकदलद्युतिः। शेतेऽशेषजगत्सूतिः शेषाहिशयने हरिः।
Verse 63
विचिन्त्यमानो योगीन्द्रैः सनन्दनपुरोगमैः / स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा परं तत् तमसः परम्
सनन्दनपुरोगमैः योगीन्द्रैः विचिन्त्यमानं, स्वात्मानन्दामृतं पीत्वा, तत् परं ब्रह्म तमसः परं परतः स्थितम्।
Verse 64
सुपीतवसनो ऽनन्तो महामायो महाभुजः / क्षीरोदकन्यया नित्यं गृहीतचरणद्वयः
सुपीतवसनोऽनन्तो महामायो महाभुजः, क्षीरोदकन्यया श्रीलक्ष्म्या नित्यं गृहीतचरणद्वयः।
Verse 65
सा च देवी जगद्वन्द्या पादमूले हरिप्रिया / समास्ते तन्मना नित्यं पीत्वा नारायणामृतम्
सा देवी जगद्वन्द्या हरिप्रिया पादमूले समास्ते; तन्मना नित्यं नारायणामृतं पीत्वा निरन्तरं तत्रैव तिष्ठति।
Verse 66
न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः / वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्
न तत्राधार्मिका यान्ति न च देवान्तराश्रयाः; वैकुण्ठं नाम तत् स्थानं त्रिदशैरपि वन्दितम्।
Verse 67
न मे ऽत्र भवति प्रज्ञा कृत्स्नशस्तन्निरूपणे / एतावच्छक्यते वक्तुं नारायणपुरं हि तत्
न मेऽत्र कृत्स्नशस्तन्निरूपणे प्रज्ञा भवति; एतावदेव वक्तुं शक्यते—नारायणपुरं हि तत्।
Verse 68
स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः / शेते नारायणः श्रीमान् मायया मोहयञ्जगत्
स एव परमं ब्रह्म वासुदेवः सनातनः। श्रीमान्नारायणः शेषे शेते, मायया जगन्मोहयति॥
Verse 69
नारायणादिदं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम् / तमेवाभ्येति कल्पान्ते स एव परमा गतिः
नारायणादिदं विश्वं जातं तस्मिन्नेव व्यवस्थितम्। कल्पान्ते तमेवाभ्येति स एव परमा गतिः॥
Frequently Asked Questions
The chapter moves outward from Jambūdvīpa to Plakṣadvīpa (salt ocean), Śālmalīdvīpa (sugarcane-juice-like ocean), Kuśadvīpa (sura/nectar-liquor ocean), Krauñcadvīpa (ghṛta/clarified-butter ocean), Śākadvīpa (dadhi/curd ocean), and then the Kṣīroda (milk ocean) containing Śvetadvīpa.
Each dvīpa presents a legitimate devotional center—Soma, Vāyu, Brahmā, Rudra, Sūrya—granting classical fruits (sāyujya, sārūpya, sālokatā, sāmīpya). Yet the narrative apex is Śvetadvīpa/Vaikuṇṭha, where devotion culminates in Nārāyaṇa/Vāsudeva as the ultimate origin and end at pralaya.
They are depicted as free from affliction and moral impurities, devoted to Nārāyaṇa through meditation with restrained senses, mantra-japa and tapas, discriminative knowledge (jñāna), and advanced seedless yoga culminating in Brahman-abidance focused on Vāsudeva.
It concludes with an ontological claim: from Nārāyaṇa the universe is born, in Him it is sustained, and at the end of the aeon it returns to Him—thereby identifying Nārāyaṇa/Vāsudeva as the supreme destination beyond all.