Adhyaya 49

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे अष्टचत्वारिंशो ऽध्यायः ऋषय ऊचुः अतीतानागतानीह यानि मन्वन्तराणि तु / तानि त्वं कथयास्माकं व्यासांश्च द्वापरे युगे

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागेऽष्टचत्वारिंशोऽध्याय आरभ्यते। ऋषय ऊचुः—अतीतानि च यान्यागामिनि मन्वन्तराणि, तानि व्यासांश्च द्वापरे युगे अस्माकं कथय।

Verse 2

वेदशाखाप्रणयनं देवदेवस्य धीमतः / तथावतारान् धर्मार्थमीशानस्य कलौ युगे

कलियुगे देवदेवस्य धीमत ईशानस्य वेदशाखाप्रणयनं भवति। स धर्मसंरक्षणार्थं स्वावतारानपि प्रादुर्भावयति॥

Verse 3

कियन्तो देवदेवस्य शिष्याः कलियुगेषु वै / एतत् सर्वं समासेन सूत वक्तुमिहार्हसि

कलियुगेषु देवदेवस्य कियन्तः शिष्याः स्युः? एतत् सर्वं समासेन, हे सूत, अस्मान् प्रति वक्तुमर्हसि॥

Verse 4

सूत उवाच मनुः स्वायंभुवः पूर्वं ततः स्वारोचिषो मनुः / उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा

सूत उवाच—पूर्वं स्वायम्भुवो मनुः, ततः स्वारोचिषो मनुः। ततोऽभवन् उत्तमस्तामसश्चैव रैवतश्चाक्षुषस्तथा॥

Verse 5

षडेते मनवो ऽतीताः सांप्रतं तु रवेः सुतः / वैवस्वतो ऽयं यस्यैतत् सप्तमं वर्तते ऽन्तरम्

षडेते मनवोऽतीताः; इदानीं तु रविसुतो वैवस्वतो मनुः प्रवर्तते। अस्याधीनं सप्तमं मन्वन्तरमेतत् वर्तमानम्।

Verse 6

स्वायंभुवं तु कथितं कल्पादावन्तरं मया / अत ऊर्ध्वं निबोधध्वं मनोः स्वारोचिषस्य तु

स्वायम्भुवं मन्वन्तरं कल्पादौ मया पूर्वं कथितम्। अत ऊर्ध्वं शृणुध्वं—स्वारोचिषमनोर् मन्वन्तरं प्रवक्ष्यामि।

Verse 7

पारावताश्च तुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे / विपश्चिन्नाम देवेन्द्रो बभूवासुरसूदनः

स्वारोचिषेऽन्तरे देवाः पारावतास्तुषिताश्चाभवन्। देवेन्द्रो विपश्चिन्नामेन्द्रः, असुरसूदनः, बभूव।

Verse 8

ऊर्जस्तम्भस्तथा प्राणो दान्तो ऽथ वृषभस्तथा / तिमिरश्चार्वरीवांश्च सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

ऊर्जस्तम्भः प्राणो दान्तो वृषभस्तिमिरस्तथा। आर्वरीवांश्चैतेऽन्येन सह सप्त सप्तर्षयोऽभवन्।

Verse 9

चैत्रकिंपुरुषाद्याश्च सुताः स्वारोचिषस्य तु / द्वितीयमतदाख्यातमन्तरं शृणु चोत्तरम्

चैत्रकिंपुरुषाद्याः स्वारोचिषस्य मनोः सुताः। एवं द्वितीयमन्तरमाख्यातं; शृणु चोत्तरम्।

Verse 10

तृतीये ऽप्यन्तरे विप्रा उत्तमो नाम वै मनुः / सुशान्तिस्तत्र देवेन्द्रो बभूवामित्रकर्षणः

तृतीयमन्वन्तरेऽपि विप्राः उत्तमो नाम मनुः प्रसिद्धः। तस्मिन्नेव काले सुशान्तिर्देवेन्द्रोऽभवद् अमित्रकर्षणः॥

Verse 11

सुधामानस्तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः / वशवर्तिनश्च पञ्चैते गणा द्वादशकाः स्मृताः

सुधामानाः तथा सत्याः शिवाश्चाथ प्रतर्दनाः। वशवर्तिनश्च पञ्चैते द्वादशकगणाः स्मृताः॥

Verse 12

रजोर्ध्वश्चोर्ध्वबाहुश्च सबलश्चानयस्तथा / सुतपाः शुक्र इत्येते सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

रजोर्ध्वोर्ध्वबाहुः सबलोऽनयः सुतपाः। शुक्रश्चैते सप्त महर्षयः सप्तर्षयोऽभवन्॥

Verse 13

तामसस्यान्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा / सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिका गणाः

तामसमन्वन्तरे देवाः सुरा वाहरयस्तथा। सत्याश्च सुधियश्चैव सप्तविंशतिगणाः स्मृताः॥

Verse 14

शिबिरिन्द्रस्तथैवासीच्छतयज्ञोपलक्षणः / बभूव शङ्करे भक्तो महादेवार्चने रतः

शिबिरिन्द्रः शतयज्ञोपलक्षणः प्रसिद्धोऽभवत्। स शङ्करे भक्तो भूत्वा महादेवार्चने सदा रतः॥

Verse 15

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा / पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे

ज्योतिर्धर्मा पृथुः काव्यश्चैत्रोग्निर्वनकस्तथा । पीवरस्त्वृषयो ह्येते सप्त तत्रापि चान्तरे ॥

Verse 16

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः / मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः

पञ्चमे चापि विप्रेन्द्रा रैवतो नाम नामतः । मनुर्वसुश्च तत्रेन्द्रो बभूवासुरमर्दनः ॥

Verse 17

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः / एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश

अमिताभा भूतरया वैकुण्ठाः स्वच्छमेधसः । एते देवगणास्तत्र चतुर्दश चतुर्दश ॥

Verse 18

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च / वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः / एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे

हिरण्यरोमा वेदश्रीरूर्ध्वबाहुस्तथैव च । वेदबाहुः सुधामा च पर्जन्यश्च महामुनिः । एते सप्तर्षयो विप्रास्तत्रासन् रैवते ऽन्तरे ॥

Verse 19

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा / प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः

स्वारोचिषश्चोत्तमश्च तामसो रैवतस्तथा । प्रियव्रतान्वया ह्येते चत्वारो मनवः स्मृताः ॥

Verse 20

षष्ठे मन्वन्तरे चासीच्चाक्षुषस्तु मनुर्द्विजाः / मनोजवस्तथैवेन्द्रो देवानपि निबोधतः

षष्ठे मन्वन्तरे द्विजाः चाक्षुषो मनुरासीद्; मनोजवोऽपि तत्रेन्द्रो बभूव। तस्य कालस्य देवान् अपि निबोधत।

Verse 21

आद्याः प्रसूता भाव्याश्च पृथुगाश्च दिवौकसः / महानुभावा लेख्याश्च पञ्चैते ह्यष्टका गणाः

आद्याः प्रसूताश्च भाव्याः पृथुगाश्च दिवौकसः। महानुभावा लेख्याश्च—पञ्चैते ह्यष्टका गणाः॥

Verse 22

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः / अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः

सुमेधा विरजाश्चैव हविष्मानुत्तमो मधुः। अतिनामा सहिष्णुश्च सप्तासन्नृषयः शुभाः॥

Verse 23

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः / मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमे ऽन्तरे

विवस्वतः सुतो विप्राः श्राद्धदेवो महाद्युतिः। मनुः स वर्तते धीमान् सांप्रतं सप्तमेऽन्तरे॥

Verse 24

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः / पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा

आदित्या वसवो रुद्रा देवास्तत्र मरुद्गणाः। पुरन्दरस्तथैवेन्द्रो बभूव परवीरहा॥

Verse 25

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निश्च गौतमः / विश्वामित्रो भरद्वाजः सप्त सप्तर्षयो ऽभवन्

वसिष्ठः कश्यपश्चात्रिर्जमदग्निर्गौतमोऽपि च । विश्वामित्रो भरद्वाजः—एते सप्त महर्षयः सप्तर्षयोऽभवन् ॥

Verse 26

विष्णुशक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थिता स्थितौ / तदंशभूता राजानः सर्वे च त्रिदिवौकसः

विष्णोः शक्तिरनौपम्या सत्त्वोद्रिक्ता स्थितौ स्थिता । तदंशभूताः सर्वे राजानस्त्रिदिवौकसश्च ॥

Verse 27

स्वायंभुवे ऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः / रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः

स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वमाकूत्यां मानसः सुतः । रुचेः प्रजापतेर्यज्ञस्तदंशेनाभवद् द्विजाः ॥

Verse 28

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे / तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः

ततः पुनरसौ देवः प्राप्ते स्वारोचिषेऽन्तरे । तुषितायां समुत्पन्नस्तुषितैः सह दैवतैः ॥

Verse 29

औत्तमे ऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः / सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः

औत्तमेऽप्यन्तरे विष्णुः सत्यैः सह सुरोत्तमैः । सत्यायामभवत् सत्यः सत्यरूपो जनार्दनः ॥

Verse 30

तामसस्यान्तरे चैव संप्राप्ते पुनरेव हि / हर्यायां हरिभिर्देवैर्हरिरेवाभवद्धरिः

तामसमान्वन्तरे पुनः संप्राप्ते हि, हर्यायां हरिनाम्नि देवगणे हरिरेव धरीरूपेण पुनराविर्भूतः।

Verse 31

रैवते ऽप्यन्तरे चैव संभूत्यां मानसो ऽभवत् / संभूतो मानसैः सार्धं देवैः सह महाद्युतिः

रैवतमान्वन्तरेऽपि संभूत्यां, मानसो देवः प्रादुर्भूतः; महाद्युतिः संभूतः च मानसैः सह देवैश्च सह प्रकटितः।

Verse 32

चाक्षुषे ऽप्यन्तरे चैव वैकुण्ठः पुरुषोत्तमः / विकुण्ठायामसौ जज्ञे वैकुण्ठैर्दैवतैः सह

चाक्षुषमान्वन्तरेऽपि पुरुषोत्तमो वैकुण्ठः प्रादुर्भूतः; स विकुण्ठायां जातः, वैकुण्ठनाम्नि दैवतैः सह।

Verse 33

मन्वन्तरे ऽत्र संप्राप्ते तथा वैवस्वते ऽन्तरे / वामनः कश्यपाद् विष्णुरदित्यां संबभूव ह

अत्र मन्वन्तरे संप्राप्ते, वैवस्वतेऽन्तरे, विष्णुः कश्यपाददित्यां वामनरूपेण संबभूव ह।

Verse 34

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकाञ्जित्वा येन महात्मना / पुरन्दराय त्रैलोक्यं दत्तं निहतकण्टकम्

येन महात्मना त्रिभिः क्रमैः इमान् लोकान् जित्वा, पुरन्दराय त्रैलोक्यं निहतकण्टकं दत्तम्।

Verse 35

इत्येतास्तनवस्तस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै / सप्त चैवाभवन् विप्रा याभिः संरक्षिताः प्रजाः

इति तस्यैव परमेश्वरस्य सप्त मन्वन्तरेषु वै सप्तैता तनवोऽभवन्; तथा हे विप्राः सप्तैव शक्तयः, याभिः प्रजाः संरक्षिताः परिपालिताश्च।

Verse 36

यस्माद् विष्टमिदं कृत्स्नं वामनेन महात्मना / तस्मात् स वै स्मृतो विष्णुर्विशेर्धातोः प्रवेशनात्

यस्मादिदं कृत्स्नं जगद् वामनेन महात्मना विष्टं व्यापितं च; तस्मात् स विष्णुरिति स्मृतः—‘विशेर्धातोः’ प्रवेशनात्।

Verse 37

एष सर्वं सृजत्यादौ पाति हन्ति च केशवः / भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः

एष केशवः सर्वमादौ सृजति, पाति, हन्ति च; भूतान्तरात्मा भगवान् नारायण इति श्रुतिः।

Verse 38

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः / चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणो ऽपि च

एकांशेन जगत् सर्वं व्याप्य नारायणः स्थितः; चतुर्धा संस्थितो व्यापी सगुणो निर्गुणोऽपि च।

Verse 39

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला / वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला

एका भगवतो मूर्तिर्ज्ञानरूपा शिवामला; वासुदेवाभिधाना सा गुणातीता सुनिष्कला।

Verse 40

द्वितीया कालसंज्ञान्या तामसी शेषसंज्ञिता / निहन्ति सकलं चान्ते वैष्णवी परमा तनुः

द्वितीया शक्तिः कालसंज्ञा तामसी शेषसंज्ञिता। युगान्ते वैष्णवी परमा तनुः सकलं जगन्निहन्ति॥

Verse 41

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता / जगत् स्थापयते सर्वं स विष्णुः प्रकृतिर्ध्रुवा

सत्त्वोद्रिक्ता तथैवान्या प्रद्युम्नेति च संज्ञिता। तया ध्रुवया प्रकृत्या विष्णुः सर्वं जगत् स्थापयति॥

Verse 42

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता / राजसी चानिरुद्धाख्या प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका

चतुर्थो वासुदेवस्य मूर्तिर्ब्राह्मीति संज्ञिता। राजसी शक्तिरनिरुद्धाख्या, प्रद्युम्नः सृष्टिकारिका॥

Verse 43

यः स्वपित्यखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः / नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रिजासर्गं करोति सः

यः स्वपिताखिलं भूत्वा प्रद्युम्नेन सह प्रभुः। नारायणाख्यो ब्रह्मासौ प्रजासर्गं करोति सः॥

Verse 44

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः / तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्

या सा नारायणतनुः प्रद्युम्नाख्या मुनीश्वराः। तया संमोहयेद् विश्वं सदेवासुरमानुषम्॥

Verse 45

सैव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिः परिकीर्तिता / वासुदेवो ह्यनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः

सा एव सर्वजगत्सूतिः प्रकृतिरिति कीर्तिता; वासुदेवोऽनन्तात्मा केवलो निर्गुणो हरिः।

Verse 46

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम् / वासुदेवात्मकं नित्यमेतद् विज्ञाय मुच्यते

प्रधानं पुरुषः कालस्तत्त्वत्रयमनुत्तमम्; वासुदेवात्मकं नित्यमेतद्विज्ञाय मुच्यते।

Verse 47

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः / बिभेद वासुदेवो ऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः

एकं चेदं चतुष्पादं चतुर्धा पुनरच्युतः; बिभेद वासुदेवोऽसौ प्रद्युम्नो हरिरव्ययः।

Verse 48

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम् / अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः

कृष्णद्वैपायनो व्यासो विष्णुर्नारायणः स्वयम्; अपान्तरतमाः पूर्वं स्वेच्छया ह्यभवद्धरिः।

Verse 49

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः / एको ऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः

अनाद्यन्तं परं ब्रह्म न देवा नर्षयो विदुः; एकोऽयं वेद भगवान् व्यासो नारायणः प्रभुः।

Verse 50

इत्येतद् विष्णुमाहात्म्यमुक्तं वो मुनिपुङ्गवाः / एतत् सत्यं पुनः सत्यमेवं ज्ञात्वा न मुह्यति

इति वो मुनिपुङ्गवाः विष्णोर्माहात्म्यं सम्यगुक्तम्। एतत् सत्यं पुनः सत्यम्; एवं ज्ञात्वा जनो न मुह्यति॥