Adhyaya 46

Verse 1

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे पञ्चचत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच हेमकूटगिरेः शृङ्गे महाकूटैः सुशोभनम् / स्फाटिकं देवदेवस्य विमानं परमेष्ठिनः

इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षट्चत्वारिंशोऽध्यायः। सूत उवाच—हेमकूटगिरेः शृङ्गे महाकूटैः सुशोभने, देवदेवस्य परमेष्ठिनः स्फाटिकं विमानं स्थितम्।

Verse 2

अथ देवादिदेवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः / देवाः सिद्धगणा यक्षाः पूजां नित्यं प्रकुर्वते

अथ देवाः सिद्धगणा यक्षाश्च, देवादिदेवस्य भूतेशस्य त्रिशूलिनः, नित्यं पूजां प्रकुर्वते।

Verse 3

स देवो गिरिशः सार्धं महादेव्या महेश्वरः / भूतैः परिवृतो नित्यं भाति तत्र पिनाकधृक्

तत्र स देवो गिरिशो महेश्वरः पिनाकधृक् महादेव्या सह नित्यं भाति, भूतगणैः परिवृतः।

Verse 4

विभक्तचारुशिखरः कैलासो यत्र पर्वतः / निवासः कोटियक्षाणां कुबेरस्य च धीमतः / तत्रापि देवदेवस्य भवस्यायतनं महत्

यत्र कैलासः पर्वतः विभक्तचारुशिखरः स्थितः; कोटियक्षाणां धीमतः कुबेरस्य च निवासः। तत्र देवदेवस्य भवस्य महदायतनमपि।

Verse 5

मन्दाकिनी तत्र दिव्या रम्या सुविमलोदका / नदी नानाविधैः पद्मैरनेकैः समलङ्कृता

तत्र मन्दाकिनी दिव्या रम्या सुविमलोदका वहति; सा नदी नानाविधैः पद्मैरनेकैः समलङ्कृता।

Verse 6

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनरैः / उपस्पृष्टजला नित्यं सुपुण्या सुमनोरमा

देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसकिंनरैः नित्यं उपस्पृष्टजला; अतः सा सुपुण्या सुमनोरमा च।

Verse 7

अन्याश्च नद्यः शतशः स्वर्णपद्मैरलङ्कृताः / तासां कूलेषु देवस्य स्थानानि परमेष्ठिनः / देवर्षिगणजुष्टानि तथा नारायणस्य च

अन्याश्च नद्यः शतशः स्वर्णपद्मैरलङ्कृताः; तासां कूलेषु परमेष्ठिनो देवस्य स्थानानि, देवर्षिगणजुष्टानि, तथा नारायणस्य च।

Verse 8

सितान्तशिखरे चापि पारिजातवनं शुभम् / तत्र शक्रस्य विपुलं भवनं रत्नमण्डितम् / स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं हेमगोपुरसंयुतम्

सितान्तशिखरस्योपरि शुभं पारिजातवनं विराजते। तत्र शक्रस्य विपुलं रत्नमण्डितं भवनं, स्फाटिकस्तम्भैः संयुक्तं हेमगोपुरैश्च भूषितम्।

Verse 9

तत्राथ देवदेवस्य विष्णोर्विश्वामरेशितुः / सुपुण्यं भवनं रम्यं सर्वरत्नोपशोभितम्

तत्रैव देवदेवस्य विष्णोर्विश्वामरेशितुः सुपुण्यं रम्यं भवनं सर्वरत्नोपशोभितं बभूव।

Verse 10

तत्र नारायणः श्रीमान् लक्ष्म्या सह जगत्पतिः / आस्ते सर्वामरश्रेष्ठः पूज्यमानः सनातनः

तत्र श्रीमान् नारायणो जगत्पतिः लक्ष्म्या सह आस्ते; स सर्वामरश्रेष्ठः सनातनः पूज्यमानः समुपविष्टः।

Verse 11

तथा च वसुधारे तु वसूनां रत्नमण्डितम् / स्थानानामष्टकं पुण्यं दुराधर्षं सुरद्विषाम्

तथा वसुधारायां वसूनां रत्नमण्डितं पुण्यं स्थानानामष्टकं विद्यते, यत् सुरद्विषामपि दुराधर्षम्।

Verse 12

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षोणां महात्मनाम् / सप्ताश्रमाणि पुण्यानि सिद्धावासयुतानि तु

रत्नधारे गिरिवरे सप्तर्षीणां महात्मनाम् सप्त पुण्यान्याश्रमाणि सन्ति, सिद्धावासयुतानि च।

Verse 13

तत्र हैमं चतुर्द्वारं वज्रनीलादिमण्डितम् / सुपुण्यं सुमहत् स्थानं ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः

तत्र हैमं चतुर्द्वारं पुरीं वज्रनीलादिरत्नमण्डिताम्। सुपुण्यं सुमहत् स्थानं ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः॥

Verse 14

तत्र देवर्षयो विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयो ऽपरे / उपासते सदा देवं पितामहमजं परम्

तत्र देवर्षयो विप्राः सिद्धा ब्रह्मर्षयोऽपरे। उपासते सदा देवं पितामहमजं परम्॥

Verse 15

स तैः संपूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः / आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः

स तैः संपूजितो नित्यं देव्या सह चतुर्मुखः। आस्ते हिताय लोकानां शान्तानां परमा गतिः॥

Verse 16

अथैकशृङ्गशिखरे महापद्मैरलङ्कृतम् / स्वच्छामृतजलं पुण्यं सुगन्धं सुमहत् सरः

अथैकशृङ्गशिखरे महापद्मैरलङ्कृतम्। स्वच्छामृतजलं पुण्यं सुगन्धं सुमहत् सरः॥

Verse 17

जैगीषव्याश्रमं तत्र योगीन्द्रैरुपशोभितम् / तत्रासौ भगवान् नित्यमास्ते शिष्यैः समावृतः / प्रशान्तदोषैरक्षुद्रैर्ब्रह्मविद्भिर्महात्मभिः

जैगीषव्याश्रमं तत्र योगीन्द्रैरुपशोभितम्। तत्रासौ भगवान् नित्यमास्ते शिष्यैः समावृतः॥ प्रशान्तदोषैरक्षुद्रैर्ब्रह्मविद्भिर्महात्मभिः॥

Verse 18

शङ्खो मनोहरश्चैव कौशिकः कृष्ण एव च / सुमना वेदनादश्च शिष्यास्तस्य प्रधानतः

शङ्खो मनोहरश्चैव कौशिकः कृष्ण एव च । सुमना वेदनादश्च तस्य शिष्याः प्रधानतः ॥

Verse 19

सर्वे योगरताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः / उपासते महावीर्या ब्रह्मविद्यापरायणाः

सर्वे योगरताः शान्ता भस्मोद्धूलितविग्रहाः । उपासते महावीर्या ब्रह्मविद्यापरायणाः ॥

Verse 20

तेषामनुग्रिहार्थाय यतीनां शान्तचेतसाम् / सान्निध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः

तेषामनुग्रिहार्थाय यतीनां शान्तचेतसाम् । सान्निध्यं कुरुते भूयो देव्या सह महेश्वरः ॥

Verse 21

अन्यानिचाश्रमाणि स्युस्तस्मिन् गिरिवरोत्तमे / मुनीनां युक्तमनसां सरांसि सरितस्तथा

अन्यानि चाश्रमाणि स्युस्तस्मिन् गिरिवरोत्तमे । मुनीनां युक्तमनसां सरांसि सरितस्तथा ॥

Verse 22

तेषु योगरता विप्रा जापकाः संयतेन्द्रियाः / ब्रह्मण्यासक्तमनसो रमन्ते ज्ञानतत्पराः

तेषु योगरता विप्रा जापकाः संयतेन्द्रियाः । ब्रह्मण्यासक्तमनसो रमन्ते ज्ञानतत्पराः ॥

Verse 23

आत्मन्यात्मानमाधाय शिखान्तान्तरमास्थितम् / धायायन्ति देवमीशानं येन सर्वमिदं ततम्

आत्मन्यात्मानमाधाय शिखरान्तर्महाकाशे स्थितं ये ध्यायन्ति देवमीशानं, येन सर्वमिदं जगत् ततम्।

Verse 24

सुमेघे वासवस्थानं सहस्त्रादित्यसंनिभम् / तत्रास्ते भगवानिन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः

सुमेघप्रदेशे वासवस्थानं सहस्रादित्यसमप्रभम्। तत्रास्ते भगवानिन्द्रः शच्या सह सुरेश्वरः॥

Verse 25

गजशैले तु दुर्गाया भवनं मणितारणम् / आस्ते भगवती दुर्गा तत्र साक्षान्महेश्वरी

गजशैले तु दुर्गायाः भवनं मणिभूषितम्। आस्ते भगवती दुर्गा तत्र साक्षान्महेश्वरी॥

Verse 26

उपास्यमाना विविधैः शक्तिभेदैरितस्ततः / पीत्वा योगामृतं लब्ध्वा साक्षादानन्दमैश्वरम्

विविधैः शक्तिभेदैः सर्वतोऽपि समुपास्यमानः। पीत्वा योगामृतं लब्ध्वा साक्षादानन्दमैश्वरम्॥

Verse 27

सुनीलस्य गिरेः शृङ्गे नानाधातुसमुज्ज्वले / राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः

सुनीलगिरेः शृङ्गे नानाधातुसमुज्ज्वले। राक्षसानां पुराणि स्युः सरांसि शतशो द्विजाः॥

Verse 28

तथा पुरशतं विप्राः शतशृङ्गे महाचले / स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं यक्षाणाममितौजसाम्

तथा, हे विप्राः, महाचले शतशृङ्गे यक्षाणाममितौजसां स्फाटिकस्तम्भसंयुक्तं पुरशतं विद्यते।

Verse 29

श्वेतोदरगिरेः शृङ्गे सुपर्णस्य महात्मनः / प्राकारगोपुरोपेतं मणितोरणमण्डितम्

श्वेतोदरगिरेः शृङ्गे महात्मनः सुपर्णस्य निवेशनं प्राकारगोपुरोपेतं मणितोरणमण्डितं स्थितम्।

Verse 30

स तत्र गरुडः श्रीमान् साक्षाद् विष्णुरिवापरः / ध्यात्वास्ते तत् परं ज्योतिरात्मानं विष्णुमव्ययम्

तत्र श्रीमान् गरुडः साक्षाद् विष्णुरिवापरः सन्, परं ज्योतिरव्ययं विष्णुमात्मानं ध्यात्वा तस्थौ।

Verse 31

अन्यच्च भवनं पुण्यं श्रीशृङ्गे मुनिपुङ्गवाः / श्रीदेव्याः सर्वरत्नाढ्यं हैमं सुमणितोरणम्

अन्यच्च पुण्यं भवनं श्रीशृङ्गे, हे मुनिपुङ्गवाः, श्रीदेव्याः सर्वरत्नाढ्यं हैमं सुमणितोरणम्।

Verse 32

तत्र सा परमा शक्तिर्विष्णोरतिमनोरमा / अनन्तविभवा लक्ष्मीर्जगत्संमोहनोत्सुका

तत्र सा परमा शक्तिर्विष्णोरतिमनोरमा, अनन्तविभवा लक्ष्मीर्जगत्संमोहनोत्सुका तिष्ठति।

Verse 33

अध्यास्ते देवगन्धर्वसिद्धचारणवन्दिता / विचिन्त्य जगतोयोनिं स्वशक्तिकिरणोज्ज्वला

अध्यास्ते सा देवगन्धर्वसिद्धचारणैर्वन्दिता; जगतो योनिं विचिन्त्य स्वशक्तिकिरणैः स्वयमेवोज्ज्वला।

Verse 34

तत्रैव देवदेवस्य विष्णोरायतनं महत् / सरांसि तत्र चत्वारि विचित्रकमलाश्रया

तत्रैव देवदेवस्य विष्णोरायतनं महत्; तत्र चत्वारि सरांसि विचित्रकमलाश्रयानि सन्ति।

Verse 35

तथा सहस्त्रशिखरे विद्याधरपुराष्टकम् / रत्नसोपानसंयुक्तं सरोभिश्चोपशोभितम्

तथा सहस्त्रशिखरे विद्याधरपुराष्टकं स्थितम्; रत्नसोपानसंयुक्तं सरोभिश्चोपशोभितम्।

Verse 36

नद्यो विमलपानीयाश्चित्रनीलोत्पलाकराः / कर्णिकारवनं द्विव्यं तत्रास्ते शङ्करोमया

नद्यः विमलपानीयाः चित्रनीलोत्पलाकराः; कर्णिकारवनं दिव्यं तत्रास्ते—शङ्करोऽहं—मया स्वशक्त्या।

Verse 37

पारियात्रे महाशैले महालक्ष्म्याः पुरं शुभम् / रम्यप्रासादसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम्

पारियात्रे महाशैले महालक्ष्म्याः पुरं शुभम्; रम्यप्रासादसंयुक्तं घण्टाचामरभूषितम्।

Verse 38

नृत्यद्भिरप्सरः सङ्घैरितश्चेतश्च शोभितम् / मृदङ्गमुरजोद्घुष्टं वीणावेणुनिनादितम्

नृत्यद्भिरप्सरःसङ्घैरितश्चेतश्च शोभितं तद् धाम। मृदङ्गमुरजघोषैः प्रतिनादितं वीणावेणुनिनादपूरितं च॥

Verse 39

गन्धर्वकिंनराकीर्णं संवृतं सिद्धपुङ्गवैः / भास्वद्भित्तिसमाकीर्णं महाप्रासादसंकुलम्

गन्धर्वकिंनरैः कीर्णं सिद्धपुङ्गवसंवृतम्। भास्वद्भित्तिसमाकीर्णं महाप्रासादसंकुलं च॥

Verse 40

गणेश्वराङ्गनाजुष्टं धार्मिकाणां सुदर्शनम् / तत्र सा वसते देवी नित्यं योगपरायणा

गणेश्वराङ्गनाजुष्टं धार्मिकाणां सुदर्शनम्। तत्र देवी वसते नित्यं योगपरायणा॥

Verse 41

महालक्ष्मीर्महादेवी त्रिशूलवरधारिणी / त्रिनेत्रा सर्वशसक्तीभिः संवृता सदसन्मया / पश्यन्ति तत्र मुनयः सिद्धा ये ब्रह्मवादिनः

तत्र मुनयः सिद्धा ब्रह्मवादिनो पश्यन्ति महालक्ष्मीं महादेवीं त्रिशूलवरधारिणीम्। त्रिनेत्रां सर्वशक्तीभिः संवृतां सदसन्मयीम्॥

Verse 42

सुपार्श्वस्योत्तरे भागे सरस्वत्याः पुरोत्तमम् / सरांसि सिद्धजुष्टानि देवभोग्यानि सत्तमाः

सुपार्श्वस्योत्तरे भागे सरस्वत्याः पुरोत्तमम्। तत्र सरांसि सिद्धजुष्टानि देवभोग्यानि सत्तम॥

Verse 43

पाण्डुरस्य गिरेः शृङ्गे विचित्रद्रुमसंकुले / सन्धर्वाणां पुरशतं दिव्यस्त्रीभिः समावृतम्

पाण्डुरगिरेः शृङ्गे नानाविचित्रद्रुमसंकुले, गन्धर्वाणां पुरशतं दिव्यस्त्रीभिः समावृतं विराजते।

Verse 44

तेषु नित्यं मदोत्सिक्ता वरनार्यस्तथैव च / क्रीडन्ति मुदिता नित्यं विलासैर्भोगतत्पराः

तेषु नित्यं मदोत्सिक्ताः वरनार्यश्च मुदिताः, क्रीडन्ति नित्यं विलासैर्भोगतत्पराः।

Verse 45

अञ्जनस्य गिरेः शृङ्गे नारीणां पुरमुत्तमम् / वसन्ति तत्राप्सरसो रम्भाद्या रतिलालसाः

अञ्जनगिरेः शृङ्गे नारीणामुत्तमं पुरं स्थितम्; तत्राप्सरसः रम्भाद्याः रतिलालसाः वसन्ति।

Verse 46

चित्रसेनादयो यत्र समायान्त्यर्थिनः सदा / सा पुरी सर्वरत्नाढ्या नैकप्रस्त्रवणैर्युता

यत्र चित्रसेनादयः सदा अर्थिनः समायान्ति, सा पुरी सर्वरत्नाढ्या नैकप्रस्त्रवणैर्युता।

Verse 47

अनेकानि पुराणि स्युः कौमुदे चापि सुव्रताः / रुद्राणां शान्तरजसामीश्वरार्पितचेतसाम्

अनेकानि पुराणानि स्युः, कौमुदे चापि सुव्रताः; रुद्राणां शान्तरजसाम् ईश्वरार्पितचेतसाम्।

Verse 48

तेषु रुद्रा महायोगा महेशान्तरचारिणः / समासते परं ज्योतिरारूढाः स्थानमुत्तमम्

तेषु रुद्रा महायोगा महेशान्तरचारिणः समासते; परं ज्योतिरारूढाः स्थानमुत्तमं प्राप्य निवसन्ति।

Verse 49

पिञ्जरस्य गिरेः शृङ्गे गणेशानां पुरत्रयम् / नन्दीश्वरस्य कपिले तत्रास्ते सुयशा यतिः

पिञ्जरस्य गिरेः शृङ्गे गणेशानां पुरत्रयं स्थितम्; नन्दीश्वरस्य कपिले तत्र सुयशा नाम यतिः सुप्रसिद्धो वसति।

Verse 50

तथा च जारुधैः शृङ्गे देवदेवस्य धीमतः / दीप्तमायतनं पुण्यं भास्करस्यामितौजसः

तथा च जारुधैः शृङ्गे देवदेवस्य धीमतः भास्करस्यामितौजसः दीप्तं पुण्यमायतनं विद्यते।

Verse 51

तस्यैवोत्तरदिग्भागे चन्द्रस्थानमनुत्तमम् / रमते तत्र रम्यो ऽसौ भगवान् शीतदीधितिः

तस्यैवोत्तरदिग्भागे चन्द्रस्थानमनुत्तमम्; तत्र रमते रम्योऽसौ भगवान् शीतदीधितिः।

Verse 52

अन्यच्च भवनं दिव्यं हंसशैले महर्षयः / सहस्त्रयोजनायामं सुवर्णमणितोरणम्

अन्यच्च भवनं दिव्यं हंसशैले महर्षयः; सहस्त्रयोजनायामं सुवर्णमणितोरणम्।

Verse 53

तत्रास्ते भगवान् ब्रह्मा सिद्धसङ्घैरभिष्टुतः / सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेवादिभिर्युतः

तत्र भगवान् ब्रह्मा सिद्धसङ्घैः स्तूयमानः सावित्र्या सह विश्वात्मा वासुदेवादिभिर्देवैः परिवृतो निवसति।

Verse 54

तस्य दक्षिणदिग्भागे सिद्धानां पुरमुत्तमम् / सनन्दनादयो यत्र वसन्ति मुनिपुङ्गवाः

तस्य दक्षिणदिग्भागे सिद्धानां पुरमुत्तमं स्थितम्, यत्र सनन्दनादयो मुनिपुङ्गवाः निवसन्ति।

Verse 55

पञ्चशैलस्य शिखरे दानवानां पुरत्रयम् / नातिदूरेण तस्याथ दैत्यचार्यस्य धीमतः

पञ्चशैलस्य शिखरे दानवानां पुरत्रयं स्थितम्; तस्य च नातिदूरे धीमतः दैत्यचार्यस्य निवासोऽभवत्।

Verse 56

सुगन्धशैलशिखरे सरिद्भिरुपशोभितम् / कर्दमस्याश्रमं पुण्यं तत्रास्ते भगवानृषिः

सुगन्धशैलशिखरे सरिद्भिरुपशोभिते कर्दमस्य पुण्य आश्रमः; तत्र भगवानृषिः कर्दमो निवसति।

Verse 57

तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिद् वै दक्षिणाश्रिते / सनत्कुमारो भगवांस्तत्रास्ते ब्रह्मवित्तमः

तस्यैव पूर्वदिग्भागे किञ्चिद् दक्षिणाश्रिते तत्र भगवान् सनत्कुमारो ब्रह्मवित्तमः निवसति।

Verse 58

सर्वेष्वेतेषु शैलेषु ततान्येषु मुनीश्वराः / सरांसि विमला नद्यो देवानामालयानि च

हे मुनीश्वराः, एतेषु सर्वेषु शैलेषु तथा अन्येष्वपि बहुषु शुद्धानि सरांसि, विमला नद्यः, देवानाम् आलयाश्च सन्ति।

Verse 59

सिद्धलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु / वन्यान्याश्रमवर्याणि संख्यातुं नैव शक्नुयाम्

सिद्धलिङ्गानि पुण्यानि मुनिभिः स्थापितानि तु, तथा वन्याः आश्रमवर्याः—एतान् संख्यातुं अहं नैव शक्नुयाम्।

Verse 60

एष संक्षेपतः प्रोक्तो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः / न शक्यं विस्तराद् वक्तुं मया वर्षशतैरपि

एषः संक्षेपतः प्रोक्तो जम्बूद्वीपस्य विस्तरः; मया तु वर्षशतैरपि विस्तराद् वक्तुं न शक्यते।