Adhyaya 45
Jambūdvīpa Varṣas, Bhārata as Karmabhūmi, and the Sacred Hydro-Topography of Dharma
पूर्वाध्यायसमाप्त्यनन्तरं सूतः जम्बूद्वीपस्य केतुमाल-भद्राश्व-रम्यक-हिरण्मय-कुरु-किंपुरुष-हरिवर्ष-इलावृत-चन्द्रद्वीपादिषु मनुष्याणां वर्ण-आहार-आयुःप्रभृतिविशेषान् वर्णयति। ततः शोकभयवर्जितेषु वरषेषु नित्यभक्तेः स्थितिं दर्शयित्वा, भारतवर्षं तु वर्णबहुलं नानावृत्तियुक्तं अल्पायुषं च कर्मभूमिरिति निरूपयति, यत्र यज्ञ-रण्य-वाणिज्यादिभिः धर्मः प्रवर्तते। हिमवत्-विन्ध्य-सह्य-मलय-शुक्तिमत्-ऋक्षवत्पर्वतान् तथा तेषां प्रसूतानां पावननदीनां दीर्घसूचीं, तटवर्तिनां जनपदान् च निर्दिशति। अन्ते भारतविशेषत्वेन चतुर्युगभेदं प्रतिपाद्य, किंपुरुषाद्यष्टवरषेषु क्षुधा-श्रम-दुःखाभावं, भारतस्य तु परिवर्तनकर्मक्षेत्रत्वं पुनरुक्त्वा परं तत्त्वोपदेशाय भूमिकाṃ करोति।
Shlokas
Verse 1
इती श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशो ऽध्यायः सूत उवाच केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः / स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम्
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः । सूत उवाच—केतुमाले नराः कालाः सर्वे पनसभोजनाः । स्त्रियश्चोत्पलपत्राभा जीवन्ति च वर्षायुतम् ॥
Verse 2
भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः / दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः
भद्राश्वे पुरुषाः शुक्लाः स्त्रियश्चन्द्रांशुसन्निभाः । दश वर्षसहस्त्राणि जीवन्ते आम्रभोजनाः ॥
Verse 3
रम्यके पुरुषा नार्यो रमन्ते रजतप्रभाः / दशवर्षसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति चैव सत्त्वस्था न्यग्रोधफलभोजनाः
रम्यके वर्षे पुरुषा नार्यश्च रजतप्रभया विराजन्ते रमन्ते च। दशवर्षसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जीवन्ति, सत्त्वस्थाः, न्यग्रोधफलभोजनाः।
Verse 4
हिरण्मये हिरण्याभाः सर्वे च लकुचाशनाः / एकादशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति पुरुषा नार्यो देवलोकस्थिता इव
हिरण्मये वर्षे सर्वे हिरण्याभा भवन्ति, लकुचाशनाश्च। एकादशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जीवन्ति पुरुषा नार्यश्च, देवलोकस्थिता इव।
Verse 5
त्रयोदशसहस्त्राणि शतानि दश पञ्च च / जीवन्ति कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः
कुरुवर्षे तु श्यामाङ्गाः क्षीरभोजनाः जनाः। त्रयोदशसहस्राणि शतानि दश पञ्च च जीवन्ति।
Verse 6
सर्वे मिथुनजाताश्च नित्यं सुखनिषेविनः / चन्द्रद्वीपे महादेवं यजन्ति सततं शिवम्
चन्द्रद्वीपे सर्वे मिथुनजाताः, नित्यं सुखनिषेविणः। तत्र महादेवं शिवं सततं यजन्ति।
Verse 7
तथा किंपुरुषे विप्रा मानवा हेमसन्निभाः / दशवर्षहस्त्राणि जीवन्ति प्लक्षभोजनाः
तथा किंपुरुषे विप्राः मानवा हेमसन्निभाः। दशवर्षसहस्राणि जीवन्ति, प्लक्षभोजनाः।
Verse 8
यजन्ति सततं देवं चतुर्मूर्ति चतुर्मुखम् / ध्याने मनः समाधाय सादरं भक्तिसंयुताः
भक्तिसंयुताः सादरं मनः ध्याने समाधाय चतुर्मूर्तिं चतुर्मुखं देवं सततं यजन्ति।
Verse 9
तथा च हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः / दशवर्षसहस्त्राणि जीवन्तीक्षुरसाशिनः
तथा हरिवर्षे तु महारजतसन्निभाः, ईक्षुरसाशिनः सन्तो दशवर्षसहस्राणि जीवन्ति।
Verse 10
तत्र नारायणं देवं विश्वयोनिं सनातनम् / उपासते सदा विष्णुं मानवा विष्णुभाविताः
तत्र विष्णुभाविताः मानवा विश्वयोनिं सनातनं देवं नारायणं विष्णुं सदा उपासते।
Verse 11
तत्र चन्द्रप्रभं शुभ्रं शुद्धस्फटिकनिर्मितम् / विमानं वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितम्
तत्र वासुदेवस्य पारिजातवनाश्रितं शुभ्रं चन्द्रप्रभं शुद्धस्फटिकनिर्मितं विमानं ददर्श।
Verse 12
चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतम् / प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्
चतुर्धारमनोपम्यं चतुस्तोरणसंयुतं, प्राकारैर्दशभिर्युक्तं दुराधर्षं सुदुर्गमम्।
Verse 13
स्फाटिकैर्मण्डपैर्युक्तं देवराजगृहोपमम् / स्वर्णस्तम्भसहस्त्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम्
स्फाटिकमण्डपैः समायुक्तं देवराजगृहोपमम् । स्वर्णस्तम्भसहस्रैश्च सर्वतः समलङ्कृतम् ॥
Verse 14
हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् / दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम्
हेमसोपानसंयुक्तं नानारत्नोपशोभितम् । दिव्यसिंहासनोपेतं सर्वशोभासमन्वितम् ॥
Verse 15
सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् / नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः
सरोभिः स्वादुपानीयैर्नदीभिश्चोपशोभितम् । नारायणपरैः शुद्धैर्वेदाध्ययनतत्परैः ॥
Verse 16
योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् / स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम्
योगिभिश्च समाकीर्णं ध्यायद्भिः पुरुषं हरिम् । स्तुवद्भिः सततं मन्त्रैर्नमस्यद्भिश्च माधवम् ॥
Verse 17
तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः / राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते
तत्र देवादिदेवस्य विष्णोरमिततेजसः । राजानः सर्वकालं तु महिमानं प्रकुर्वते ॥
Verse 18
गायन्ति चैव नृत्यन्ति विलासिन्यो मनोरमाः / स्त्रियो यौवनशालिन्यः सदा मण्डनतत्पराः
गायन्ति च नृत्यन्ति च विलासिन्यो मनोहराः स्त्रियो यौवनसम्पन्नाः सदा भूषणतत्पराः।
Verse 19
इलावृते पद्मवर्णा जम्बूफलरसाशिनः / त्रयोदश सहस्त्राणि वर्षाणां वै स्थिरायुषः
इलावृते पद्मवर्णाः जम्बूफलरसाहाराः जनाः स्थिरायुषो भवन्ति त्रयोदशसहस्रवर्षपर्यन्तम्।
Verse 20
भारते तु स्त्रियः पुंसो नानावर्णाः प्रकीर्तिताः / नानादेवार्चने युक्ता नानाकर्माणि कुर्वते / परमायुः स्मृतं तेषां शतं वर्षाणि सुव्रताः
भारते स्त्रियः पुमांसश्च नानावर्णा इति प्रकीर्तिताः; नानादेवार्चनपराः नानाकर्माणि कुर्वन्ति; तेषां परमायुः शतं वर्षाणि, सुव्रत।
Verse 21
नानाहाराश्च जीवन्ति पुण्यपापनिमित्ततः / नवयोजनसाहस्त्रं वर्षमेतत् प्रकीर्तितम् / कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्
नानाहारैर्जीवन्ति प्राणिनः पुण्यपापनिमित्ततः; नवयोजनसहस्रं विस्तारतः, वर्षमेतत् प्रमाणतः प्रकीर्तितम्; कर्मभूमिरियं विप्रा नराणामधिकारिणाम्।
Verse 22
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः / विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः
महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः। विन्ध्यः पारियात्रश्च—सप्तैते कुलपर्वताः॥
Verse 23
इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् / नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वस्त्वथ वारुणः
इन्द्रद्युम्नः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गन्धर्वोऽथ वारुणः ॥ एते पुराणोक्ताः प्रसिद्धा द्वीपदेशविशेषाः ।
Verse 24
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः / योजनानां सहस्त्रं तु द्वीपो ऽयं दक्षिणोत्तरः
अयं तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां सहस्रं तु द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरः ॥
Verse 25
पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पशिचमे यवनास्तथा / ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्य मध्ये शूद्रास्तथैव च
पूर्वे किरातास्तस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । मध्ये ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रास्तथैव च ॥
Verse 26
इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः / स्त्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिः सृताः
इज्यायुद्धवणिज्याभिर्वर्तयन्त्यत्र मानवाः । स्रवन्ते पावना नद्यः पर्वतेभ्यो विनिःसृताः ॥
Verse 27
शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा / इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः
शतद्रुश्चन्द्रभागा च सरयूर्यमुना तथा । इरावती वितस्ता च विपाशा देविका कुहूः ॥ एता नद्यः प्रसिद्धाः पावन्यः पुण्यवर्धन्यः ।
Verse 28
गोमती धूतपापा च बाहुदा च दृषद्वती / कौशिकी लोहिता चैव हिमवत्पादनिः सृताः
गोमती धूतपापा बाहुदा दृषद्वती च; कौशिकी लोहिता चैव—एताः सर्वाः हिमवत्पादनिःसृताः पवित्रस्रोतसः प्रवहन्ति।
Verse 29
वेदस्मृतिर्वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा / पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा
वेदस्मृतिः वेदवती व्रतघ्नी त्रिदिवा तथा; पर्णाशा वन्दना चैव सदानीरा मनोरमा—एताः पुण्यनद्यः स्मरणीयाः पूजनीयाश्च।
Verse 30
चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि / शिग्रुः स्वशिल्पापि तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः
चर्मण्वती तथा दूर्या विदिशा वेत्रवत्यपि; शिग्रुः स्वशिल्पा चैव—एताः पारियात्राश्रयाः इति परम्परया स्मृताः।
Verse 31
नर्मदा सुरसा शोण दशार्णा च महानदी / मन्दाकिनी चित्रकूटा तामसी च पिशाचिका
नर्मदा सुरसा शोणः दशार्णा महानदी; मन्दाकिनी चित्रकूटजा तामसी पिशाचिका—एताः अपि पुण्यनद्यः स्मरणीयाः।
Verse 32
चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी / ऋक्षवत्पादजा नद्यः सर्वपापहरा नृणाम्
चित्रोत्पला विपाशा च मञ्जुला वालुवाहिनी; एताः ऋक्षवत्पादजा नद्यः नृणां सर्वपापहराः पावन्यः।
Verse 33
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी / वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती
तापी पयोष्णी निर्विन्ध्या शीघ्रोदा च महानदी । वेण्या वैतरणी चैव बलाका च कुमुद्वती—एताः सर्वाः पुण्यतोयाः पावन्यः परिकीर्तिताः ॥
Verse 34
तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तः शिला तथा / विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः
तोया चैव महागैरी दुर्गा चान्तःशिला तथा । विन्ध्यपादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ॥
Verse 35
सोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी / तुङ्गभ्द्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः / दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिः सृताः
गोदावरी भीमरथी कृष्णा वर्णा च मत्सरी । तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा कावेरी च द्विजोत्तमाः । दक्षिणापथगा नद्यः सह्यपादविनिःसृताः ॥
Verse 36
ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती / मलयान्निः सृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः
ऋतुमाला ताम्रपर्णो पुष्पवत्युत्पलावती । मलयान्निःसृता नद्यः सर्वाः शीतजलाः स्मृताः ॥
Verse 37
ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी / रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी / शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम्
ऋषिकुल्या त्रिसामा च मन्दगा मन्दगामिनी । रूपा पालासिनी चैव ऋषिका वंशकारिणी । शुक्तिमत्पादसंजाताः सर्वपापहरा नृणाम् ॥
Verse 38
आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः / सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु
आसां नद्युपनद्यश्च शतशो द्विजपुङ्गवाः। सर्वपापहराः पुण्याः स्नानदानादिकर्मसु॥
Verse 39
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः / पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः
तास्विमे कुरुपाञ्चाला मध्यदेशादयो जनाः। पूर्वदेशादिकाश्चैव कामरूपनिवासिनः॥
Verse 40
पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः / तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्ऽबुदाः
पुण्ड्राः कलिङ्गामगधा दाक्षिणात्याश्चकृत्स्नशः। तथापरान्ताः सौराष्ट्राः शूद्राभीरास्तथार्बुदाः॥
Verse 41
मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः / सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः
मालका मालवाश्चैव पारियात्रनिवासिनः। सौवीराः सैन्धवा हूणा शाल्वाः कल्पनिवासिनः॥
Verse 42
मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च / आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा
मद्रा रामास्तथाम्बष्ठाः पारसीकास्तथैव च। आसां पिबन्ति सलिलं वसन्ति सरितां सदा॥
Verse 43
चत्वारि भारते वर्षे युगानि कवयो ऽब्रुवन् / कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चान्यत्र न क्वचित्
भारते वर्षे कविभिः चत्वारि युगानि प्रकीर्तितानि—कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्च; अन्यत्र कुत्रचित् न विद्यते।
Verse 44
यानि किंपुरुषाद्यानि वर्षाण्यष्टौ महर्षयः / न तेषु शोको नायासो नोद्वेगः क्षुद्भयं न च
किंपुरुषादीनि वर्षाण्यष्टौ, महर्षयः; तेषु न शोको न आयासो न उद्वेगः, न क्षुद्भयं च विद्यते।
Verse 45
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुः खविवर्जिताः / रमन्ति विविधैर्भावैः सर्वाश्च स्थिरयौवनाः
स्वस्थाः प्रजा निरातङ्काः सर्वदुःखविवर्जिताः; विविधैर्भावैः रमन्ति, सर्वाश्च स्थिरयौवनाः।
Frequently Asked Questions
Bhārata is presented as karmabhūmi with multiple varṇas, diverse duties, and a short maximum lifespan (100 years), where merit and demerit shape conditions; other varṣas are depicted as largely sorrowless realms with long lifespans and steady devotion, lacking hunger, fear, and agitation.
Alongside Viṣṇu-centered devotion (Harivarṣa worship of Nārāyaṇa and descriptions of Vāsudeva’s vimāna), the chapter explicitly includes uninterrupted worship of Mahādeva (Śiva) in Candra-dvīpa, indicating a non-exclusive sacred map where multiple forms of Īśvara are honored within one cosmological order.