Adhyaya 43

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसम्वादे द्वाचत्वारिंशो ऽध्यायः अगस्त्य उवाच अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे / श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय

इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे ललितोपाख्याने हयग्रीवागस्त्यसंवादे द्वाचत्वारिंशोऽध्यायः। अगस्त्य उवाच— अश्वानन महाप्राज्ञ करुणामृतवारिधे, श्रीदेवीदर्शने दीक्षा यादृशी तां निवेदय।

Verse 2

हयग्रीव उवाच यदि ते देवताभावो यया कल्मषकर्दमाः / क्षाल्यन्ते च तथा पुसां दीक्षामाचक्ष्महे ऽत्र ताम्

हयग्रीव उवाच—यदि ते देवताभावः, यया कल्मषकर्दमाः पुंसां क्षाल्यन्ते, तां दीक्षामत्र वक्ष्यामः।

Verse 3

हस्ते शिवपुरन्ध्यात्वा जपेन्मूलाङ्गमालिनीम् / गुरुः स्पृशेच्छिष्यतनुं स्पर्शदीक्षेयमीरिता

हस्ते शिवपुरन्ध्यां ध्यात्वा मूलाङ्गमालिनीं जपेत्। गुरुश्च शिष्यतनुं स्पृशेत्—एषा स्पर्शदीक्षा इति कीर्तिता।

Verse 4

निमील्य नयने ध्यात्वा श्रीकामाक्षीं प्रसन्नधीः / सम्यक्पश्येद्गुरुः शिष्यं दृग्दीक्षा सेयमुच्यते

निमील्य नयने श्रीकामाक्षीं ध्यात्वा प्रसन्नधीः। गुरुḥ शिष्यं सम्यक् पश्येत्—एषा दृग्दीक्षा उच्यते।

Verse 5

गुरोरालोकमात्रेण भाषणात्स्पर्शनादपि / सद्यः सञ्जायते ज्ञानं सा दीक्षा शाम्भवी मता

गुरोरालोकमात्रेण भाषणात् स्पर्शनादपि। सद्यः सञ्जायते ज्ञानं—सा दीक्षा शाम्भवी मता।

Verse 6

देव्या देहो यथा प्रोक्तो गुरुदेहस्तथैव च / तत्प्रसादेन शिष्यो ऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते

देव्याः देहो यथा प्रोक्तः, गुरुदेहस्तथैव च। तत्प्रसादेन शिष्योऽपि तद्रूपः सम्प्रकाशते।

Verse 7

चिरं शुश्रूषया सम्यक्तोषितो देशिकेश्वरः / तूष्णीं संकल्पयेच्छिष्यं सा दीक्षा मानसी मता

चिरकालं शुश्रूषया सम्यक् तुष्टो देशिकेश्वरः । तूष्णीं शिष्यं संकल्पयेत्—सा दीक्षा मानसी मता ॥

Verse 8

दीक्षाणामपि सर्वासामियमेवोत्तमोत्तमा / आदौ कुर्यात्क्रियादीक्षां तत्प्रकारः प्रवक्ष्यते

दीक्षाणामपि सर्वासाम् इयमेवोत्तमोत्तमा । आदौ कुर्यात् क्रियादीक्षां तद्प्रकारः प्रवक्ष्यते ॥

Verse 9

शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् / जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि

शुक्लपक्षे शुभदिने विधाय शुचिमानसम् । जिह्वास्यमलशुद्धिं च कृत्वा स्नात्वा यथाविधि ॥

Verse 10

संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् / एकान्ते निवसञ्छ्रीमान्मौनी च नियताशनः

संध्याकर्म समाप्याथ गुरुदेहं परं स्मरन् । एकान्ते निवसञ्छ्रीमान् मौनी च नियताशनः ॥

Verse 11

गुरुश्च तादृशोभूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् / देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम्

गुरुश्च तादृशो भूत्वा पूजामन्दिरमाविशेत् । देवीसूक्तेन संयुक्तं विद्यान्यासं समातृकम् ॥

Verse 12

कृत्वा पुरुषसूक्तेन षोडशैरुपचारकैः / आवाहना सने पाद्यमर्ध्यमाचमनं तथा

पुरुषसूक्तेन षोडशोपचारैः सम्यक् कृत्वा—आवाहनं, आसनं, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनं च तथा।

Verse 13

स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च / धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा

स्नानं वस्त्रं च भूषा च गन्धः पुष्पं तथैव च। धूपदीपौ च नैवेद्यं ताम्बूलं च प्रदक्षिणा॥

Verse 14

प्रणामश्चेति विख्यातैः प्रीणयेत्त्रिपुरांबिकाम् / अथ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्यया

प्रणामादिभिरित्येवं विख्यातैरुपचारकैः त्रिपुराम्बिकां प्रीणयेत्। अथ सहस्राक्षरविद्यया पुष्पाञ्जलिं दद्यात्॥

Verse 15

ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः ॐ नमस्त्रिपुरसुन्दरि हृदये देवि शिरोदेवि शिखादेवि कवचदेवि नेत्रदेवि आस्यदेवि कामेश्वरि भगमालिनि नित्यक्लिन्नें भैरुण्डे वह्निवासिनि महावज्रेश्वरि विद्येश्वरि परशिवदूति त्वरिते कुलसुंदरि नित्ये नीलपताके विजये सर्वमङ्गले ज्वालामालिनि चित्रे महानित्ये परमेश्वरि मन्त्रेशमयि षष्ठीशमय्युद्यानमयि लोपामुद्रामय्यगस्त्यमयि कालतापनमयि धर्माचारमयि मुक्तके शीश्वरमयि दीपकलानाथमयि विष्णुदेवमयि प्रभाकरदेवमयि तेजोदेवमयि मनोजदेवमयि अणिमसिद्धे महिमसिद्धे गरिम सिद्धे लघिमसिद्धे ईशित्वसिद्धे वशित्वसिद्धे प्राप्तिसिद्धे प्राकाम्यसिद्धे रससिद्धे मोक्षसिद्धे ब्राह्मि माहेश्वरी कौमारि वैष्णवि वाराहि इन्द्राणि चामुण्डे महालक्ष्मि सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्ववशङ्करि सर्वोन्मादिनि सर्वमहाङ्कुशे सर्वखेचरि सर्वबीजे सर्वयोने सर्वास्त्रखण्डिनि त्रैलोक्यमोहिनि चक्रस्वामिनि प्राटयोगिनि बौद्धदर्शनाङ्गि कामाकर्षिणि बुद्ध्याकर्षिणि अहङ्काराकर्षिणि शब्दाकर्षिणि स्पर्शाकर्षिणि रूपाकर्षिणि रसाकर्षिणि गन्धाकर्षिणि चित्ताकर्षिणि धैर्याकर्षिणि स्मृत्याकर्षिणि नामाकर्षिणि बीजाकर्षिणात्माकिर्षिणि अमृताकर्षिणि शरीराकर्षिणि गुप्तयोगिनि सर्वाशापरिपूरकचक्रस्वामिनि अनङ्गकुसुमे अनङ्गमेखले अनङ्गमादिनि अनङ्गमदनातुरे ऽनङ्गरेखे ऽनङ्गवेगिन्यनङ्गाङ्कुशे ऽनङ्गमालिनि गुप्ततरयोगिनि वैदिकदर्शनाङ्गि सर्वसंक्षोभकारक चक्रस्वामिनि पूर्वाम्नायाधिदेवते सृष्टिरूपे सर्वसंक्षोभिणि सर्वविद्राविणि सर्वाकर्षिणि सर्वाह्लादिनि सर्वसंमोहिनि सर्वस्तंभिणि सर्वजृंभिणि सर्ववशङ्करि सर्वरञ्जिनि सर्वोन्मादिनि सर्वार्थसाधिके सर्वसंपत्प्रपूरिणि सर्वमन्त्रमयि सर्वद्वन्द्वक्षयकरि सम्प्रदाययोगिनि सौरदर्शनाङ्गि सर्वसौभाग्यदायकचक्रे सर्वसिद्धिप्रदे सर्वसम्पत्प्रदे सर्वप्रियङ्करि सर्वमङ्गलकारिणि सर्वकामप्रदे सर्वदुःखविमोचिनि सर्वमृत्युप्रशमिनि सर्वविघ्ननिवारिणि सर्वाङ्गसुन्दरि सर्वसौभाग्यदायिनि कुलोत्तीर्णयोगिनि सर्वार्थसाधकचक्रेशि सर्वज्ञे सर्वशक्ते सर्वैश्वर्यफलप्रदे सर्वज्ञानमयि सर्वव्याधिनिवारिणि सर्वाधारस्वरूपे सर्वपापहरे सर्वानन्दमयि सर्वरक्षास्वरूपिणि सर्वेप्सित फलप्रदे नियोगिनि वैष्णवदर्शनाङ्गि सर्वरक्षाकरचक्रस्थे दक्षिणाम्नायेशि स्थितिरूपे वशिनि कामेशि मोदिनि विमले अरुणे जयिनि सर्वेश्वरि कौलिनि रहस्ययोगिनि रहस्यभोगिनि रहस्यगोपिनि शाक्तदर्शनाङ्गि सर्वरोगहरचक्रेशि पश्चिमाम्नाये धनुर्बाणपाशाङ्कुशदेवते कामेशि वज्रेशि फगमालिनि अतिरहस्ययोगिनि शैवदर्शनाङ्गि सर्वसिद्धिप्रदचक्रगे उत्तराम्नायेशि संहाररूपे शुद्धपरे विन्दुपीठगते महारात्रिपुरसुन्दरि परापरातिरहस्ययोगिनि शांभवदर्शनाङ्गि सर्वानन्दमयचक्रेशि त्रिपुरसुंदरि त्रिपुरवासिनि त्रिपुरश्रीः त्रिपुरमालिनि त्रिपुरसिद्धे त्रिपुरांब सर्वचक्रस्थे अनुत्तराम्नायाख्यस्वरूपे महात्रिपुरभैरवि चतुर्विधगुणरूपे कुले अकुले कुलाकुले महाकौलिनि सर्वोत्तरे सर्वदर्शनाङ्गि नवासनस्थिते नवाक्षरि नवमिथुनाकृते महेशमाधवविधातृमन्मथस्कन्दनन्दीन्द्रमनुचन्द्रकुबेरागस्त्यदुर्वासःक्रोधभट्टारकविद्यात्मिके कल्याणतत्त्वत्रयरूपे शिवशिवात्मिके पूर्मब्रह्मशक्ते महापरमेश्वरि महात्रिपुरसुन्दरि तव श्रीपादुकां पूजयामि नमः / क एं ईल ह्रीं हस कहल ह्रीं ऐं क्लीं सौः सौः क्लीं ऐं श्रीं / देव्याः पुष्पाञ्जलिं दद्यात्सहस्राक्षरविद्याया / नोचेत्तत्पूजनं व्यर्थमित्याहुर्वेदवादिनः

ॐ ऐं ह्रीं श्रीं ऐं क्लीं सौः—इत्यादिना विस्तरेण त्रिपुरसुन्दरीदेव्याः सहस्राक्षरविद्यां जपेत्; तया देव्याḥ पुष्पाञ्जलिं दद्यात्, अन्यथा पूजनं व्यर्थमिति वेदवादिनो वदन्ति।

Verse 16

ततो गोमयसंलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः / तावद्भिस्तण्डुलैः शुद्धैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनम्

ततो गोमयेन संलिप्ते भूतले द्रोणशालिभिः, तावद्भिः शुद्धैस्तण्डुलैः शस्तार्णैस्तत्र नूतनं विन्यसेत्।

Verse 17

द्रोणोदपूरितं कुंभं पञ्चरत्नैर्नवैर्युतम् / न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजंबूदुम्बरशाखिनाम्

द्रोणोदकेन पूर्णं कुम्भं नवानि पञ्चरत्नैः संयुतम्; न्यग्रोधाश्वत्थमाकन्दजम्बूदुम्बरशाखिभ्यः समाहृतैः।

Verse 18

त्वग्भिश्च पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासिनम् / कुम्भाग्रे निक्षिपेत्पक्वं नारिकेलफलं शुभम्

त्वग्भिः पल्लवैश्चैव प्रक्षिप्तैरधिवासितं कृत्वा; कुम्भाग्रे पक्वं शुभं नारिकेलफलं निक्षिपेत्।

Verse 19

अभ्यर्च्य गन्धपुष्पाद्यैर्धूपदीपादि दर्शयेत् / श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकमाजपेत्

गन्धपुष्पादिभिरभ्यर्च्य धूपदीपादिकं दर्शयेत्; श्रीचिन्तामणिमन्त्रं तु हृदि मातृकां जपेत्।

Verse 20

कुम्भ स्पृशञ्छ्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरम् / अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्

कुम्भं स्पृशन् श्रीकामाप्तिरूपीकृतकलेवरः; अष्टोत्तरशते जाते पुनर्दीपं प्रदर्शयेत्।

Verse 21

शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम् / कारयित्वा प्रणामानां साष्टाङ्गानां त्रयं गुरुः

शिष्यमाहूय रहसि वाससा बद्धलोचनम्; साष्टाङ्गप्रणामानां त्रयं कारयित्वा गुरुḥ।

Verse 22

पुष्पाणि तत्करे दत्त्वा कारये त्कुसुमाञ्जलिम् / श्रीनाथकरुणाराशे परञ्ज्योतिर्मयेश्वरि

पुष्पाणि तस्य करे समर्प्य कुसुमाञ्जलिं कारयेत्— हे श्रीनाथ! करुणाराशे! परञ्ज्योतिर्मये ईश्वरि!

Verse 23

प्रसूनाञ्जलिरेषा ते निक्षिप्ता चरणांबुजे / परं धाम परं ब्रह्म मम त्वं परदेवता

एषा प्रसूनाञ्जलिस्ते चरणाम्बुजे निक्षिप्ता; त्वं परं धाम, परं ब्रह्म, मम परदेवता।

Verse 24

अद्यप्रभृति मे पुत्रान्रक्ष मां शारणागतम् / इत्युक्त्वा गुरुपादाव्जे शिष्यो मूर्ध्नि विधारयेत्

अद्यप्रभृति मे पुत्रान् रक्ष मां शरणागतम्— इत्युक्त्वा शिष्यो गुरुपादाब्जे मूर्ध्नि विधारयेत्।

Verse 25

जन्मान्तर सुकृतत्वं स्यान्न्यस्ते शिरसि पादुके / गुरुणा कमलासनमुरशासनपुरशासनसेवया लब्धे

शिरसि पादुके न्यस्ते जन्मान्तरसुकृतत्वं स्यात्; गुरुणा कमलासन-मुरशासन-पुरशासन-सेवया लब्धे।

Verse 26

इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान् / वामपार्श्वे गुरोस्तिष्ठेदमानी विनयान्वितः

इत्युक्त्वा भक्तिभरितः पुनरुत्थाय शान्तिमान्; गुरोर्वामपार्श्वे तिष्ठेदमानी विनयाञ्वितः।

Verse 27

ततस्तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् / विमुच्य नेत्रबन्धं तु दर्शयेदर्चनक्रमम्

ततः तुंबीजलैः प्रोक्ष्य वामभागे निवेदयेत् । नेत्रबन्धं विमुच्य तु अर्चनक्रमं दर्शयेत् ॥

Verse 28

सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम् / महात्रिपुरसुन्दर्या नैवेद्यमिति चादिशेत्

सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकं नৈवेद्यं महात्रिपुरसुन्दर्यै इति च आदिशेत् ॥

Verse 29

षोडशर्णमनुं तस्य वदेद्वामश्रुतौ शनैः / ततो बहिर्विनिर्गत्य स्थाप्य दार्वासने शुचिम्

तस्य षोडशार्णमनुं वामश्रुतौ शनैः वदेत् । ततः बहिर्विनिर्गत्य शुचिं दार्वासने स्थापयेत् ॥

Verse 30

निवेश्य प्राङ्मुखं तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते / शिष्यं श्रीकुम्भसलिलैरभिषिञ्चेत्समन्त्रकम्

तत्र पट्टवस्त्रसमास्तृते प्राङ्मुखं शिष्यं निवेश्य । श्रीकुम्भसलिलैः समन्त्रकं अभिषिञ्चेत् ॥

Verse 31

पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च / अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रामथाविशेत्

पुनः शुद्धोदकैः स्नात्वा वाससी परिगृह्य च । अष्टोत्तरशतं मन्त्रं जप्त्वा निद्रां अथ आविशेत् ॥

Verse 32

शुभे दृष्टे सति स्वप्ने पुण्यं योज्यं तदोत्तमम् / दुःस्वप्ने तु जपं कुर्यादष्टोत्तरसहस्रकम्

शुभे दृष्टे सति स्वप्ने तदा उत्तमं पुण्यं समायोज्यम् । दुःस्वप्ने तु अष्टोत्तर-सहस्रं जपं कुर्यात् ॥

Verse 33

कारयेत्त्रिपुरांबायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः / यदा न दृष्टः स्वप्नो ऽपि तदा सिद्धिश्चिराद्भवेत्

त्रिपुराम्बायाः सपर्यां मुक्तमार्गतः कारयेत् । यदा स्वप्नोऽपि न दृष्टः, तदा सिद्धिः चिराद्भवेत् ॥

Verse 34

स्वीकुर्यात्परया भक्त्या देवी शेष कलाधिकम् / सद्य एव स शिष्यः स्यात्पङ्क्तिपावनपावनः

देवी शेषकलाधिकं परया भक्त्या स्वीकुर्यात् । सद्य एव स शिष्यः स्यात् पङ्क्तिपावनपावनः ॥

Verse 35

शरीरमर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे दिशेत् / तदधीनश्च रेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत्

शरीरम् अर्थं प्राणं च तस्मै श्रीगुरवे समर्पयेत् । तदधीनश्चरेन्नित्यं तद्वाक्यं नैव लघयेत् ॥

Verse 36

यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति / दुर्लभं तं विजानीयाद्गुरुं संसारतारकम्

यः प्रसन्नः क्षणार्धेन मोक्षलक्ष्मीं प्रयच्छति । तं दुर्लभं गुरुं विजानीयात् संसारतारकम् ॥

Verse 37

गुकारस्यान्धकारोर्ऽथो रुकारस्तन्निरोधकः / अन्धकारनिरोधित्वाद्गुरुरित्यभिधीयते

गुकारः अन्धकारस्य अर्थः, रुकारः तस्य निरोधकः। अन्धकारनिरोधित्वात् स गुरुरिति अभिधीयते॥

Verse 38

बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरमादिशेत् / गुरुक्तं परुषं वाक्यमाशिषं परिचिन्तयेत्

बोधरूपं गुरुं प्राप्य न गुर्वन्तरम् आदिशेत्। गुरुक्तं परुषं वाक्यमपि आशिषं इति परिचिन्तयेत्॥

Verse 39

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च / आददीत ततो ज्ञानं पूर्वं तमभिवादयेत्

लौकिकं वैदिकं वापि तथाध्यात्मिकमेव च। ततो ज्ञानम् आददीत, पूर्वं तं अभिवादयेत्॥

Verse 40

एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत्पुनः / गुरुभक्तिस्सदाचारस्तद्द्रोहस्तत्र पातकम्

एवं दीक्षात्रयं कृत्वा विधेयं बौधयेत् पुनः। गुरुभक्तिः सदाचारः, तद्द्रोहः तत्र पातकम्॥

Verse 41

तत्पदस्मरणं मुक्तिर्यावद्देहमयं क्रमः / यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रे ऽनृतभाषणत्

तत्पदस्मरणं मुक्तिः यावद्देहमयं क्रमः। यत्पापं समवाप्नोति गुर्वग्रेऽनृतभाषणात्॥

Verse 42

गोब्राह्मणावधं कृत्वा न तत्पापं समाश्रयेत् / ब्रह्मादिस्तंब पर्यतं यस्य मे गुरुसंततिः

गोब्राह्मणावधं कृत्वापि यस्य मे गुरुसंततिः ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्ता, स तत्पापं न समाश्रयेत्।

Verse 43

तस्य मे सर्वपूज्यस्य को न पूज्यो महीतले / इति सर्वानुकूलो यः स शिष्यः परिकीर्तितः

तस्य मे सर्वपूज्यस्य महीतले कः न पूज्यः? इति सर्वानुकूलो यः, स शिष्यः परिकीर्तितः।

Verse 44

शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नभावनः / गुरुशासनवर्तित्वाच्छिष्य इत्यभिधीयते

शीलादिविमलानेकगुणसंपन्नः भावनः, गुरुशासनवर्तित्वात् ‘शिष्यः’ इत्यभिधीयते।

Verse 45

जपाच्छ्रान्तः पुनर्ध्यायेद्ध्यानाच्छ्रान्तः पुनर्जपेत् / जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति

जपात् श्रान्तः पुनर्ध्यायेत्, ध्यानात् श्रान्तः पुनर्जपेत्; जपध्यानादियुक्तस्य क्षिप्रं मन्त्रः प्रसिध्यति।

Verse 46

यथा ध्यानस्य सामर्थ्यात्कीटो ऽपि भ्रमरायते / तथा समाधिसा मर्थ्याद्ब्रह्मीभूतो भवेन्नरः

यथा ध्यानसामर्थ्यात् कीटोऽपि भ्रमरायते, तथा समाधिसामर्थ्याद् नरः ब्रह्मीभूतो भवेत्।

Verse 47

यथा निलीयते काले प्रपञ्चो नैव दृश्यते / तथैव मीलयेन्नेत्रे एतद्ध्यानस्य लक्षणम्

यथा काले प्रपञ्चो निलीयते न च दृश्यते, तथैव नेत्रे मीलयेत्—एतद्ध्यानस्य लक्षणम्।

Verse 48

विदिते तु परे तत्त्वे वर्णातीते ह्यविक्रिये / किङ्करत्वं च गच्छन्ति मन्त्रा मन्त्राधिपैः सह

परे तत्त्वे विदिते वर्णातीत एवाविक्रिये, मन्त्राः मन्त्राधिपैः सह किङ्करत्वं गच्छन्ति।

Verse 49

आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम् / योगस्तपः स तन्मन्त्रस्तद्धनं यन्निरीक्षणम्

आत्मैक्यभावनिष्ठस्य या चेष्टा सा तु दर्शनम्; योगस्तपः स तन्मन्त्रः, तद्धनं यन्निरीक्षणम्।

Verse 50

देहाभिमाने गलिते विज्ञाते परमात्मनि / यत्रयत्र मनो याति तत्रतत्र समाधयः

देहाभिमाने गलिते परमात्मनि विज्ञाते, यत्र यत्र मनो याति तत्र तत्र समाधयः।

Verse 51

यः पश्येत्सर्वगं शांमानन्दात्मानमद्वयम् / न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वावशिष्यते

यः पश्येत् सर्वगं शान्तमानन्दात्मानमद्वयम्, न तस्य किञ्चिदाप्तव्यं ज्ञातव्यं वा अवशिष्यते।

Verse 52

पूजाकोटिसमं स्तोत्रं स्तोत्रकोटिसमोजपः / जपकोटिसमं ध्यानं ध्यानकोटिसमो लयः

पूजाकोटिसमं स्तोत्रं, स्तोत्रकोटिसमो जपः। जपकोटिसमं ध्यानं, ध्यानकोटिसमो लयः॥

Verse 53

देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः / त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोहंभावेन योजयेत्

देहो देवालयः प्रोक्तो जीव एव महेश्वरः। त्यजेदज्ञाननिर्माल्यं सोऽहंभावेन योजयेत्॥

Verse 54

तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात्तुषाभावे तु तण्डुलः / पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः

तुषेण बद्धो व्रीहिः स्यात् तुषाभावे तु तण्डुलः। पाशबद्धः स्मृतो जीवः पाशमुक्तो महेश्वरः॥

Verse 55

आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम् / यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्

आकाशे पक्षिजातीनां जलेषु जलचारिणाम्। यथा गतिर्न दृश्येत महावृत्तं महात्मनाम्॥

Verse 56

नित्यार्चनं दिवा कुर्याद्रात्रौ नैमित्तिकार्चनम् / उभयोः काम्यकर्मा स्यादिति शास्त्रस्य निश्चयः

नित्यार्चनं दिवा कुर्यात् रात्रौ नैमित्तिकार्चनम्। उभयोः काम्यकर्मा स्यात् इति शास्त्रस्य निश्चयः॥

Verse 57

कोटिकोटिमहादानात्कोटिकोटिमहाव्रतात् / कोटिकोटिमहायज्ञात्परा श्रीपादुका स्मृतिः

कोटिकोटिमहादानात् कोटिकोटिमहाव्रतात् । कोटिकोटिमहायज्ञात् परा श्रीपादुका-स्मृतिः ॥

Verse 58

ज्ञानतो ऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् / तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये

ज्ञानतोऽज्ञानतो वापि यावद्देहस्य धारणम् । तावद्वर्णाश्रमाचारः कर्तव्यः कर्ममुक्तये ॥

Verse 59

निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात्सर्वं शास्त्रं तदुच्यते / निषिद्धमपि तत्कुर्याद्गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत्

निर्गतं यद्गुरोर्वक्त्रात् सर्वं शास्त्रं तदुच्यते । निषिद्धमपि तत्कुर्याद् गुर्वाज्ञां नैव लङ्घयेत् ॥

Verse 60

जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा / दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत्

जातिविद्याधनाढ्यो वा दूरे दृष्ट्वा गुरुं मुदा । दण्डप्रमाणं कृत्वैकं त्रिः प्रदक्षिणामाचरेत् ॥

Verse 61

गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा / प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम्

गुरुबुद्ध्या नमेत्सर्वं दैवतं तृणमेव वा । प्रणमेद्देवबुद्ध्या तु प्रतिमां लोहमृन्मयीम् ॥

Verse 62

गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च / विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः

गुरुं हुङ्कृत्य तुङ्कृत्य विप्रं वादैर्विजित्य च । विकास्य गुह्यशास्त्राणि भवन्ति ब्रह्मराक्षसाः ॥

Verse 63

अद्वैतं भाव येन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह / न निन्देदन्यसमयान्वेदशास्त्रागमादिकान्

अद्वैतं भावयेन्नित्यं नाद्वैतं गुरुणा सह । न निन्देद् अन्यसमयान् वेदशास्त्रागमादिकान् ॥

Verse 64

एकग्रामस्थितः शिष्यस्त्रिसंध्यं प्रणमेद्गुरुम् / क्रोश मात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत्

एकग्रामस्थितः शिष्यस् त्रिसन्ध्यं प्रणमेद् गुरुम् । क्रोशमात्रस्थितो भक्त्या गुरुं प्रतिदिनं नमेत् ॥

Verse 65

अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत्पञ्चपर्वसु / एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि

अर्थयोजनगः शिष्यः प्रणमेत् पञ्चपर्वसु । एकयोजनमारभ्य योजनद्वादशावधि ॥

Verse 66

तत्तद्योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद्गुरुम् / अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात्तदा व्रजेत्

तत्तद् योजनसंख्यातमासेषु प्रणमेद् गुरुम् । अतिदूरस्थितः शिष्यो यदेच्छा स्यात् तदा व्रजेत् ॥

Verse 67

रिक्तपाणिस्तु नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम् / फलपुष्पांबरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्

रिक्तपाणिर्नोपेयाद्राजानं देवतां गुरुम्। फलपुष्पाम्बरादीनि यथाशक्ति समर्पयेत्॥

Verse 68

मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम् / सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ

मनुष्यचर्मणा बद्धः साक्षात्परशिवः स्वयम्। सच्छिष्यानुग्रहार्थाय गूढं पर्यटति क्षितौ॥

Verse 70

सद्भक्तरक्षणायैव निराकारो ऽपि साकृतिः / शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते // ब्न्द्प्३,४३।६९ / अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः / अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः

सद्भक्तरक्षणायैव निराकारोऽपि साकृतिः। शिवः कृपानिधिर्लोके संसारीव हि चेष्टते॥ अत्रिनेत्रः शिवः साक्षादचतुर्बाहुरच्युतः। अचतुर्वदनो ब्रह्मा श्रीगुरुः परिकीर्तितः॥

Verse 71

श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः / भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्

श्रीगुरुं परतत्त्वाख्यं तिष्ठन्तं चक्षुरग्रतः। भाग्यहीना न पश्यन्ति सूर्यमन्धा इवोदितम्॥

Verse 72

उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा / अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा

उत्तमा तत्त्वचिन्ता स्याज्जपचिन्ता तु मध्यमा। अधमा शास्त्रचिन्ता स्याल्लोकचिन्ताधमाधमा॥

Verse 73

नास्थि गुर्वधिकं तत्त्वं नास्ति ज्ञानाधिकं सुखम् / नास्ति भक्त्यधिका पूजा न हि मोक्षाधिकं फलम्

नास्ति गुरोः परं तत्त्वं, नास्ति ज्ञानात् परं सुखम्। नास्ति भक्तेः परा पूजा, न हि मोक्षात् परं फलम्॥

Verse 74

सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु / तत्र तत्रोच्यते शब्दैः श्रीकामाक्षी परात्परा

सर्ववेदेषु शास्त्रेषु ब्रह्मविष्णुशिवादिषु। तत्र तत्र शब्दैः प्रोक्ता श्रीकामाक्षी परात्परा॥

Verse 75

शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभारवी / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ

शचीन्द्रौ स्वाहाग्नी च प्रभा-रवी तथा। लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ॥

Verse 76

अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ / आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च

अग्नीषोमौ बिन्दुनादौ तथा प्रकृतिपूरुषौ। आधाराधेयनामानौ भोगमोक्षौ तथैव च॥

Verse 77

प्राणापनौ च शब्दार्थौं तथा विधिनिषेधकौ / सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयते ऽपि वा

प्राणापनौ च शब्दार्थौ तथा विधिनिषेधकौ। सुखदुःखादि यद्द्वन्द्वं दृश्यते श्रूयतेऽपि वा॥

Verse 78

सर्वलोकेषु तत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः / उत्तीर्ममपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः

सर्वलोकेषु यत्सर्वं परं ब्रह्म न संशयः। तदेवोत्तीर्णमपरं ज्योतिः कामाक्षीनामकं विदुः॥

Verse 79

यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः / इत्थं हि शक्तिमार्गे ऽस्मिन्यः पुमानिह वर्तते

यदेव नित्यं ध्यायन्ति ब्रह्मविष्णुशिवादयः। एवं हि शक्तिमार्गेऽस्मिन् यो नर इह वर्तते॥

Verse 80

प्रसादभूमिः श्रीदेव्या भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम् / अमन्त्रं वा समत्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये

प्रसादभूमिः श्रीदेव्याः स भुक्तिमुक्त्योः स भाजनम्। अमन्त्रं वा समन्त्रं वा कामाक्षीमर्चयन्ति ये॥

Verse 81

स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम् / किं पुनः क्षत्त्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये

स्त्रियो वैश्याश्च शूद्राश्च ते यान्ति परमां गतिम्। किं पुनः क्षत्रिया विप्रा मन्त्रपूर्वं यजन्ति ये॥

Verse 82

संसारिणो ऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः / सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्

संसारिणोऽपि ते नूनं विमुक्ता नात्र संशयः। सितामध्वाज्यकदलीफलपायसरूपकम्॥

Verse 83

पञ्चपर्वसु नैवेद्यं सर्वदैव निवेदयेत् / योनार्चयति शक्तो ऽपि स देवीशापमाप्नुयात्

पञ्चपर्वसु सर्वदा नैवेद्यं देवताभ्यः समर्पयेत्। यः शक्तोऽपि योनिं पूजयति, स देवीशापमवाप्नुयात्॥

Verse 84

अशक्तौ भावनाद्रव्यैरर्चयेन्नित्यमंबिकाम् / गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः

अशक्तौ भावनाद्रव्यैर्नित्यमम्बिकामर्चयेत्। गृहस्थस्तु महादेवीं मङ्गलाचारसंयुतः॥

Verse 85

अर्चयेत महालक्ष्मीमनुकूलाङ्गनासखः / गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत्कलशोद्भव

महालक्ष्मीमर्चयेत् अनुकूलाङ्गनासखः। गुरुस्त्रिवारमाचारं कथयेत् कलशोद्भव॥

Verse 86

शिष्यो यदि न गृह्णीया च्छिष्ये पापं गुरोर्न हि / लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ

शिष्यो यदि न गृह्णीयात्, पापं शिष्ये न गुरोः। लक्ष्मीनारायणौ वाणीधातारौ गिरिजाशिवौ॥

Verse 87

श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ चिन्तयेद्धिया / इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव

श्रीगुरुं गुरुपत्नीं च पितरौ धिया चिन्तयेत्। इति सर्वं मया प्रोक्तं समासेन घटोद्भव॥

Verse 88

एतावदवधानेन सर्वज्ञो मतिमान्भवेत्

एतावदवधानेन नरः सर्वज्ञो मतिमान् भवेत्।