Adhyaya 8
राज्याभिषेक-विभागः (Distribution of Sovereignties / Appointments of Cosmic Lords)
अस्मिन्नध्याये सूतः कथयति—कश्यपस्य सृष्टिकर्मणि चराचरप्राणिनां प्रतिष्ठितेषु तेषां तेषां लोकपालानां देवतानां च राज्याभिषेकविभागः क्रियते। सोमः ब्राह्मणौषधिनक्षत्रग्रहयज्ञतपसां अधिपतित्वेनाभिषिक्तः; बृहस्पतिः विश्वेदेवाङ्गिरसां, काव्यः (शुक्रः) भृगूणाम्। विष्णुरादित्यानाम्, अग्निर्वसूनाम्, दक्षः प्रजापतीनाम्, वासवो मरुताम्; प्रह्लादो दैत्यानाम्, नारायणः साध्यानाम्, वृषध्वजः (शिवः) रुद्राणाम्, विप्रचित्तिर्दानवानाम्। वरुणो जलानाम्, वैश्रवणः राज्ञां धनस्य च, वैवस्वतो यमः पितॄणाम्, गिरीशो भूतपिशाचानाम्; हिमवान् पर्वतानाम्, सागरः सरितां, चित्ररथो गन्धर्वाणाम्, उच्चैःश्रवाः अश्वानाम्, गरुडः पक्षिणाम्, वायुः वातबलयोः। शेषवासुकितक्षकाः नागजातीनाम्, पर्जन्यो वृष्टिकर्मणः, कामदेवोऽप्सरसां समूहानां रतिशक्तेश्च अधिपतिरिति—एवं विश्वव्यवस्थायाः नामाधिष्ठितं राज्यविन्यासं निरूपयति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे काश्यपेयवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना / प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘काश्यपेयवर्णनम्’ नाम सप्तमोऽध्यायः। सूत उवाच—एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना, प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च॥
Verse 2
अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः / ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे
अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान् प्रजापतिः। ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे॥
Verse 3
द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह / यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह। यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्येऽभ्यषेचयत्॥
Verse 4
बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम् / भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
सर्वेषां विश्वेषां बृहस्पतिं, अङ्गिरसां पतिं, नियुक्तवान्; तथा भृगूणामधिपं काव्यं (शुक्राचार्यं) राज्येऽभ्यषेचयत्।
Verse 5
आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् / प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम्
आदित्यानां विष्णुं, वसूनां पावकं, प्रजापतीनां दक्षं, मरुतां वासवं च अधिपतित्वे नियुक्तवान्।
Verse 6
दैत्यानामथ राजानं प्रह्रादं दितिनन्दनम् / नारायणं तु साध्यानां रुद्रणां च वृषध्वजम्
दैत्यानां राजानं दितिनन्दनं प्रह्रादं नियुक्तवान्; साध्यानां तु नारायणं, रुद्राणां च वृषध्वजं (शिवं) अधिपतिं कृतवान्।
Verse 7
विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथादिशत् / अपां च वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं तथा
दानवानां राजानं विप्रचित्तिं नियुक्तवान्; अपां राज्ये वरुणं, राज्ञां च वैश्रवणं तथा अधिपतिं कृतवान्।
Verse 8
यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च / वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्
यक्षाणां राक्षसानां च, पार्थिवानां धनस्य च अधिपतिं कृतवान्; पितॄणां तु वैवस्वतं यमं राज्येऽभ्यषेचयत्।
Verse 9
सर्वभूतपिशाचाना गिरिशं शूलपाणिनम् / शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम्
सर्वभूतपिशाचानां गिरिशं शूलपाणिनं, शैलानां हिमवन्तं च, नदीनामथ सागरम्।
Verse 10
गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा / उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्
गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा, उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्।
Verse 11
मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम् / पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्
मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम्, पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्।
Verse 12
गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम् / समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्
गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम्, समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्।
Verse 13
सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् / सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्
सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम्, सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्।
Verse 14
सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च / आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान्
सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च । आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान् ॥
Verse 15
सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् / ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च
सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् । ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च ॥
Verse 16
यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् / कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा
यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् । कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा ॥
Verse 17
गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् / प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम्
गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् । प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम् ॥
Verse 18
पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् / दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः
पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सोऽभ्यषेचयत् । दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः ॥
Verse 19
पुत्रां शङ्खपदं नाम राजानं सोभ्यषेचयत् / पस्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्
ततः स पुत्रं शङ्खपदनामानं राजानं समभ्यषेचयत्; पश्चिमदिशि च रजसः पुत्रमच्युतं न्ययोजयत्।
Verse 20
केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत् / तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः
केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत्; तथा पर्जन्यप्रजापतेः पुत्रं हिरण्यरोमाणमपि।
Verse 21
उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्ये ऽभ्यषेचयत् / मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम्
उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत्; मनुष्याणामधिपतिं वैवस्वतं मनुं चकार।
Verse 22
तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते
तैः सप्तद्वीपा सपत्तना चेयं सर्वा पृथिवी यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते।
Verse 23
स्वायंभुवेन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ते ऽभिषेचिताः / नृपाश्चैते ऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै
स्वायम्भुवेऽन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा तेऽभिषेचिताः; ये मनवो भवन्ति वै ते नृपाश्चैतेऽभिषिच्यन्ते।
Verse 24
मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः / एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः
मन्वन्तरेषु अतीतेषु एतेषु पार्थिवाः गताः; एवं मन्वन्तरप्राप्तौ पुनरन्येऽपि अभिषिच्यन्ते।
Verse 25
अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः / राजसूये ऽभिषिक्तश्च पृथु रेभिर्नरोत्तमः
अतीतानागताः सर्वे मन्वन्तरेश्वराः स्मृताः; राजसूये च रेभिः नरॊत्तमः पृथुः अभिषिक्तः।
Verse 26
वेददृष्टेन विधिना ह्यधिराजः प्रतापवान् / एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात्
वेददृष्टेन विधिना प्रतापवान् अधिराजः; प्रजासन्तानकारणात् एतान् पुत्रान् उत्पाद्य।
Verse 27
पुनरेव महा भागः प्रजानां पतिरीश्वरः / कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः
पुनरेव महाभागः प्रजानां पतिर् ईश्वरः; कश्यपः गोत्रकामः सन् परमं तपः चचार।
Verse 28
पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन् / तस्यप्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः
पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन्; तस्य प्रध्यायमानस्य महात्मनः कश्यपस्य।
Verse 29
ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ / वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्म वादना
ब्रह्मणोऽंशौ महौजसौ सुतौ पश्चात् प्रादुर्भूतौ—वत्सारश्चासितश्च; तावुभौ ब्रह्मवादिनौ।
Verse 30
वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रेभ्यश्च सुहमायशाः / रेभ्यस्य रैभ्यो विज्ञेयो निध्रुवस्य निबोधत
वत्सारात् निध्रुवो जज्ञे, रेभ्याच्च सुहमा यशाः; रेभ्यस्य पुत्रो रैभ्य इति विज्ञेयः—निध्रुवस्य वंशं निबोधत।
Verse 31
च्यवनस्य सुकन्याया सुमेधाः समपद्यत / निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिराम्
च्यवनस्य सुकन्यायां सुमेधाः समपद्यत; निध्रुवस्य तु या पत्नी सा वै कुण्डपायिराम् माता।
Verse 32
असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत / शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः
असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत; शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः।
Verse 33
निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः / वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजा स्विमाः
निध्रुवाः शाण्डिलाः रैभ्याः—त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः; वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजाः स्मृताः।
Verse 34
चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रभोः / अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रर्त्तिते
चतुर्युगेऽतिक्रान्ते मनोः प्रभोरेकादशेऽथ । अवशिष्टे तु तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रवर्तिते ॥
Verse 35
मरुत्तस्य नरिष्यं तस्तस्य पुत्रो दमः किल / राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः
मरुत्तस्य नरिष्यन्तस्तस्य पुत्रो दमः किल । राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः ॥
Verse 36
केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान्वेगवांस्ततः / बुधस्तस्या भवद्यस्या तृणबिन्दुर्महीपतिः
केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान् वेगवांस्ततः । बुधस्तस्याभवद् यस्य तृणबिन्दुर्महीपतिः ॥
Verse 37
त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह / तस्य चेलविला कन्यालंबुषागर्भसंभवा
त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह । तस्य चेलविला कन्या लम्बुषागर्भसंभवा ॥
Verse 38
तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः / बृहस्पतिबृर्हत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्त्तितः
तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः । बृहस्पतिबृहत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्तितः ॥
Verse 39
कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् / पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतस्तथा
स तस्य देववर्णिनीं नाम्ना कन्यां उपयेमे; माल्यवतस्य च सुते पुष्पोत्कटा वाका च।
Verse 40
कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः / ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी
मालिनः कैकसीं नाम कन्यां तासां शृणुत, प्रजाः; देववर्णिनी तस्य ज्येष्ठं वैश्रवणं सुषुवे।
Verse 41
दिव्येन विधिना युक्तमार्षेण च श्रुतेन च / राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च
दिव्यविधिना युक्तं, आर्षेण श्रुतेन च; राक्षसेन रूपेण, आसुरेण बलेन च।
Verse 42
त्रिपादं सुमहा कायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् / अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्
त्रिपादं सुमहाकायं स्थूलशीर्षं महाहनुम्; अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्।
Verse 43
ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम् / वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्
ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम्; वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्।
Verse 44
पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरो ऽयमिति स्वयम् / कुत्सायां क्विति शब्दो ऽयं शरीरं बेरमुच्यते
पिता तं दृष्ट्वा स्वयमेवाब्रवीत्—“अयं कुबेरः” इति। कुत्सायां ‘क्वि’ इति शब्दः, शरीरं ‘बेर’ इत्युच्यते।
Verse 45
कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना वै तेन सोंऽकितः / यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव
कुशरीरत्वात् स तेनैव नाम्ना ‘कुबेरः’ इति वै अङ्कितः। यतः स विश्रवसः अपत्यं, सादृश्यात् विश्रवा इव।
Verse 46
तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना तेन भविष्यति / ऋद्रयां कुबेरो ऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्
तस्मात् स ‘वैश्रवणः’ इति नाम्ना भविष्यति। ऋद्रायां कुबेरो विश्रुतं नलकूबरं जनयामास।
Verse 47
रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा / विभीषणचतुर्थांस्तु कैकस्यजनयत्सुतान्
रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा। विभीषणं चतुर्थं तु कैकसी जनयामास सुतान्॥
Verse 48
शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः / चतुष्पाद्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः
शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः। चतुष्पाद् विंशतिभुजो महाकायो महाबलः॥
Verse 49
जात्यञ्ज ननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च / राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च
जात्यञ्जो ननिभो दंष्ट्र्यः लोहितग्रीव एव च । राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च ॥
Verse 50
सत्त्वबुद्धिजितैर्चङ्क्षरा असैरेव रावणः / विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः
सत्त्वबुद्धिजितैश्चाङ्क्षरैः असैरेव रावणः । विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः ॥
Verse 51
हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि / चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः
हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि । चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः ॥
Verse 52
ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः / नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै
ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः । नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै ॥
Verse 53
षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः / देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्
षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः । देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम् ॥
Verse 54
त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् / रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान्
त्रेतायुगे चतुर्विंशे तपसः क्षयकारणात्। रामं दाशरथिं प्राप्य रावणः सगणः क्षयमगात्॥
Verse 55
महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा / पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा
महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा। पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा॥
Verse 56
त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः / कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः
त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः। कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः॥
Verse 57
इत्येते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश / दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः
इत्येते क्रूरकर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश। दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः॥
Verse 58
सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः / यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या चे च राक्षसाः
सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः। यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्याश्चैव राक्षसाः॥
Verse 59
आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् / वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्
आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम्। वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्॥
Verse 60
तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः / इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः
तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः। इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः॥
Verse 61
यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः / निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः
यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः। निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः॥
Verse 62
पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा / इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः
पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा। इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः॥
Verse 63
तेषां रुपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम् / वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः
तेषां रूपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम्। वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः॥
Verse 64
अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च / आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः
अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च / आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः
Verse 65
स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः / ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः
स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः / ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः
Verse 66
नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः / महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः
नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः / महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः
Verse 67
स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः / दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः
स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः / दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः
Verse 68
सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः / विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः
सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः / विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः
Verse 69
अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः / इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां स्मृतं बुधैः
अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः। इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां बुधैः स्मृतम्॥
Verse 70
न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा / पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः
न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा। पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः॥
Verse 71
भूताः सर्प्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा / वानराः किन्नराश्चेव मायुः किंपुरुषास्तथा
भूताः सर्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा। वानराः किन्नराश्चैव मायुः किंपुरुषास्तथा॥
Verse 72
प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः / अनपत्यः क्रतुर्ह्यस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंऽतरे
प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः। अनपत्यः क्रतुः ह्यस्मिन् स्मृतो वैवस्वतेऽन्तरे॥
Verse 73
न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः / अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः
न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः। अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः॥
Verse 74
तस्य पत्न्यस्तु सुन्दर्यों दशैवासन्पतिव्रताः / बद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः
तस्य दशैव पत्न्यः सुन्दर्यः पतिव्रताः आसन्। बद्राश्वस्य घृताच्यां दशाप्सरसि सूनवोऽभवन्॥
Verse 75
भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा / बला हला च सप्तैता या च गोचपलाः स्मृताः
भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा। बला हला च सप्तैता या च गोचपला स्मृता॥
Verse 76
तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः / तत्र यो वंशकृच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः
तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः। तत्र यो वंशकृत् चासौ तस्य नाम प्रभाकरः॥
Verse 77
मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् / स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्
मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम्। स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्॥
Verse 78
तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता / स्वस्ति तेस्त्विति चौक्तो वै पतन्निह दिवाकरः
तमोऽभिभूते लोकेऽस्मिन् प्रभा येन प्रवर्तिता। स्वस्ति तेऽस्त्विति चोक्तो वै पतन्निह दिवाकरः॥
Verse 79
ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् / अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः
ब्रह्मर्षेस्तस्य वचनात् सा मही दिवः नापतत्। महातपाः स अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि चकार॥
Verse 80
यज्ञेष्वनिधनं चैव सुरैर्यस्य प्रवर्तितम् / स तासु जनयामास पुत्रानात्मसमानकान्
यज्ञेषु चानिधनं यत् सुरैः प्रवर्तितं यस्य। स तासु पुत्रान् जनयामास आत्मसमानकान्॥
Verse 81
दश तान्वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः / स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः
दश तान् वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः। स्वस्त्यात्रेयाः इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः॥
Verse 82
तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ / दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः
तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ। दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः॥
Verse 83
यवीयसी सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी / अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा
यवीयसी सुता तेषाम् अबला ब्रह्मवादिनी। अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा॥
Verse 84
अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् / दत्तात्रेयं तनुं विषणोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते
अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् । दत्तात्रेयं विष्णोस्तनुं पुराणविदः प्रचक्षते ॥
Verse 85
तस्य गोत्रान्वयज्जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि / श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगवि स्थिराः
तस्य गोत्रान्वयजाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि । श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगविस्थिराः ॥
Verse 86
एते ऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः / काश्यपो नारदश्चैव पर्वतो ऽरुन्धती तथा
एतेऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः । काश्यपो नारदश्चैव पर्वतोऽरुन्धती तथा ॥
Verse 87
जज्ञिरे मानसा ह्येते ऽरुधत्यास्तन्निबोधत / नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत्
जज्ञिरे मानसा ह्येतेऽरुन्धत्यास्तन्निबोधत । नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत् ॥
Verse 88
ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः / पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये
ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः । पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये ॥
Verse 89
अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह / वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः
अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह । वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः ॥
Verse 90
अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् / तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः
अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् । तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः ॥
Verse 91
अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादय त्सुतम् / स्वाङ्गज जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम्
अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादयत्सुतम् । स्वाङ्गजं जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम् ॥
Verse 92
काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः
काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः ॥
Verse 93
उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः / भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः
उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः । भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः ॥
Verse 94
कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता / जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वणुहस्य च
कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता। सा ब्रह्मदत्तस्य जननी, अणुहस्य च पत्नी॥
Verse 95
श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः / ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः
श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः। ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः॥
Verse 96
पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् / अत ऊर्द्ध्व निबोध त्वमिन्द्रप्रमति संभवम्
पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम्। अत ऊर्ध्वं निबोध त्वमिन्द्रप्रमतेः संभवम्॥
Verse 97
वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत / कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते
वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत। कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते॥
Verse 98
पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः / उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः
पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः। उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः॥
Verse 99
मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः / एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः
मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः । एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः ॥
Verse 100
एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु / इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः
एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु । इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः ॥
Verse 101
भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः / त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान्
भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः । त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान् ॥
Verse 102
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः
तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशोऽथ सहस्रशः । व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः ॥
Frequently Asked Questions
A domain-to-sovereign registry: it assigns presiding rulers to categories such as nakṣatras/grahas, rivers, mountains, bhūtas, pitṛs, gandharvas, serpent-classes, and major deva groups—forming a governance map of the created cosmos.
Soma (over brāhmaṇas, plants, nakṣatras/grahas, yajña, tapas), Bṛhaspati, Kāvya (Śukra), Viṣṇu, Agni (Pāvaka), Dakṣa, Indra (Vāsava), Prahlāda, Nārāyaṇa, Vṛṣadhvaja (Śiva), Vipracitti, Varuṇa, Vaiśravaṇa (Kubera), Yama, Girīśa, Himavān, Sāgara, Citraratha, Uccaiḥśravas, Garuḍa, Vāyu, Śeṣa, Vāsuki, Takṣaka, Parjanya, and Kāmadeva.
No. The content here is administrative-cosmological (appointments and jurisdictions) rather than Śākta esotericism; Lalitopākhyāna themes like specific vidyās/yantras and Bhaṇḍāsura appear in the Upasaṃhāra-oriented portion, not in this appointment catalogue.