Adhyaya 53
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
अस्मिन्नध्याये जैमिनिना कथिते राज्ञोऽश्वमेधस्य विघ्नः वर्ण्यते। वासवप्रेरितो वायुर्यज्ञाश्वं सहसा नीत्वा रसातले न्यधात्। सागरपुत्राः पर्वतवनजनपदान् सर्वान् विचिन्वन्तोऽपि नाश्वं ददृशुः; अयोध्यां प्रत्यागत्य पितरं निवेदयन्ति। स क्रुद्धोऽनावर्त्य पुनर्गमनं आज्ञापयति, यतो यागोऽपूर्णो न भवेत्। ततः ते समुद्रतीरादारभ्य भूमिं विदार्य पातालतलपर्यन्तं खनन्ति; पृथिवी कम्पते, प्राणिनः क्रन्दन्ति। पातालेऽन्ते अश्वं चरन्तं पश्यन्ति, कपिलमहर्षिसम्बन्धिन्या भाविन्या घटनायाः भूमिका निर्मीयते; वंशयागकारणभावोऽत्र सूचितः।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उवोद्धातपादे सगरवरिते ऽश्वमोचनं नाम द्विपञ्चाशत्तमो ऽध्यायः // ५२// जैमिनिरुवाच तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितः / जहारं तुरगं वायुस्तत्क्षणेन रसातलम्
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे सगरचरिते ‘अश्वमोचन’नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः। जैमिनिरुवाच—तेषु तत्र निविष्टेषु वासवेन प्रचोदितो वायुः तत्क्षणेन तुरगं जहार रसातलम्।
Verse 2
अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः / अनयत्तत्पथा राजन्कपिलस्यान्तिकं मुनेः
अदृष्टमश्वं तैः सर्वैरपहृत्य सदागतिः। अनयत्तत्पथा राजन् कपिलस्यान्तिकं मुनेः॥
Verse 3
ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टे ऽश्वे नृपात्मजाः / परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्
ततः समाकुलाः सर्वे विनष्टेऽश्वे नृपात्मजाः। परीत्य वसुधां सर्वां प्रमार्गन्तस्तुरगमम्॥
Verse 4
विचित्य पृथिवीं ते तु स पुराचलकाननाम् / अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्
विचित्य पृथिवीं ते तु सपुराचलकाननाम्। अपश्यन्तो यज्ञपशुं दुःखं महदवाप्नुवन्॥
Verse 5
ततो ऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम् / दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्
ततोऽयोध्यां समासाद्य ऋषिभिः परिवारिताम्। दृष्ट्वा प्रणम्य पितरं तस्मै सर्वं न्यवेदयन्॥
Verse 6
परीत्य पृथ्वीमस्माभिर्निविष्टे वरुणालये / रक्ष्यमाणो ऽपि पश्यद्भिः केनापि तुरगो हृतः
अस्माभिः पृथ्वीं परीत्य वरुणालये निविष्टे, पश्यद्भिरेव रक्ष्यमाणोऽपि कश्चित् तुरगोऽपि केनापि हृतः।
Verse 7
इत्युक्तस्तै रुषाविष्टस्तानुवाच नृपोत्तमः / प्रयास्यध्वमधर्मिष्ठाः सर्वे ऽनावृत्तये पुनः
इत्युक्तस्तैः स रुषाविष्टो नृपोत्तमस्तानुवाच—प्रयास्यध्वम् अधर्मिष्ठाः सर्वे, पुनरनावृत्तये।
Verse 8
कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्विनष्टो वै दरात्मभिः / तुरगेण विना सत्यं नेहाग मनमस्ति वः
कथं भवद्भिर्जीवद्भिर्दरात्मभिर्विनष्टोऽसौ? तुरगेण विना सत्यं वः नेहागमनमस्ति।
Verse 9
ततः समेत्य तस्मात्ते सप्रयाताः परस्परम् / ऊचुर्न दृश्यते ऽद्यापि तुरगः किं प्रकुमह
ततः ते तस्मात् समेत्य सप्रयाताः परस्परम् ऊचुः—अद्यापि तुरगो न दृश्यते; किं प्रकुर्मः?
Verse 10
वसुधा विचितास्माभिः सशैलवनकानना / न चापि दृश्यते वाजी तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्
वसुधा विचिता अस्माभिः सशैलवनकानना; न च दृश्यते वाजी, तद्वार्त्तापि न कुत्रचित्।
Verse 11
तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीम् / विभज्य रवात्वा पातालं विविशाम तुरङ्गमम्
तस्मादब्धेः समारभ्य पातालावधि मेदिनीं विभज्य, पातालं प्रविश्य तुरङ्गमं विविशाम।
Verse 12
इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः / निचख्नुर्भूमिमंबोधेस्तटा दारभ्य सर्वतः
इति कृत्वा मतिं सर्वे सागराः क्रूरनिश्चयाः, अम्बोधेस्तटादारभ्य सर्वतो भूमिं निचख्नुḥ।
Verse 13
तैः खन्यमाना वसुधा ररास भृशविह्वला / चुक्रुशुश्चापि भूतानि दृष्ट्वा तेषां विचेष्टितम्
तैः खन्यमाना वसुधा भृशविह्वला ररास; भूतानि च तेषां विचेष्टितं दृष्ट्वा चुक्रुशुः।
Verse 14
ततस्ते भारतं खण्डं खात्वा संक्षिब्य भूतले / भूमेर्योजनसाहस्रं योजयामासुरंबुधौ
ततः ते भारतं खण्डं खात्वा भूतले संक्षिप्य, भूमेर्योजनसाहस्रम् अम्बुधौ योजयामासुः।
Verse 15
आपातालतलं ते तु खनन्तो मेदिनीतलम् / चरन्तमश्वं पाताले ददृशुर्नृपनन्दनाः
आपातालतलं मेदिनीतलं खनन्तस्ते नृपनन्दनाः, पाताले चरन्तमश्वं ददृशुः।
Verse 16
संप्रहृष्टास्ततः सर्वे समेत्य च समन्ततः / संतोषाज्जहसुः केचिन्ननृतुश्च मुदान्विताः
ततः सर्वे समन्ततः समेत्य संप्रहृष्टाः सन्तोषात् केचिद् जहसुः, केचिन्मुदान्विताः ननृतुः।
Verse 17
ददृशुश्च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसम् / वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्
ते च महात्मानं कपिलं दीप्ततेजसं ददृशुः—वृद्धं पद्मासनासीनं नासाग्रन्यस्तलोचनम्।
Verse 18
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम् / स्वतेजसाभिसरता परिबूर्णेन सर्वतः
ऋज्वायतशिरोग्रीवं पुरोविष्टब्धवक्षसम्, स्वतेजसा सर्वतः परिबूर्णेनाभिसरन्तम्।
Verse 19
प्रकाश्यमानं परितो निवातस्थप्रदीपवत् / स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहम्
स परितः प्रकाश्यमानो निवातस्थप्रदीपवत्, स्वान्तप्रकाशिताशेषविज्ञानमयविग्रहः।
Verse 20
समाधिगतचित्तन्तु निभृतांभोधिसन्निभम् / आरूढयोगं विधिवद्ध्येयसंलीनमानसम्
समाधिगतचित्तं तु निभृताम्भोधिसन्निभम्, आरूढयोगं विधिवद् ध्येयसंलीनमानसम्।
Verse 21
च्दृदद्यत्दद्वड्ढ द्यदृ डद्धठ्ठण्थ्र्ठ्ठदड्डठ्ठ-थ्र्ठ्ठड्डण्न्र्ठ्ठडण्ठ्ठग्ठ्ठ योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामाल मिवानलम् / विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम्
योगीन्द्रप्रवरं शान्तं ज्वालामालामिवानलम् । विलोक्य तत्र तिष्ठन्तं विमृशन्तः परस्परम् ॥
Verse 22
मुहूर्त्तमिव ते राजन्साध्वसं परमं गताः / ततो ऽयमश्वहर्त्तेति सागरा कालचोदिताः
मुहूर्तमिव ते राजन् साध्वसं परमं गताः । ततोऽयमश्वहर्तेति सागरा कालचोदिताः ॥
Verse 23
परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् / ततस्तं परिवार्योचुश्वोरो ऽयं नात्र संशयः
परिवव्रुर्दुरात्मानः कपिलं मुनिसत्तमम् । ततस्तं परिवार्योचुः चोरोऽयं नात्र संशयः ॥
Verse 24
अश्वहर्त्ता ततो ऽह्येष वध्यो ऽस्माभिर्दुराशयः / तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः
अश्वहर्त्ता ततोऽह्येष वध्योऽस्माभिर्दुराशयः । तं प्राकृतवदासीनं ते सर्वे हतवुद्धयः ॥
Verse 25
आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा / जैमिनिरुवाच ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः
आसन्नमरणाश्चक्रुर्धर्षितं मुनिमञ्जसा । जैमिनिरुवाच—ततो मुनिरदीनात्मा ध्यानभङ्गप्रधर्षितः ॥
Verse 26
क्रोधेन महताऽविष्टश्चुक्षुभे कपिलस्तदा / प्रचचाल दुराधर्षो धर्षितस्तैर् दुरात्मभिः
क्रोधेन महताऽविष्टः कपिलस्तदा चुक्षुभे; तैर्दुरात्मभिर्धर्षितो दुराधर्षः प्रचचाल।
Verse 27
व्यजृंभत च कल्पान्ते मरुद्भिरिव चानलः / तस्य चार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः
कल्पान्ते मरुद्भिरिवानलः व्यजृंभत; तस्यार्णवगंभीराद्वपुषः कोपपावकः प्रादुरभूत्।
Verse 28
दिधक्षुरिव पातालांल्लोकान्सांकर्षणो ऽनलः / शुशुभे धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः
पाताललोकान् दिधक्षुरिव सांकर्षणोऽनलः; धर्षणक्रोधपरामर्शविदीपितः शुशुभे।
Verse 29
उन्मीलयत्तदा नेत्रे वह्निचक्रसमद्युतिः / तदाक्षिणी क्षणं राजन्राजेतां सुभृशारुणे
वह्निचक्रसमद्युतिः तदा नेत्रे उन्मीलयत्; तदाक्षिणी क्षणं, राजन्, सुभृशारुणे राजेताम्।
Verse 30
पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवांबरे / ततो ऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान्
पूर्वसंव्यासमुदितौ पुष्पवन्ताविवाम्बरे; ततोऽप्युद्वर्त्तमानाभ्यां नेत्राभ्यां नृपनन्दनान् (ददर्श)।
Verse 31
अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
अथ कालपर्यये गंभीरः कृतान्तः क्रुद्धोऽवैक्षत; तस्य नेत्राभ्यां सहसा पावकस्य अर्चिषः प्रादुरभवन्।
Verse 32
निश्चेरुरभिलोदिक्षु कालाग्नेरिव संतताः / सधूमकवलोदग्राः स्फुलिङ्गौघमुचो मुहुः
ताः कालाग्नेरिव संतताः अभिलोदिक्षु निश्चेरुः; सधूमकवलोदग्राः मुहुḥ स्फुलिङ्गौघं मुञ्चन्त्यः।
Verse 33
मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्ताव्द्यानशुर्दिशः / व्यालोदरौग्रकुहरा ज्वाला स्तन्नेत्रनिर्गताः
मुनिक्रोधानलज्वालाः समन्तात् दिशोऽद्यनाशुः; व्यालोदरौग्रकुहराः तन्नेत्रनिर्गताः ज्वालाः।
Verse 34
विरेजुर्निभृतांभोधेर्वडवाग्नेरिवार्चिषः / क्रोधाग्निः सुमहाराज ज्वालावव्याप्तदिगन्तरः
निभृताम्भोधौ वडवाग्नेरिव अर्चिषो विरेजुः; सुमहाराज, क्रोधाग्निः ज्वालाभिः व्याप्तदिगन्तरः।
Verse 35
दग्धांश्चकार तान्सर्वानावृण्वानो नभस्तलम्
सर्वान् तान् दग्धान् चकार, नभस्तलं आवृण्वानः।
Verse 36
सशब्दमुद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपविवर्त्तमानानलधूमजालैः / महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतं लोक मभूद्भृशातुरम्
सशब्देनोद्भ्रान्तमरुत्प्रकोपैर्विवर्त्यमानानलधूमजालैः । महीरजोभिश्च नितान्तमुद्धतैः समावृतो लोकोऽभवदतिदुःखितः ॥
Verse 37
ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरंबरम् / शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुर विद्विषस्तान्
ततः स वह्निर्विलिखन्निवाभितः समीरवेगाभिहताभिरम्बरम् । शिखाभिरुर्वीशसुतानशेषतो ददाह सद्यः सुरविद्विषस्तान् ॥
Verse 38
मिषतः सर्वलोकस्य क्तोधाग्निस्तमृते हयम् / सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत्स तान्
मिषतः सर्वलोकस्य क्रोधाग्निस्तमृते हयम् । सागरांस्तानशेषेण भस्मसादकरोत् तदा ॥
Verse 39
एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः / जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव
एवं क्रोधाग्निना तेन सागराः पापचेतसः । जज्वलुः सहसा दावे तरवो नीरसा इव ॥
Verse 40
दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणान्दुरात्मनाम् / अन्योन्यमबुवन्देवा विस्मिता ऋषिभिः सह
दृष्ट्वा तेषां तु निधनं सागराणां दुरात्मनाम् । अन्योन्यमब्रुवन् देवाः विस्मिता ऋषिभिः सह ॥
Verse 41
अहोदारुणपापानां विपाको न चिरायितः / दुरन्तः खलु लोके ऽस्मिन्नराणामसदात्मनाम्
अहो दारुणपापानां विपाको न चिरायितः; असदात्मनां नराणामस्मिन्लोके खलु दुरन्तः।
Verse 42
यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरवुद्धयः / युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्
यदि मे पर्वताकारा नृशंसाः क्रूरबुद्धयः युगपद्विलयं प्राप्ताः सहसैव तृणाग्निवत्।
Verse 43
उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः / आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः
उद्वेजनीया भूतानां सद्भिरत्यन्तगर्हिताः; आजीवान्तमिमे हर्तु दिष्ट्या संक्षयमागताः।
Verse 44
परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम् / इह कृत्वाशुभं कर्म कःपुमान्विन्दते सुखम्
परोपतापि नितरां सर्वलोकजुगुप्सितम्; इह कृत्वाशुभं कर्म कः पुमान्विन्दते सुखम्।
Verse 45
विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः / ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः
विक्रोश्य सर्वभूतानि संप्रयाताः स्वकर्मभिः; ब्रह्मदण्डहताः पापा निरयं शाश्वतीः समाः।
Verse 46
तस्मात्सदैव कर्त्तव्यं कर्म पुंसां मनीपिणाम् / दुरतश्च परित्याज्यमितरल्लोकनिन्दितम्
तस्मात् सदा एव मनीषिणां पुंसां कर्तव्यं सत्कर्म; लोकनिन्दितम् इतरत् दूरतः परित्याज्यम्।
Verse 47
कर्त्तव्यः श्रेयसे यत्नो यावज्जीवं विजानता / नाचरेत्कस्यचिद्द्रोहमनित्यं जीवनं यतः
विजानता यावज्जीवं श्रेयसे यत्नः कर्तव्यः; यतो जीवनम् अनित्यम्, तस्मात् कस्यचिद् द्रोहं नाचरेत्।
Verse 48
अनित्यो ऽयं सदा देहःसपदश्चातिचञ्चलाः / संसारश्चातिनिस्सारस्तत्कथं विश्वसेद्बुधः
अनित्यः सदा अयं देहः, पदाः च अतिचञ्चलाः; संसारः च अतिनिःसारः—तत् कथं बुधः विश्वसेत्?
Verse 49
एवं सुरमुनीन्द्रेषु कथयत्सु परस्परम् / मुनिक्रोधेन्धनीभूता विनेशुः सगरात्मजाः
एवं सुर-मुनीन्द्रेषु परस्परं कथयत्सु, मुनिक्रोध-इन्धनीभूताः सगरात्मजाः विनेशुः।
Verse 50
निर्दगधदेहाः सहसा भुवं विष्टभ्य भस्मना / अवापुर्निरयं सद्यः सागरास्ते स्वकमभिः
निर्दग्धदेहाः सहसा भस्मना भुवं विष्टभ्य, स्वकर्मभिः ते सागराः सद्यः निरयं अवापुः।
Verse 51
सागरांस्तानशेषेण दग्धवातत्क्रोधजो ऽनलः / क्षणेन लोकानखिलानुद्यतो दग्धुमञ्जसा
स तु क्रोधसमुत्थितोऽनलः सागरान् अशेषेण दग्ध्वा, क्षणमात्रेण अखिलान् लोकान् अपि सुलभं दग्धुम् उद्यतः।
Verse 52
भयभीतास्ततो देवाः समेत्य दिवि संस्थिताः / तुष्टुवुस्ते महात्मानं क्रोधाग्निशमनार्थिनः
ततः भयभीता देवाः दिवि संस्थिताः समेत्य, क्रोधाग्निशमनार्थिनः तं महात्मानं तुष्टुवुः।
Frequently Asked Questions
The disruption of an aśvamedha: the sacrificial horse (yajña-paśu) is stolen/removed and carried to Rasātala, forcing a royal search to preserve the rite’s completion and legitimacy.
Rasātala and Pātāla are named as the destination and search-depth of the horse; they mark a bhuvana-kośa transition from the surface earth into netherworld strata, showing how ritual history is narrated through cosmographic space.
It belongs to the Sagara-cycle within Solar/Ikṣvāku-associated royal memory: the king’s sons (Sāgaras) undertake the search and excavation, leading toward the Kapila encounter that becomes consequential for later dynastic remembrance.