Shloka 31
अश्वमोचनम् (Aśvamocanam) — “The Release/Recovery of the Sacrificial Horse”
Devanagari script
अवैक्षत च गंभीरः कृतान्तः कालपर्यये / क्रुद्धस्य तस्यनेत्राभ्यां सहसा पावकार्चिषः
Transliteration
avaikṣata ca gaṃbhīraḥ kṛtāntaḥ kālaparyaye / kruddhasya tasyanetrābhyāṃ sahasā pāvakārciṣaḥ
Translation
अथ कालपर्यये गंभीरः कृतान्तः क्रुद्धोऽवैक्षत; तस्य नेत्राभ्यां सहसा पावकस्य अर्चिषः प्रादुरभवन्।
Word by Word
अवैक्षतlooked, beheld
अवैक्षत:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Root√ईक्ष् (धातु)
Formलङ् (Imperfect/Past), परस्मैपदम्, प्रथमपुरुष (3rd person), एकवचन (Singular)
चand
च:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चयबोधक-अव्यय (conjunction)
गंभीरःdeep, grave
गंभीरः:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootगंभीर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
कृतान्तःKṛtānta (Death, the End-maker)
कृतान्तः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootकृतान्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), प्रथमा (Nominative/1st), एकवचन (Singular)
काल-पर्ययेat the turn/period of time
काल-पर्यये:
Adhikaraṇa (अधिकरण/Locative)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक) + पर्यय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), सप्तमी (Locative/7th), एकवचन (Singular); षष्ठी-तत्पुरुषः (genitive determinative): 'of time' + 'turn/period'
क्रुद्धस्यof the enraged (one)
क्रुद्धस्य:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeAdjective
Rootक्रुद्ध (प्रातिपदिक; √क्रुध्-धातोः क्त-प्रत्ययान्त/कृदन्त)
Formपुंलिङ्ग (Masculine), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (Singular); क्त-प्रत्ययान्त (past participle)
तस्यof him
तस्य:
Sambandha (षष्ठी-सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग (Masc/Neut), षष्ठी (Genitive/6th), एकवचन (Singular)
नेत्राभ्याम्with (his) two eyes
नेत्राभ्याम्:
Karaṇa (करण/Instrument)
TypeNoun
Rootनेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग (Neuter), तृतीया (Instrumental/3rd), द्विवचन (Dual)
सहसाsuddenly
सहसा:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootसहसा (अव्यय)
Formक्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)
पावक-अर्चिषःflames of fire
पावक-अर्चिषः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootपावक (प्रातिपदिक) + अर्चिस् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (Feminine; अर्चिस्), प्रथमा (Nominative/1st), बहुवचन (Plural); षष्ठी-तत्पुरुषः: 'of fire' + 'flames/rays'