Adhyaya 30
Reṇukā-vilāpa and the Aftermath of Jamadagni’s Slaying (अर्जुनोपाख्यान-प्रसङ्गः)
अस्मिन्नध्याये अर्जुनोपाख्यानस्य प्रवाहे जमदग्निहत्यायाः धर्मविपाकः प्राधान्येन निरूप्यते। वसिष्ठः राज्ञः क्षोभं स्वगर्हां च कथयति—ब्राह्मस्वहरणेन ब्रह्महत्यया च इहामुत्रोभयलोकनाशः स्यादिति सः मन्यते। अनन्तरम् आश्रमं प्रति दृश्यते; राजा प्रत्यागते रेणुका सहसा निर्गत्य जमदग्नेः शोणिताक्तं निश्चेष्टं देहं पश्यति। सा विलपन्ती तस्य सौम्यत्वं धर्मज्ञानं च स्तौति, दैवं दोषयति, मृत्यौऽपि सहचर्यं याचते, दाम्पत्यधर्मस्य पावनतां स्मारयन्ती। अन्ते वनात् समिधः आदाय रामः (परशुरामः) प्रत्यागच्छति, उत्तरकथाप्रसङ्गं स्थापयन्। वंशपरम्परायां चायं प्रसङ्गः संधिबिन्दुः—ब्राह्मर्षिविरुद्धं पापं प्रतिधर्मं जनयति, क्षत्रियवैधतां च पुनर्निर्माति।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमो ऽध्यायः // २९// वासिष्ठ उवाच श्रुस्वैतत्सकलं राजा जमदग्निवधादिकम् / उद्विग्नचेताः सुभृशं चिन्तयामास नैकधा
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीयोपोद्धातपादेऽर्जुनोपाख्याने एकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः। वासिष्ठ उवाच—एतत्सकलं जमदग्निवधादिकं श्रुत्वा राजा उद्विग्नचेताः सुभृशं नैकधा चिन्तयामास।
Verse 2
अहो मे सुनृसंसस्य लोकयोरुभयोरपि / ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा तद्धत्या चातिगर्हिता
अहो मे सुनृशंसस्य लोकयोरुभयोरपि ब्रह्मस्वहरणे वाञ्छा, तद्धत्या चातिगर्हिता।
Verse 3
अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः / वचनं तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः
अहो नाश्रौषमस्याहं ब्राह्मणस्य विजानतः वचनं; तर्हि तां जह्यां विमूढात्मा गतत्रपः।
Verse 4
इति संचितयन्नंव हृदयेन विदूयता / स्वपुरं प्रतिचक्राम सबलः सानुगस्ततः
इति संचितयन् एव हृदयेन विदूयता, ततः सबलः सानुगः स्वपुरं प्रतिचक्राम।
Verse 5
पुरीं प्रतिगते राज्ञि तस्मिन्सपरिवारके / आश्रमात्सहसा राजन्विनिश्चक्राम रेणुका
राज्ञि सपरिवारके पुरीं प्रतिगते, रेणुका राजन् आश्रमात् सहसा विनिश्चक्राम।
Verse 6
अथ सक्षतसर्वाङ्गं रुधिरेण परिप्लुतम् / निश्चेष्टं परितं भूमौ ददर्श पतिमात्मनः
अथ सा रुधिरेण परिप्लुतं सक्षतसर्वाङ्गं, भूमौ निश्चेष्टं परितं स्वपतिं ददर्श।
Verse 7
ततः सा विहतं मत्वा भर्त्तारं गतचेतनम् / अन्वाहतेवाशनिना मूर्छितान्यपतद्भुवि
ततः सा भर्तारं गतचेतनं विहतं मत्वा, अशनिना अन्वाहतेव मूर्छिता भूवौ न्यपतत्।
Verse 8
चिरादिव पुनर्भूमेरुत्थायातीव दुःखिता / पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह
चिरादिव भूमेरुत्थाय अतिदुःखिता, पतित्वोत्थाय सा भूयः सुस्वरं प्ररुरोद ह।
Verse 9
विललाप च सात्यर्थं धरणीधूलिधूसरा / अश्रुपूर्ममुखी दीना पतिता शोकसागरे
सा धरणीधूलिधूसरा, अश्रुपूर्णमुखी, दीना शोकसागरे पतिता, अत्यर्थं विललाप च।
Verse 10
हा नाथ पिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर / हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम्
हा नाथ प्रिय धर्मज्ञ दाक्षिण्यामृतसागर । हा धिगत्यन्तशान्त त्वं नैव काङ्क्षेत चेदृशम् ॥
Verse 11
आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे / क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातो ऽसि मानद
आश्रमादभिनिष्क्रान्तः सहसा व्यसानर्णवे । क्षिप्त्वानाथामगाधे मां क्व च यातोऽसि मानद ॥
Verse 12
सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह / यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि
सतां साप्तपदे मैत्रे मुषिताहं त्वया सह । यासि यत्र त्वमेकाकी तत्र मां नेतुमर्हसि ॥
Verse 13
दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम / न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः
दृष्ट्वा त्वामीदृशावस्थमचिराद्धृदयं मम । न दीर्यते महाभाग कठिनाः खलु योषितः ॥
Verse 14
इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः / चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता
इत्येवं विलपन्ती सा रुदती च मुहुर्मुहुः । चुक्रोश रामरामेति भृशं दुःखपरिप्लुता ॥
Verse 15
तावद्रामो ऽपि स वनात्समिद्भारसमन्वितः / अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्त्तत
तावद्रामोऽपि स वनात् समिद्भारसमन्वितः । अकृतव्रणसंयुक्तः स्वाश्रमाय न्यवर्तत ॥
Verse 16
अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः / पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः
अपश्यद्भयशंसीनि निमित्तानि बहूनि सः । पश्यन्नुद्विग्नहृदयस्तूर्णं प्रापाश्रमं विभुः ॥
Verse 17
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा / नविभूतेव शोकेन प्रारुदद्रेणुका पुनः
तमायान्तमभिप्रेक्ष्य रुदती सा भृशातुरा । नविभूतेव शोकेन प्रārudad्रेणुका पुनः ॥
Verse 18
रामस्य पुरतो राजन्भर्तृव्यसनपीडिता / उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
रामस्य पुरतो राजन् भर्तृव्यसनपीडिता । उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामुदरं समताडयत् ॥
Verse 19
मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामो ऽपि मातरम् / कुररीमिव शोकार्त्ता दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान्
मार्गे विदितवृत्तान्तः सम्यग्रामोऽपि मातरम् । कुररीमिव शोकार्त्तां दृष्ट्वा दुःखमुपेयिवान् ॥
Verse 20
धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः / नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः
धैर्यमारोप्य मेधावी दुःशशोकपरिप्लुतः। नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां तस्थौ भूमावर्धोमुखः॥
Verse 21
तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः / किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्वय्युपपाद्यते
तं तथागतमालोक्य रामं प्राहाकृतव्रणः। किमिदं भृगुशार्दूल नैतत्त्वय्युपपाद्यते॥
Verse 22
न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित् / धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये
न त्वादृशा महाभाग भृशं शोचन्ति कुत्रचित्। धृतिमन्तो महान्तस्तु दुःखं कुर्वति न व्यये॥
Verse 23
शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः / त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः
शोकः सर्वेन्द्रियाणां हि परिशोषप्रदायकः। त्यज शोकं महाबाहो न तत्पात्रं भवदृशाः॥
Verse 24
एहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः / शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं त्दृदि नियच्छसि
ऐहिकामुष्मिकार्थानां नूनमेकान्तरोधकः। शोकस्तस्यावकाशं त्वं कथं दृढं नियच्छसि॥
Verse 25
तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् / रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम्
तत्त्वं धैर्यधनो भूत्वा परिसांत्वय मातरम् । रुदतीं बत वैधव्यशं कापहतचेतनाम् ॥
Verse 26
नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः / तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय
नैवागमनमस्तीह व्यतिक्रान्तस्य वस्तुनः । तस्मादतीतमखिलं त्यक्त्वा कृत्यं विचिन्तय ॥
Verse 27
इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः / रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना
इत्येवं सांत्वमानश्च तेन दुःशसमन्वितः । रामः संस्तंभयामास शनैरात्मानमात्मना ॥
Verse 28
दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः / त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत्
दुःखशोकपरीता हि रेणुका त्वरुदन्मुहः । त्रिःसप्तकृत्वो हस्ताभ्यामुदरं समताडयत् ॥
Verse 29
तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः / रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम्
तावत्तदन्तिकं रामः समभ्येत्याश्रुलोचनः । रुदतीमलमंबेति सांत्वयामास मातरम् ॥
Verse 30
उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् / त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम्
उवाचापनयन्दुःखाद्भर्तृशोकपरायणाम् । त्रिःसप्तकृत्वो यदिदं त्वया वक्षः समाहतम् ॥
Verse 31
तावतसंख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः / हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते
तावत्संख्यमहं तस्मात्क्षत्त्रजारमशेषतः । हनिष्ये भुवि सर्वत्र सत्यमेतद्ब्रविमि ते ॥
Verse 32
तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् / नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः
तस्मात्त्वं शोकमुत्सृज्य धैर्यमातिष्ट सांप्रतम् । नास्त्येव नूनमायातमतिक्रान्तस्य वस्तुनः ॥
Verse 33
इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा / कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत
इत्युक्ता रेणुका तेन भृशं दुःखान्वितापि सा । कृच्छ्राद्धैर्यं समालंब्य तथेति प्रत्यभाषत ॥
Verse 34
ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः / अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि
ततो रामो महाबाहुः पितुः सह सहोदरैः । अग्नौ सत्कर्त्तुमारेभे देहं राजन्यथविधि ॥
Verse 35
भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता / पुत्रान्सर्वान्समाहूय त्विदं वचनमब्रवीत्
भर्तृशोकपरिताङ्गी रेणुकापि दृढव्रता । पुत्रान् सर्वान् समाहूय त्विदं वचनम् अब्रवीत् ॥
Verse 36
रेणुकोवाच / अहं व-पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् / अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मे ऽनुज्ञातुमर्हथ
रेणुकोवाच । अहं वः पितरं पुत्राः स्वर्गतं पुण्यशीलिनम् । अनुगन्तुमिहेच्छामि तन्मेऽनुज्ञातुमर्हथ ॥
Verse 37
असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः / भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्त्तिष्ये विनिन्दिता
असह्यदुःशं वैधव्यं सहमाना कथं पुनः । भर्त्रा विरहिता तेन प्रवर्तिष्ये विनिन्दिता ॥
Verse 38
तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम / यथा तेन प्रवर्त्तिष्ये परत्रापि सहानिशम्
तस्मादनुगमिष्यामि भर्त्तारं दयितं मम । यथा तेन प्रवर्तिष्ये परत्रापि सहानिशम् ॥
Verse 39
ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव / भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः
ज्वलन्तमिममेवाग्निं संप्रविश्य चिरादिव । भर्तुर्मम भविष्यामि पितृलोकप्रियातिथिः ॥
Verse 40
अनुवादमृते पुत्रा भवद्भिस्तत्र कर्मणि / प्रतिभूय न वक्तव्यं यदि मत्प्रियमिच्छथ
अनुवादं विना, पुत्राः, भवद्भिः तत्र कर्मणि प्रतिभूय न वक्तव्यम्; यदि मत्प्रियम् इच्छथ।
Verse 41
इत्येवमुक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया / अग्निं प्रविश्य भर्त्तारमनुगन्तुं मनोदधे
इत्येवम् उक्त्वा वचनं रेणुका दृढनिश्चया अग्निं प्रविश्य भर्तारम् अनुगन्तुं मनो दधे।
Verse 42
एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह / समाभाष्यातिगंभीरा वागुवाचाशरीरीणी
एतस्मिन्नेव काले तु रेणुकां तनयैः सह समाभाष्य अतिगम्भीरा वागुवाचाशरीरिणी।
Verse 43
हे रेणुके स्वतनयैर्गिरं मे ऽवहिता शृणु / मा कार्षीः साहसं भद्रे प्रवक्ष्यामि प्रियं तव
हे रेणुके, स्वतनयैः सह मे गिरं अवहिता शृणु; मा कार्षीः साहसं भद्रे, प्रवक्ष्यामि प्रियं तव।
Verse 44
साहसो नैव कर्त्तव्यः केनाप्यात्महितैषिणा / न मर्त्तव्यन्त्वया सर्वो जीवन्भद्राणि पश्यति
साहसो नैव कर्तव्यः केनापि आत्महितैषिणा; न मर्तव्यं त्वया, सर्वः जीवन् भद्राणि पश्यति।
Verse 45
तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी / निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते
तस्माद्धैर्यधना भूत्वा भव त्वं कालकाङ्क्षिणी । निमित्तमन्तरीकृत्य किञ्चिदेव शुचिस्मिते ॥
Verse 46
अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः / उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने / भवित्री चिररात्राय बहुकल्याण भाजनम्
अचिरेणैव भर्त्ता ते भविष्यति सचेतनः । उत्पन्नजीवितेन त्वं कामं प्राप्स्यसि शोभने । भवित्री चिररात्राय बहुकल्याणभाजनम् ॥
Verse 47
वसिष्ठ उवाच इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालंब्य रेणुका / तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते
वसिष्ठ उवाच—इति तद्वचनं श्रुत्वा धृतिमालम्ब्य रेणुका । तद्वाक्यगौरवाद्धर्षमवापुस्तनयाश्च ते ॥
Verse 48
ततोनीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः / शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन्
ततो नीत्वा पितुर्देहमाश्रमाभ्यन्तरं मुनेः । शाययित्वा निवाते तु परितः समुपाविशन् ॥
Verse 49
तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् / निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च
तेषां तत्रोपविष्टानामप्रहृष्टात्मचेतसाम् । निमत्तानि शुभान्यासन्ननेकानि महान्ति च ॥
Verse 50
तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः / निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः
तेन ते किञ्चिदाश्वस्तचेतसो मुनिपुङ्गवाः । निषेदुः सहिता मात्रा काङ्क्षन्तो जीवितं पितुः ॥
Verse 51
एतस्मिन्नन्तरे राजन्भृगुवंशधरो मुनिः / विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया
एतस्मिन्नन्तरे राजन् भृगुवंशधरो मुनिः । विधेर्बलेन मतिमांस्तत्रागच्छद्यदृच्छया ॥
Verse 52
अथर्वणां विधिः सा क्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः / सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः
अथर्वणां विधिः साक्षाद्वेदवेदाङ्गपारगः । सर्वशास्त्रार्थवित्प्राज्ञः सकलासुरवन्दितः ॥
Verse 53
मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् / यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान्
मृतसंजीविनीं विद्यां यो वेद मुनिदुर्लभाम् । यथाहतान्मृतान्देवैरुत्थापयति दानवान् ॥
Verse 54
शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् / प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वे ऽद्यापीह पार्थिवाः
शास्त्रमोशनसं येन राज्ञां राज्यफलप्रदम् । प्रणीतमनुजीवन्ति सर्वेऽद्यापीह पार्थिवाः ॥
Verse 55
स तदाश्रममासाद्य प्रविष्टो ऽन्तर्महामुनिः / ददर्श तदवस्थांस्तान्सर्वान्दुःखपरिप्लुतान्
स तदाश्रममासाद्य महर्षिरन्तः प्रविश्य तेषां सर्वेषां दुःखपरिप्लुतां तामवस्थां ददर्श।
Verse 56
अथ ते तु भृगुं दृष्ट्वा वंशम्य पितरं मुदा / उत्थायास्मै ददुश्चापि सत्कृत्य परमासनम्
अथ ते भृगुं दृष्ट्वा वंश्यं पितरं मुदा उत्थाय सत्कृत्य तस्मै परमासनं ददुः।
Verse 57
स चाशीर्भिस्तु तान्सर्वानभिनन्द्य महामुनिः / पप्रच्छ किमिदं वृत्तं तत्सर्वं ते न्यवेदयन्
स महामुनिः सर्वानाशीर्भिरभिनन्द्य पप्रच्छ—किमिदं वृत्तम्? तत्सर्वं ते तस्मै न्यवेदयन्।
Verse 58
तच्छ्रुत्वा स भृगुः शीघ्रं जलमादाय मन्त्रवित् / संजीविन्या विनया तं सिषेच प्रोच्चरन्निदम्
तच्छ्रुत्वा भृगुर्मन्त्रवित् शीघ्रं जलमादाय संजीविन्या विनया तं सिषेच, इदं प्रोच्चरन्।
Verse 59
यज्ञस्य तपसो वीय ममापि शुभमस्ति चेत् / तेनासौ जीवताच्छीघ्रं प्रसुप्त इवचोत्थितः
यज्ञतपसोर्वीर्यं ममापि शुभं यदि स्यात्, तेनासौ शीघ्रं जीवताद्—प्रसुप्त इव चोत्थितः।
Verse 60
एवमुक्ते शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा / समुत्तस्थावथार्चीकः साक्षाद्ग्ररुरिवापरः
एवं शुभे वाक्ये भृगुणा साधुकारिणा उक्ते, तदा आर्चीकः समुत्तस्थौ; साक्षाद् गरुड इव अपरः।
Verse 61
दृष्ट्वा तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहम् / ननाम भक्त्या नृपते कृताञ्जलिरुवाच ह
तत्र स्थितं वन्द्यं भृगुं स्वस्य पितामहं दृष्ट्वा, स भक्त्या ननाम; कृताञ्जलिर्नृपते उवाच ह।
Verse 62
जमदग्निरुवाच धन्यो ऽहं कृतकृत्यो ऽहं सफलं जीवितं च मे
जमदग्निरुवाच—धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं, सफलं जीवितं च मे।
Verse 63
यत्पश्ये चरणौ ते ऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ / भगवन्किं करोम्यद्य शुश्रूषां तव मानद
यत् पश्ये चरणौ तेऽद्य सुरासुरनमस्कृतौ। भगवन् किं करोम्यद्य, शुश्रूषां तव मानद॥
Verse 64
पुनीह्यात्मकुलं स्वस्य चरणांबुकणैर्विभो / इत्युक्त्वा सहसाऽनीतं रामेणार्ध्यं मुदान्वितः
पुनीहि आत्मकुलं स्वस्य चरणाम्बुकणैर्विभो। इत्युक्त्वा सहसा रामेण आनीतमर्घ्यं मुदान्वितः।
Verse 65
प्रददौ पादयोस्तस्य भक्त्यान मितकन्धरः / तज्जलं शिरसाधत्त सकुटुंबो महामनाः
तस्य पादयोः भक्त्या मितकन्धरः पाद्यं प्रददौ। तज्जलं महात्मा सः सकुटुम्बः शिरसि धारयामास॥
Verse 66
अथ सत्कृत्य स भृगुं पप्रच्छ विनयान्वितः / भगवन् किं कृतं तेन राज्ञा दुष्टेन पातकम्
अथ स भृगुं सत्कृत्य विनयान्वितः पप्रच्छ— “भगवन्, तेन दुष्टेन राज्ञा किं पातकं कृतम्?”॥
Verse 67
यस्यातिथ्यं हि कृतवानहं सम्यग्विधानतः / साधुबुद्ध्यास दुष्टात्मा किं चकार महामते
यस्याहं सम्यग्विधानतः साधुबुद्ध्या अतिथ्यं कृतवान्, स दुष्टात्मा— हे महामते— किं चकार?॥
Verse 68
वसिष्ठ उवाच एवं स पृष्टो मतिमान्भृगुः सर्वविदीश्वरः / चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते
वसिष्ठ उवाच— एवं पृष्टो मतिमान् भृगुः सर्वविदीश्वरः। चिरं ध्यात्वा समालोच्य कारणं प्राह भूपते॥
Verse 69
भृगुरुवाच शृणु तात महाभाग बीजमस्य हि कर्मणः / यश्च वै कृतवान्पापं सर्वज्ञस्य तवानघ
भृगुरुवाच— शृणु तात महाभाग, बीजमस्य हि कर्मणः। यश्च वै कृतवान् पापं सर्वज्ञस्य तवानघ॥
Verse 70
शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः / द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते
शप्तः पुरा वसिष्ठेन नाशार्थं स महीपतिः / द्विजापराधतो मूढ वीर्यं ते विनशिष्यते
Verse 71
तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः / अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्
तत्कथं वचनं तस्य भविष्यत्यन्यथा मुनेः / अयं रामो महावीर्यं प्रसह्यनृपपुङ्गवम्
Verse 72
हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा / यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः
हनिष्यति महाबाहो प्रतिज्ञां कृतवान्पुरा / यस्मादुरः प्रतिहतं त्वया मातर्ममाग्रतः
Verse 73
एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया / त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्
एकविंशतिवारं हि भृशं दुःखपरीतया / त्रिः सप्तकृत्वो निःक्षत्रां करिष्ये पृथिवीमिमाम्
Verse 74
अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् / भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद
अतो ऽयं वार्यमाणो ऽपि त्वाया पित्रा निरन्तरम् / भाविनोर्ऽथस्य च बलात्करिष्यत्येव मानद
Verse 75
स तु राजा महाभागो वृद्धानां पर्युपासिता / दत्तात्रेयाद्धरेरंशाल्लब्धबोधो महामतिः
स तु राजा महाभागो वृद्धानां सेवया नित्यं पर्युपासितः। दत्तात्रेयात् हरेरंशात् लब्धबोधो महामतिः॥
Verse 76
साक्षाद्भक्तो महात्मा च तद्वधे पातकं भवेत् / एवमुक्त्वा महाराज स भृगुर्ब्रह्मणः सुतः / यथागतं ययौ विद्वान्भविष्यत्कालपर्ययात्
साक्षाद्भक्तो महात्मा च; तस्य वधे पातकं भवेत्। इत्युक्त्वा महाराज, भृगुर्ब्रह्मणः सुतः; यथागतं ययौ विद्वान्, भविष्यत्कालपर्ययात्॥
Frequently Asked Questions
Rather than listing a pedigree, it advances vaṃśānucarita by showing how a ruler’s offense against a brahmin-sage (Jamadagni) becomes a dynastic turning point, motivating retaliatory action associated with Rāma (Paraśurāma) and reshaping kṣatriya legitimacy.
They are presented as catastrophes affecting both worlds (ihaloka and paraloka): the king’s self-reproach frames these acts as socially and metaphysically corrosive, explaining why Purāṇic history treats violence against brahmin sanctity as a trigger for political collapse and karmic retribution.
It functions as an affective-ethical bridge: her grief amplifies the adharma of the killing, sacralizes the āśrama space, and cues the reader for the imminent arrival of Rāma (Paraśurāma), thereby linking personal tragedy to larger historical-cosmological order.