Adhyaya 21
Rāma’s Service to Parents and Departure to Visit the Paternal Grandparents (Pitāmaha-gṛha-gamana)
अयं अध्यायः पूर्वस्य श्राद्धकल्पोपसंहारचिह्नानन्तरं प्रवर्तते। वसिष्ठो राजानं प्रति दृष्टान्तकथां वदति। वेदवेदाङ्गविद् धर्मधुरन्धरः रामः बहूनि वर्षाणि मातापितृसेवायां शुश्रूषां कृत्वा नित्याचारैः तयोः प्रीतिं जनयति। अनन्तरं पितामहगृहं गन्तुमिच्छां प्रकटयति—पुनःपुनराह्वानात् पितामहीदर्शनलालसाच। स विनयेन कृताञ्जलिः अनुमतिं याचते; माता पिता स्नेहविह्वलौ आशीर्भिः प्रेषयतः—वृद्धान् सम्यक् सेवस्व, युक्तकालं तिष्ठ, कुशलं प्रत्यागच्छेति। एवं पितृभक्तेः, पीढीपरम्परायाः, वंशपरम्परासंरक्षणस्य च धर्ममूलं कथारूपेण प्रकाश्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पो नाम विंशतितमो ऽध्यायः // २०// समाप्तश्चायं श्राद्धकल्पः / वसिष्ठ उवाच इत्थं प्रवर्त्तमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः / वर्षाणि कतिचिद्राजन्व्यतीयुरमितौजसः
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘श्राद्धकल्प’ इति विंशतितमोऽध्यायः समाप्तः। वसिष्ठ उवाच—एवं प्रवर्त्तमानस्य महात्मनः जमदग्नेः, राजन्, अमितौजसः कतिचिद्वर्षाणि व्यतीयुः।
Verse 2
रामो ऽपि नृपशार्दूल सर्वधर्मभृतां वरः / वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः
रामोऽपि नृपशार्दूलः सर्वधर्मभृतां वरः; वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञः सर्वशास्त्रविशारदः।
Verse 3
पित्रोश्चकार शुश्रूषां विनीतात्मा महामतिः / प्रीतिं च निजचेष्टाभिरन्वहं पर्यवर्त्तयत्
विनीतात्मा महामतिः पितृयोः शुश्रूषां चकार, स्वकीयैः सत्कर्मभिरन्वहं तयोः प्रीतिं च पर्यवर्त्तयत्।
Verse 4
इत्थं प्रवर्त्तमानस्य वर्षाणि कतिचिन्नृप / पित्रोः शुश्रूषयानैषीद्रामो मतिमतां वरः
एवं प्रवर्त्तमानस्य, नृप, कतिचिद्वर्षाणि व्यतीतानि; पितृयोः शुश्रूषया रामो मतिमतां वरः कालं निनाय।
Verse 5
स कदाचिन्महातेजाः पितामह गुहं प्रति / गन्तुं व्यवसितो राजन्दैवेन च नियोजितः
स महातेजाः कदाचित्, राजन्, पितामहगुहां प्रति गन्तुं व्यवसितः; दैवेनापि नियोजितः।
Verse 6
निपीड्य शिरसा पित्रोश्चरणौ भृगुपुङ्गवः / उवाच प्राञ्जलिर्भूतवा सप्रश्रयमिदं वचः
भृगुपुङ्गवः पितुः चरणौ शिरसा निपीड्य, प्राञ्जलिर्भूत्वा सप्रश्रयमिदं वच उवाच।
Verse 7
कञ्चिदर्थमहं तात मातरं त्वां च साम्प्रतम् / विज्ञापयितुमिच्छामि मम तच्छ्रोतुमर्हथः
तात, अहं कञ्चिदर्थं मातरं त्वां च साम्प्रतं विज्ञापयितुमिच्छामि; मम तत् श्रोतुमर्हथः।
Verse 8
पितामहमहं द्रष्टुमुत्कण्ठितमनाश्चिरम् / तस्मात्तत्पार्श्वमधुना गमिष्ये वामनुज्ञया
पितामहं द्रष्टुमहं चिरादुत्कण्ठितमानसः। तस्मात् तस्य पार्श्वमधुना वामस्य अनुज्ञया गमिष्यामि॥
Verse 9
आहूतश्चासकृत्तात सोत्कण्ठं प्रीयमाणया / पितामह्या बहुमुखैरिच्छन्त्या मम दर्शनम्
तात, पितामह्या प्रीयमाणया मम दर्शनमिच्छन्त्या बहुवारम् आहूतश्चाहम्, सोत्कण्ठ एव।
Verse 10
पितॄन्पितामहस्यापि प्रियमेव प्रदर्शनम् / सदीयं तेन तत्पार्श्वं गन्तुं मामनुजानत
पितॄणां पितामहस्यापि प्रियमेव प्रदर्शनम्; तेन सदीयं तत्पार्श्वं गन्तुं मामनुजानत।
Verse 11
वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा संभ्रान्तं समुदीरितम् / हर्षेण महता युक्तौ साश्रुनेत्रौ बभूवतुः
वसिष्ठ उवाच—इति तस्य वचः श्रुत्वा संभ्रान्तं समुदीरितम्। हर्षेण महता युक्तौ साश्रुनेत्रौ बभूवतुः॥
Verse 12
तमालिङ्ग्य महाभागं मूर्ध्न्युपाघ्राय सादरम् / अभिनन्द्याशिषा तात ह्युभौ ताविदमाहतुः
तं महाभागम् आलिङ्ग्य मूर्ध्न्युपाघ्राय सादरम्। अभिनन्द्याशिषा तात, ह्युभौ ताविदमाहतुः॥
Verse 13
पितामहगृहं तात प्रयाहि त्वं यथासुखम् / पितामहपितामह्योः प्रीतये दर्शनाय च
पितामहगृहं तात गच्छ त्वं यथासुखम् । पितामहपितामह्योः प्रीतये दर्शनाय च ॥
Verse 14
तत्र गत्वा यथान्यायं तं शुश्रूषा परायणः / कञ्चित्कालं तयोर्वत्स प्रीतये वस तद्गृहे
तत्र गत्वा यथान्यायं तं शुश्रूषापरायणः । कञ्चित्कालं तयोर्वत्स प्रीतये वस तद्गृहे ॥
Verse 15
स्थित्वा नातिचिरं कालं तयोर्भूयो ऽप्यनुशय / अत्रागच्छ महाभाग क्षेमेणास्मद्दिदृक्षया
स्थित्वा नातिचिरं कालं तयोर्भूयोऽप्यनुशय । अत्रागच्छ महाभाग क्षेमेणास्मद्दिदृक्षया ॥
Verse 16
क्षणार्द्धमपि शक्ताः स्थो न विना पुत्रदर्शनम् / तस्मात्पितामह गृहे न चिरात्स्थातुमर्हसि
क्षणार्द्धमपि शक्ताः स्थो न विना पुत्रदर्शनम् । तस्मात्पितामहगृहे न चिरात्स्थातुमर्हसि ॥
Verse 17
तदाज्ञयाथ वा पुत्र प्रपितामहसन्निधिम् / गतो ऽपि शीघ्रमागच्छ क्रमेण तदनुज्ञया
तदाज्ञयाथ वा पुत्र प्रपितामहसन्निधिम् । गतोऽपि शीघ्रमागच्छ क्रमेण तदनुज्ञया ॥
Verse 18
वसिष्ठ उवाच इत्युक्तस्तौ परिक्रम्य प्रणम्य च महामतिः / पितरावप्यनुज्ञाप्य पितामहगृहं ततः
वसिष्ठ उवाच—एवमुक्तः स महाबुद्धिः तौ परिक्रम्य प्रणम्य च, पितरावपि अनुज्ञाप्य ततः पितामहगृहं जगाम।
Verse 19
स गत्वा भृगुवर्यस्य ऋचीकस्य महात्मनः / प्रविवेशाश्रमं रामो मुनिशिष्योपशोभितम्
स रामो गत्वा भृगुवर्यस्य महात्मन ऋचीकस्य आश्रमं प्रविवेश, मुनिशिष्यैः उपशोभितम्।
Verse 20
स्वाध्यायघोषैर्विपुलैः सर्वतः प्रतिनादितम् / प्रशान्तवैर सत्त्वाढ्यं सर्वसत्त्वमनोहरम्
स्वाध्यायघोषैः विपुलैः सर्वतः प्रतिनादितं, प्रशान्तवैरं सत्त्वाढ्यं सर्वसत्त्वमनोहरम्।
Verse 21
स प्रविश्यश्रमं रम्यमृचीकं स्थितमासने / ददर्श रामो राजेन्द्र स पितामहमग्रतः
स रम्यं आश्रमं प्रविश्य, ऋचीकं आसने स्थितं ददर्श; राजेन्द्र, स पितामहं अग्रतः अपश्यत्।
Verse 22
जाज्वल्यमानं तपसा धिष्ण्यस्थमिव पावकम् / उपासितं सत्यवत्या यथा दक्षिणायऽध्वरम्
तपसा जाज्वल्यमानं धिष्ण्यस्थमिव पावकं, सत्यवत्या उपासितं यथा दक्षिणाय अध्वरम्।
Verse 23
स्वसमीपमुपायान्तं राममालोक्य तौ नृप / सुचिरं तं विमर्शेतां समाज्ञापूर्वदर्शनौ
स्वसमीपमुपायान्तं राममालोक्य तौ नृपः । सुचिरं तं विमर्शेतां समाज्ञापूर्वदर्शनौ ॥
Verse 24
को ऽयमेष तपोराशिः सर्वलत्रणपूजितः / बालो ऽयं बलवान्भातिगांभीर्यात्प्रश्रयेण च
कोऽयमेष तपोराशिः सर्वलक्षणपूजितः । बालोऽयं बलवान् भाति गाम्भीर्यात् प्रश्रयेण च ॥
Verse 25
एवं तयोश्चिन्तयतोः सहर्षं हृदि कौतुकात् / आससाद शनै रामः समीपे विनयान्वितः
एवं तयोश्चिन्तयतोः सहर्षं हृदि कौतुकात् । आससाद शनै रामः समीपे विनयान्वितः ॥
Verse 26
स्वनामगोत्रे मतिमानुक्त्वा पित्रोर्मुदान्वितः / संस्पृशंश्चरणौ मूर्ध्ना हस्ताभ्यां चाभ्यवादयत्
स्वनामगोत्रे मतिमानुक्त्वा पित्रोर्मुदान्वितः । संस्पृशंश्चरणौ मूर्ध्ना हस्ताभ्यां चाभ्यवादयत् ॥
Verse 27
ततस्तौ प्रीतमनसौ समुथाप्य च सत्तमम् / आशीर्भिरभिनन्देतां पृथक् पृथगुभावपि
ततस्तौ प्रीतमनसौ समुत्थाप्य च सत्तमम् । आशीर्भिरभिनन्देतां पृथक् पृथगुभावपि ॥
Verse 28
तमाश्लिष्याङ्कमारोप्य हर्णाश्रुप्लुतलोचनौ / वीक्षन्तौ तन्मुखांभोजं परं हर्षमवापतुः
तं आलिङ्ग्य अङ्कमारोप्य, हर्षाश्रुप्लुतलोचनौ। तन्मुखाम्भोजं निरीक्ष्य, परमानन्दमवापतुः॥
Verse 29
ततः सुखोपविष्टं तमात्मवंशसमुद्वहम् / अनामयमपृच्छेतां तावुभौ दंपती तदा
ततः सुखोपविष्टं तं स्ववंशसमुद्वहम्। अनामयं पप्रच्छेतां तावुभौ दम्पती तदा॥
Verse 30
पितरौ ते कुशलिनो वत्स किंभ्रातरस्तथा / अनायासेन ते वृत्तिर्वर्तते चाथ कर्हिचित्
पितरौ ते कुशलिनौ वत्स, किं भ्रातरस्तथा। अनायासेन ते वृत्तिर्वर्तते चाथ कर्हिचित्॥
Verse 31
समस्ताभ्यां ततो राजन्नाचचक्षे यथोदितः / तथा स्वानुगतं पित्रोर्भ्रातॄणां चैव चेष्टितम्
समस्ताभ्यां ततो राजन्, आचचक्षे यथोदितम्। तथा स्वानुगतं पित्रोर्भ्रातॄणां चैव चेष्टितम्॥
Verse 32
एवं तयोर्महाराज सत्प्रीतिजनितैगुणैः / प्रीयमाणो ऽवसद्रामः पितुः पित्रोर्न्निवेशने
एवं तयोर्महाराज सत्प्रीतिजनितैर्गुणैः। प्रीयमाणोऽवसद्रामः पितुः पित्रोर्निवेशने॥
Verse 33
स तस्मिन्सर्वभूतानां मनोनयननन्दनः / उवास कतिचिन्मासांस्तच्छुश्रूषापरायणः
स तस्मिन्सर्वभूतानां मनोनयननन्दनः कतिचिन्मासान् तत्रैव उवास, तच्छुश्रूषापरायणः।
Verse 34
अथानुज्ञाप्य तौ राजन्भृगुवर्यो महामनाः / पितामहगुरोर्गन्तुमियेषाश्रयमाश्रमम्
अथ तौ अनुज्ञाप्य, राजन्, भृगुवर्यो महामनाः पितामहगुरोः आश्रयमाश्रमं गन्तुम् इयेष।
Verse 35
स ताभ्यां प्रीतियुक्ताभ्यामाशीर्भिरभिनन्दितः / यथा चाभ्यां प्रदिष्टेन यया वौर्वाश्रमं प्रति
स ताभ्यां प्रीतियुक्ताभ्याम् आशीर्भिः अभिनन्दितः; यथाभ्यां प्रदिष्टेन पथा वौर्वाश्रमं प्रति ययौ।
Verse 36
तं नमस्कृत्य विधिवच्च्यवनं च महातपाः / सप्रहर्षं तदाज्ञातः प्रययावाश्रमं भृगोः
तं विधिवत् नमस्कृत्य, च्यवनं च, महातपाः सप्रहर्षं तदाज्ञातः भृगोः आश्रमं प्रययौ।
Verse 37
स गत्वामुनिमुख्यस्य भृगोराश्रममण्डलम् / ददर्श शान्तचेतोभिर्मुनिभिः सर्वतो वृतम्
स गत्वा मुनिमुख्यस्य भृगोः आश्रममण्डलम्, शान्तचेतोभिः मुनिभिः सर्वतो वृतं ददर्श।
Verse 38
सुस्निग्धशीतलच्छायैः सर्वर्तुकगुणान्वितैः / तरुभिः संवृतं प्रीतः फलपुष्पोत्तरान्वितैः
सुस्निग्धशीतलच्छायाभिः सर्वर्तुगुणसम्पन्नैः फलपुष्पसमृद्धैश्च तरुभिः संवृतं तद्वनं प्रीतिजनकं बभूव।
Verse 39
नानाखगकुलारावैर्मनःश्रोत्रसुखावहैः / ब्रह्मघोषैश्च विविधैः सर्वतः प्रतिनादितम्
नानाविधखगकुलारावैर्मनःश्रोत्रसुखप्रदैः विविधैर्ब्रह्मघोषैश्च सर्वतः प्रतिनादितं तद्वनं बभूव।
Verse 40
समन्त्राहुतिहोमोत्थधूमगन्धेन सर्वतः / निरस्तनिखिलाघौघं वनान्तरविसर्पिणा
समन्त्राहुतिहोमोत्थधूमगन्धेन सर्वतो वनान्तरविसर्पिणा निखिलाघौघो निरस्तः, तद्वनं पावनं बभूव।
Verse 41
समित्कुशाहरैर्दण्डमेखलाजिनमण्डितैः / अभितः शोभितं राजन्रम्यैर्मुनिकुमारकैः
समित्कुशाहरैर्दण्डमेखलाजिनभूषितैः रम्यैर्मुनिकुमारकैः, राजन्, तद्वनं सर्वतोऽभितः शोभितं बभूव।
Verse 42
प्रसूनजलसंपूर्मपात्रहस्ताभिरन्तरा / शोभितं मुनिकल्याभिश्चरन्तीभिरितस्ततः
प्रसूनजलसम्पूर्णपात्रहस्ताभिः मुनिकल्याभिः इतस्ततः चरन्तीभिः तद्वनं मध्येऽपि शोभितं बभूव।
Verse 43
सपोतहरिणीयूथैर्विस्रंभादविशङ्किभिः / उटजाङ्गणपर्यन्ततरुच्छायास्वधिष्ठितम्
सपोतहरिणीयूथैर्विस्रंभादविशङ्किभिः उटजाङ्गणपर्यन्ततरुच्छायास्वधिष्ठितम्।
Verse 44
रोमन्थतः परामृष्टियूथ साक्षिकमुत्प्रदैः / प्रारब्धताण्डवं केकीमयूरैर्मधुरस्वरैः
रोमन्थतः परामृष्टियूथसाक्षिकमुत्प्रदैः प्रारब्धताण्डवं केकीमयूरैर्मधुरस्वरैः।
Verse 45
प्रविकीर्णकणोद्देशं मृगशब्दैः समीपगैः / अनालीढातपच्छायाशुष्यन्नीवारराशिभिः
प्रविकीर्णकणोद्देशं मृगशब्दैः समीपगैः अनालीढातपच्छायाशुष्यन्नीवारराशिभिः।
Verse 46
हूयमानानलं काले पूज्यमानातिथिव्रजम् / अभ्यस्यमानच्छन्दौघं चिन्त्यमानगमोदितम्
हूयमानानलं काले पूज्यमानातिथिव्रजम् अभ्यस्यमानच्छन्दौघं चिन्त्यमानगमोदितम्।
Verse 47
पठ्यमानाखिलस्मार्त्तं श्रौतार्थप्रविचारणम् / प्रारब्धपितृदेवेज्यं सर्वभूतमनोहरम्
पठ्यमानाखिलस्मार्त्तं श्रौतार्थप्रविचारणम् प्रारब्धपितृदेवेज्यं सर्वभूतमनोहरम्।
Verse 48
तपस्विजनभूयिष्ठमाकापुरुषसेवितम् / तपोवृद्धिकरं पुण्यं सर्वसत्त्वसुखास्पदम्
तपस्विजनभूयिष्ठं नाकापुरुषसेवितम् । तपोवृद्धिकरं पुण्यं सर्वसत्त्वसुखास्पदम् ॥
Verse 49
तपोधनानन्दकरं ब्रह्मलोकमिवापरम् / प्रसूनसौरभभ्राम्यन्मधुपारावनादितम्
तपोधनानन्दकरं ब्रह्मलोकमिवापरम् । प्रसूनसौरभभ्राम्यन्मधुपारावनादितम् ॥
Verse 50
सर्वतो वीज्यमानेन विविधेन नभस्वता / एवंविधगुणोपेतं पश्यन्नाश्रममुत्तमम्
सर्वतो वीज्यमानेन विविधेन नभस्वता । एवंविधगुणोपेतं पश्यन्नाश्रममुत्तमम् ॥
Verse 51
प्रविवेश विनीतात्मा सुकृतीवामरालयम् / संप्रविश्यश्रमोपान्तं रामः स्वप्रपितामहम्
प्रविवेश विनीतात्मा सुकृतीवामरालयम् । संप्रविश्याश्रमोपान्तं रामः स्वप्रपितामहम् ॥
Verse 52
ददर्श परितो राजन्मुनिशिष्यशतावृतम् / व्याख्यानवेदिकामध्ये निविष्टं कुशविष्टरे / सितश्मश्रुजटाकूर्चब्रह्मसूत्रोपशोभितम्
ददर्श परितो राजन् मुनिशिष्यशतावृतम् । व्याख्यानवेदिकामध्ये निविष्टं कुशविष्टरे । सितश्मश्रुजटाकूर्चब्रह्मसूत्रोपशोभितम् ॥
Verse 53
वामेतरोरुमध्यास्त वामजङ्घेन जानुना
वामेतरोरुमध्यस्थो वामजङ्घेन जानुना स्थितः।
Verse 54
योगपट्टेन संवीतस्वदेहमृषिपुङ्गवम् / व्याख्यानमुद्राविलसत्सव्यपाणितलांबुजम्
योगपट्टेन संवीतस्वदेहं मृषिपुङ्गवम्। व्याख्यानमुद्रया शोभमानं सव्यपाणितलाम्बुजम्॥
Verse 55
योगपट्टोपरिन्यस्तविभ्राजद्वामपाणिकम् / सम्यगारण्यवाक्यानां सूक्ष्मतत्त्वार्थसंहतिम्
योगपट्टोपरिन्यस्तविभ्राजद्वामपाणिकम्। सम्यगारण्यवाक्यानां सूक्ष्मतत्त्वार्थसंहतिम्॥
Verse 56
विवृत्य मुनिमुख्येभ्यः श्रावयन्तं तपोनिधिम् / पितुः पितामहं द्दष्ट्वा रामस्तस्य महात्मनः
विवृत्य मुनिमुख्येभ्यः श्रावयन्तं तपोनिधिम्। पितुः पितामहं दृष्ट्वा रामस्तस्य महात्मनः॥
Verse 57
शनैरिवमहाराज समीपं समुपागमत् / तमागतमुपालक्ष्य तत्प्रभावप्रधर्षिताः
शनैरिव महाराज समीपं समुपागमत्। तमागतमुपालक्ष्य तत्प्रभावप्रधर्षिताः॥
Verse 58
शङ्कामवापुर्मुनयो दूरादेवाखिला नृप / तावदूभृगुरमेयात्मा तदागमनतोषितः
अखिला मुनयः, नृप, दूरादेव शङ्कामवापुः; तावद् अमेयात्मा भृगुरपि तेषामागमनात् तोषितोऽभवत्।
Verse 59
निवृत्तान्यकथालापस्तं पश्यन्नास पार्थिव / रामो ऽपि तमुपागम्य विनयावनताननः
हे पार्थिव, स अन्यकथालापान् निवर्त्य तं पश्यन्नास; रामोऽपि विनयावनतवदनः तमुपागम्य तस्थौ।
Verse 60
अवन्दत यथान्ययमुपेन्द्र इव वेधसम् / अभिवाद्य यथान्यायं ख्यातिं च विनयान्वितः
उपेन्द्र इव वेधसं, रामः यथान्यायं तमवन्दत; यथाविधि अभिवाद्य, विनययुक्तः ख्यातिं च प्राप।
Verse 61
तांश्च संभावयामास मुनीन्रामोयथावयः / तैश्च सर्वैर्मुदोपेतैराशीर्भिरभिवर्द्धितः
रामः वयोनुरूपं तान् मुनीन् च संभावयामास; सर्वैश्च तैर्मुदोपेतैः आशीर्भिः स अभिवर्द्धितः।
Verse 62
उपाविवेश मेधावी भूमौ तेषामनुज्ञया / उपविष्टं ततो राममाशीर्भिरभिनन्दितम्
मेधावी रामः तेषामनुज्ञया भूमौ उपाविवेश; ततः उपविष्टं रामम् आशीर्भिः अभिनन्दितम्।
Verse 63
पप्रच्छकुशलप्रश्नं तमालोक्य भृगुस्तदा / कुशलं खलु ते वत्स पित्रोश्च किमनामयम्
तं दृष्ट्वा भृगुः तदा कुशलप्रश्नं पप्रच्छ— “वत्स, त्वं कुशलं किल? पित्रोश्च किं नामयम्?”
Verse 64
भ्रातॄणां चैव भवतःपितुः पित्रोस्तथैव च / किमर्थमागतो ऽत्र त्वमधुनामम सन्निधिम्
भवतः पितुः पित्रोस्तथैव च भ्रातॄणां च— सर्वेषां कुशलं किम्? त्वं च किमर्थमद्य मम सन्निधिमत्र आगतः?”
Verse 65
केनापि वा त्वमादिष्टः स्वयमेवाथवागतः / ततोरामो यथान्यायं तस्मै सर्वमशेषतः
केनापि त्वम् आदिष्टः, उत स्वयमेव आगतः? ततः रामः यथान्यायं तस्मै सर्वमशेषतः न्यवेदयत्।
Verse 66
कथयामास यत्पृष्टं तदा तेन महात्मना / पितुर्मातुश्च वृत्तान्त भ्रातॄणां च महात्मनाम्
तेन महात्मना यत् पृष्टं तदा रामः कथयामास— पितुर्मातुश्च वृत्तान्तं, भ्रातॄणां च महात्मनाम्।
Verse 67
पितुः प्रित्रोश्चकौशल्य दर्शनं च तयोर्नृप / एतदन्यच्च सकलं भृगोः सप्रश्रयं मुदा
पितुः पित्रोश्च कुशलं, तयोर्दर्शनं च, नृप; एतदन्यच्च सकलं भृगोः सप्रश्रयं मुदा न्यवेदयत्।
Verse 68
न्यवेदयद्यथान्यायमात्मनश्च समीहितम् / श्रुत्वैतदखिलं राजन्रामेण समुदीरितम्
स तद् यथान्यायम् आत्मनः समीहितं न्यवेदयत्। एतदखिलं रामेण समुदीरितं श्रुत्वा, हे राजन्।
Verse 69
तं च दृष्ट्वा विशेषेण भृगुः प्रीतो ऽभ्यनन्दत / एवं तस्य प्रियं कुर्वन्नुत्कृष्टैरात्मकर्मभिः
तं विशेषेण दृष्ट्वा भृगुः प्रीतः अभ्यनन्दत। एवं तस्य प्रियं कुर्वन् उत्कृष्टैः आत्मकर्मभिः।
Verse 70
तत्राश्रमे ऽवसद्रामो दिनानि कतिचिन्नृप / ततः कदाचिदेकान्ते रामं मुनिवरोत्तमः
तत्राश्रमे रामः कतिचिद् दिनानि अवसत्, हे नृप। ततः कदाचित् एकान्ते मुनिवरोत्तमः रामम्।
Verse 71
वत्सागच्छेति तं राजन्नुपाह्वयदुपह्वरे / सो ऽभिगम्य तमासीनमभिवाद्य कृताञ्जलिः
“वत्स आगच्छ” इति, हे राजन्, तं उपाह्वयत् उपह्वरे। सः अभिगम्य तमासीनम् अभिवाद्य कृताञ्जलिः।
Verse 72
तस्थौ तत्पुरतो रामः सुप्रीतेनान्तरात्मना / आशीर्भिरभिनन्द्याथ भृगुस्तं प्रीत मानसः
रामः तत्पुरतः तस्थौ सुप्रीतेनान्तरात्मना। अथ भृगुः प्रीतमानसः आशीर्भिः तमभिनन्द्य।
Verse 73
प्राह नाधिगताशङ्कं राममालोक्य सादरम् / श्रुणु वत्स वचो मह्य यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम्
प्राह नाधिगताशङ्कं राममालोक्य सादरम्— शृणु वत्स मम वचनं, यत्त्वां वक्ष्यामि सांप्रतम्।
Verse 74
हितार्थं सर्वलोकानां तव चास्माकमेव च / गच्छ पुत्र ममादेशाद्धिमवन्तं महागिरिम्
हितार्थं सर्वलोकानां तव चास्माकमेव च— गच्छ पुत्र ममादेशाद् हिमवन्तं महागिरिम्।
Verse 75
अधुनैवाश्रमादस्मात्तपसे धृतमानसः / तत्रगत्वा महाभाग कृत्वाश्रमापदं शुभम्
अधुनैवाश्रमादस्मात् तपसे धृतमानसः— तत्रगत्वा महाभाग कृत्वाश्रमापदं शुभम्।
Verse 76
आराधय महादेवं तपसा नियमेन च / प्रीतिमुत्पाद्य तस्य त्वं भक्त्यानन्यगया चिरात्
आराधय महादेवं तपसा नियमेन च— प्रीतिमुत्पाद्य तस्य त्वं भक्त्यानन्यगया चिरात्।
Verse 77
श्रेयो महदवाप्नोषि नात्र कार्या विजारणा / तरसा तव भक्त्या च प्रीतो भवति शङ्करः
श्रेयो महदवाप्नोषि नात्र कार्या विजारणा— तरसा तव भक्त्या च प्रीतो भवति शङ्करः।
Verse 78
करिष्यति च ते सर्वं मनसा यद्यदिच्छसि / तुष्टे तस्मिञ्जगन्नाथे शङ्करे भक्तवत्सले
तुष्टे तस्मिञ्जगन्नाथे शङ्करे भक्तवत्सले, मनसा यद्यदिच्छसि तत्सर्वं ते करिष्यति।
Verse 79
अस्त्रग्राममशेषं त्वं वणु पुत्र यथेप्सितम् / त्वया हितार्थं देवानां करणीयं सुदुष्करम्
अशेषमस्त्रग्रामं त्वं वणु पुत्र यथेप्सितम्; देवानां हितार्थं त्वया करणीयं सुदुष्करम्।
Verse 80
विद्यते ऽभ्यधिकं कर्म शस्त्रसाध्यमनेकशः / तस्मात्त्वं देवदेवेशं समाराधय शङ्करम्
अनेकशः शस्त्रसाध्यमभ्यधिकं कर्म विद्यते; तस्मात्त्वं देवदेवेशं शङ्करं समाराधय।
Verse 81
भक्त्या परमया युक्तस्ततो ऽभीष्टमवाप्स्यसि
परमया भक्त्या युक्तस्ततः अभिष्टमवाप्स्यसि।
Frequently Asked Questions
The narrative centers on Jamadagni’s household and Rāma’s position within a Bhrgu-linked familial setting (bhṛgupuṅgava), highlighting intergenerational continuity through parents, paternal grandparents (pitāmaha/pitāmahī), and the ethics of lineage maintenance.
No. The sampled portion is ethical-narrative and rite-adjacent: it focuses on filial service, permission protocols, and family movement (visiting elders), rather than bhuvana-kośa descriptions or planetary distances.
No. The content shown is not Lalitopākhyāna/Śākta-yantra material; it is a dharma-illustrative family narrative following a śrāddha-related transition, with no explicit mantra/vidyā/yantra exposition in the provided verses.