Adhyaya 2
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
अस्मिन्नध्याये सूतः सृष्ट्यनुशासनकथां वर्णयति। चाक्षुषसन्दर्भे प्रजासृष्टेः पश्चात् स्वायम्भुवो ब्रह्मा दक्षं प्रति ‘प्रजाः सृज’ इति आज्ञापयति। दक्षस्य प्रथमं मानसाः प्रजाः—ऋषयः देवाः गन्धर्वाः मनुष्याः नागाः राक्षसाः यक्षाः भूतपिशाचाः पक्षिणः पशवश्च—समुत्पन्नाः, किन्तु न प्रवर्धन्ते। तदा महादेवस्य प्रेरणया दोषपरिहारः कृतः, दक्षोऽसिक्नीं (वैरिणीं) तपोयुक्तां जगद्धारिणीं भार्यां कृत्वा मैथुनभावेन प्रजासर्गं प्रवर्तयति। ततः तस्य सहस्रं पुत्राः (हर्यश्वाः) जाताः; ब्रह्मपुत्रो नारदः तेषां प्रति उपदेशं दत्त्वा प्रजाविस्तारं विघ्नयति, येन वंशपरम्परायाः प्रवृत्तिः निर्णीयते। एवं मानससर्गेऽस्थैर्ये मैथुनीसर्गस्य प्रतिष्ठा वंशइतिहासस्य आरम्भश्च प्रतिपाद्यते।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीयोपोद्धातपादे ‘ऋषिसर्गवर्णनं’ नाम प्रथमोऽध्यायः। सूत उवाच— चाक्षुषस्य षष्ठे प्रजासर्गे निवृत्ते, स्वयंभुवा ‘प्रजाः सृज’ इति स्वयं दक्षः व्यदिष्टः।
Verse 2
ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः
स प्रभुः सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च ससर्ज; मानसानि च भूतानि स पूर्वमेवासृजत्।
Verse 3
ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् / यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा
ऋषीन् देवान् च गन्धर्वान् मनुष्यान् उरगान् राक्षसान् । यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगान् तथा ॥
Verse 4
यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता
यदा अस्य मनसा सृष्टाः प्रजाः न व्यवर्धन्त ताः । अपध्याताः भगवता महादेवेन धीमता ॥
Verse 5
स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः / असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः
स मैथुनेन भावेन विविधाः प्रजाः सिसृक्षुः । असिक्रीम् आवहत् भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः ॥
Verse 6
सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् / यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोकधारिणीम् । यया धृतम् इदं सर्वं जगत् स्थावरजङ्गमम् ॥
Verse 7
अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति / दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा
अत्रापि उदाहरन्ति इमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति । दक्षस्य उद्वहतो भार्याम् असिक्रीं वैरणीं पुरा ॥
Verse 8
कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्
कृपाणां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् । नदीगिरिषु बसज्जन्तं पृष्ठतोऽनुययौ प्रभुम् ॥
Verse 9
तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः । प्रथमोऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः ॥
Verse 10
अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् / असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्
अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् । असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसोऽवहत् ॥
Verse 11
अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् / असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः
अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् । असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचेतसः प्रभुः ॥
Verse 12
तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः / देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः
तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः । देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः ॥
Verse 13
नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् / यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत
तेषां नाशाय स आत्मनः शापरूपं वचनमब्रवीत्; यः कश्यपसुतस्य परमेष्ठी तदा व्यजायत।
Verse 14
मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः / तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्
मानसः कश्यपस्यासीद् दक्षशापवशात् पुनः; तस्मात् स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसोऽभवत्।
Verse 15
स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः / तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः
स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः; तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः।
Verse 16
धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः / तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः
धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः; तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः।
Verse 17
ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना / ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना
ब्रह्मर्षीन् वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना; ततोऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना।
Verse 18
कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति / ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने / तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः
कन्यायां—“नारदो मम पुत्रो भवतु” इति मम वरं दत्त्वा, ततः दक्षः परमेष्ठिने प्रियां सुतां प्रददौ। तस्मात् स नारदः पुनर्जज्ञे, शापभयदर्शी ऋषिः।
Verse 19
शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
शांशपायन उवाच—कथं वै पूर्वं सुरर्षिणा नारदेन नाशिताः? ते प्रजापतिसुताः कथं नष्टाः—तत्त्वतः श्रोतुमिच्छामि।
Verse 20
सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः / समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह
सूत उवाच—दक्षपुत्रा हर्यश्वाः प्रजाः विवर्धयितुमिच्छवः। ते महावीर्याः समागता; नारदस्तान् उवाच ह।
Verse 21
बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् / अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम्। अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः?
Verse 22
ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् / अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः
ते तु तद्वचनं श्रुत्वा प्रयाताः सर्वतो दिशम्। अद्यापि न निवर्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः।
Verse 23
अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः / वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः
अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचेतसः पुनः । वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत् प्रभुः ॥
Verse 24
प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते / पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह
प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते । पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह ॥
Verse 25
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् / भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् । भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः ॥
Verse 26
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः / प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः । प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः ॥
Verse 27
ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् / अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः
तेऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् । अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः ॥
Verse 28
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः / प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता
ततः प्रभृति भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः। प्रयत्नवानपि शीघ्रं नश्यति; तद् न कार्यं विजानता॥
Verse 29
नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः / नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च
नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धोऽशपद्विभुः। नारदं ‘नाशमेहि’ इति ‘गर्भवासं वस’ इति च॥
Verse 30
तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल / षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः
तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल। षष्टिं दक्षोऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः॥
Verse 31
तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः / धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः
तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः। धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः॥
Verse 32
इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत
इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः। आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावांश्च भवत्युत॥
Frequently Asked Questions
Dakṣa’s transition to maithunī-sarga through marriage with Asiknī (Vairaṇī) functions as the genealogical pivot, enabling stable progeny-lines and setting up later catalogues of descendants.
The chapter states the mind-created progenies do not ‘increase/flourish’ (na vyavarddhanta), prompting a shift to embodied, reproductive creation (maithuna-bhāva), a standard Purāṇic mechanism for stabilizing populations and lineages.
Nārada appears as a devarṣi whose counsel interrupts or redirects straightforward progeny-expansion, serving as a narrative hinge that prevents linear overpopulation and channels creation into alternative lineal or ascetic trajectories.