Shloka 4
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
Devanagari script
यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता
Transliteration
yadāsya manasā sṛṣṭā na vyavarddhanta tāḥ prajāḥ / apadhyātā bhagavatā mahādevena dhīmatā
Translation
यदा अस्य मनसा सृष्टाः प्रजाः न व्यवर्धन्त ताः । अपध्याताः भगवता महादेवेन धीमता ॥
Word by Word
यदाwhen
यदा:
Adhikarana (अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयदा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्यय (temporal adverb)
अस्यof him
अस्य:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (genitive), एकवचन
मनसाby (his) mind
मनसा:
Karana (करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), एकवचन
सृष्टाःcreated
सृष्टाः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootसृज् (धातु) → सृष्ट (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; प्रजाः इति विशेष्येण सह
नnot
न:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation)
व्यवर्द्धन्तgrew; increased
व्यवर्द्धन्त:
Kriya (क्रिया)
TypeVerb
Rootवृध् (धातु)
Formलङ्-लकार (imperfect/past), प्रथमपुरुष, बहुवचन; परस्मैपद; उपसर्ग: वि+अव
ताःthose
ताः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
प्रजाःcreatures; progeny
प्रजाः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootप्रजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन
अपध्याताःrejected/abandoned (by thought)
अपध्याताः:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootअप-ध्या (धातु) → अपध्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त (past passive participle, क्त); स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; प्रजाः इति विशेष्येण सह; अर्थः ‘ध्यानात् अपकृष्टाः/त्यक्ताः’
भगवताby the Lord
भगवता:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभगवत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण/कर्तृ-करण), एकवचन
महादेवेनby Mahādeva (the great god)
महादेवेन:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootमहादेव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय: महा + देव
धीमताby the wise one
धीमता:
Karta (कर्ता)
TypeAdjective
Rootधीमत् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति, एकवचन; विशेषणं महादेवस्य