Brahma Purana — Sāṃkhya–Yoga on the Great Self: Sense-Control, Inner Vision, and Liberation, Shloka 63
Devanagari script
नातिव्रजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धसमो भवेत् //
Translation
त्रिषष्टितमोऽयं श्लोकः; मूलपाठप्रदानं विना अनुवादः कल्पित एव स्यात्।
Word by Word
नnot
न:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध-निपात
अति-व्रजेत्should not go beyond/exceed
अति-व्रजेत्:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootअति + व्रज् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन; उपसर्गयुक्त (ati-)
परम्too far/excessively
परम्:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formअव्ययीभावेन प्रयुक्तम्; क्रियाविशेषण (adverbial accusative ‘excessively/far’)
वाचाby speech
वाचा:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootवाच् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, एकवचन (instrumental singular)
कर्मणाby action
कर्मणा:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootकर्मन् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन (instrumental singular)
मनसाby mind/thought
मनसा:
करण (Karaṇa/करण)
TypeNoun
Rootमनस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन (instrumental singular)
अपिalso/even
अपि:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअपि (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय/अपेक्षार्थक-निपात (also/even)
वाor
वा:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्पार्थक-निपात (or)
उपेक्षकःindifferent/neutral
उपेक्षकः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeAdjective
Rootउप-ईक्ष् (धातु)
Formण्वुल्/क-प्रत्ययान्त कर्तृवाचक-नाम (agent noun), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘उदासीन/अनपेक्ष’
यत-आहारःmoderate in food
यत-आहारः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeAdjective
Rootयत (प्रातिपदिक) + आहार (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘यतः (नियतः) आहारः यस्य’ इत्यर्थे (controlled in diet)
लब्ध-अलब्ध-समःequal in gain and loss
लब्ध-अलब्ध-समः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeAdjective
Rootलब्ध (कृदन्त) + अलब्ध (कृदन्त) + सम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्वन्द्व-समासः (labdha + alabdha) ततः ‘सम’ इति विशेषणम्; ‘equal in gain and non-gain’
भवेत्should be
भवेत्:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Rootभू (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), परस्मैपद, प्रथमपुरुष, एकवचन
Speaker
Instruction to ascetic/yogin