Adhyaya 9
Viśvarūpa’s Death, Vṛtrāsura’s Manifestation, and the Devas’ Surrender to Nārāyaṇa
देवासुरवैरवृद्धौ शुकदेवः कथयति—विश्वारूपो देवपुरोहितः सन् मातृसम्बन्धात् गुप्तं असुरेभ्योऽपि हविर्ददौ। पराजयभीतः इन्द्रः तं जहार, तेन ब्रह्महत्यापापं प्राप्तवान्; तत् पृथिव्यां वृक्षेषु स्त्रीषु जले च विभज्य तेषां वरैः सह चिह्नानि जातानि—मरुभूमिः, रसस्रावः, रजःस्रावः, फेनः। प्रतिशोधार्थं त्वष्टा अन्वाहार्याग्नौ इन्द्रहन्तारं जनयामास; तस्माद् भीमः वृत्रः प्रादुरभूत्, तपसा लोकान् आच्छाद्य देवायुधानि ग्रसति। देवाः स्वावलम्बनं त्यक्त्वा अन्तर्यामिणं नारायणं स्तुवन्ति, अवतारान् कीर्तयन्ति, अचिन्त्यशक्त्या विरोधाभासान् समन्वयन्ति। हरिः पार्षदैः सह प्रादुरभूय प्रार्थनाः स्वीकृत्य इन्द्रं दधीचिं प्रति प्रेषयति—तस्य देहात् विश्वकर्मणा अस्थिवज्रं निर्मीयते, भगवत्प्रभावेन तेन वृत्रासुरो हन्यते; वृत्रोऽपि भक्त इति प्रकाश्य युद्धं भक्तेः दैवव्यवस्थायाश्च प्रस्फुटीकरोति।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तस्यासन् विश्वरूपस्य शिरांसि त्रीणि भारत । सोमपीथं सुरापीथमन्नादमिति शुश्रुम ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—तस्य विश्वरूपस्य, भारत, शिरांसि त्रीणि आसन्। सोमपीथं सुरापीथम् अन्नादम् इति शुश्रुम॥
Verse 2
स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षमुच्चकै: । अददद्यस्य पितरो देवा: सप्रश्रयं नृप ॥ २ ॥
स वै बर्हिषि देवेभ्यो भागं प्रत्यक्षम् उच्चकैः अददत्। ‘इन्द्राय इदं स्वाहा’, ‘इदमग्नये’ इत्यादि मन्त्रान् सप्रश्रयं, नृप, उच्चैर्जजाप च प्रत्येकं देवं स्वभागेन तर्पयामास॥
Verse 3
स एव हि ददौ भागं परोक्षमसुरान् प्रति । यजमानोऽवहद् भागं मातृस्नेहवशानुग: ॥ ३ ॥
स एव हि देवतानां नाम्ना वह्नौ घृताहुतिं दत्त्वा, देवैरविदित एव मातृसम्बन्धस्नेहवशानुगः सन् असुरान् प्रति अपि भागं ददौ।
Verse 4
तद्देवहेलनं तस्य धर्मालीकं सुरेश्वर: । आलक्ष्य तरसा भीतस्तच्छीर्षाण्यच्छिनद् रुषा ॥ ४ ॥
तस्य तद् देवहेलनं धर्मस्य चालीकभावं सुरेश्वर इन्द्रः आलक्ष्य, असुरैर्जयभयात् तरसा भीतः, क्रोधरुषा तस्य त्रिशीर्षाणि स्कन्धात् अच्छिनत्।
Verse 5
सोमपीथं तु यत्तस्य शिर आसीत् कपिञ्जल: । कलविङ्क: सुरापीथमन्नादं यत् स तित्तिरि: ॥ ५ ॥
ततः सोमपीथं यत् शिरः आसीत् तत् कपिञ्जलत्वं जगाम; सुरापीथं शिरः कलविङ्कत्वं, अन्नादं शिरस्तु तित्तिरित्वं प्राप।
Verse 6
ब्रह्महत्यामञ्जलिना जग्राह यदपीश्वर: । संवत्सरान्ते तदघं भूतानां स विशुद्धये । भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्भ्यश्चतुर्धा व्यभजद्धरि: ॥ ६ ॥
यद्यपि स इन्द्रः ईश्वरः ब्रह्महत्यापापं शमयितुं समर्थः, तथापि साञ्जलिना तदघभारं पश्चात्तापेन जग्राह। संवत्सरं तेन दुःखितः, ततः स्वविशुद्धये हरिः तदघं भूम्यम्बुद्रुमयोषिद्भ्यः चतुर्धा व्यभजत्।
Verse 7
भूमिस्तुरीयं जग्राह खातपूरवरेण वै । ईरिणं ब्रह्महत्याया रूपं भूमौ प्रदृश्यते ॥ ७ ॥
भूमिः तुरीयं तदघं खातपूरवरेण वै जग्राह; तस्मात् ब्रह्महत्याया ईरिणरूपं भूमौ प्रदृश्यते।
Verse 8
तुर्यं छेदविरोहेण वरेण जगृहुर्द्रुमा: । तेषां निर्यासरूपेण ब्रह्महत्या प्रदृश्यते ॥ ८ ॥
इन्द्रवरप्राप्त्या छिन्नशाखापल्लवानां पुनरुत्पत्तिं लब्ध्वा द्रुमाः ब्रह्महत्याफलस्य तुरीयं जगृहुः। तेषां निर्यासरूपेण सा ब्रह्महत्या दृश्यते।
Verse 9
शश्वत्कामवरेणांहस्तुरीयं जगृहु: स्त्रिय: । रजोरूपेण तास्वंहो मासि मासि प्रदृश्यते ॥ ९ ॥
इन्द्रवरात् स्त्रीणां शश्वत्कामभोगसमर्थ्यं लब्ध्वा ताः पापफलस्य तुरीयं जगृहुः। तासु रजोरूपेण तदंहो मासि मासि प्रादुर्भवति।
Verse 10
द्रव्यभूयोवरेणापस्तुरीयं जगृहुर्मलम् । तासु बुद्बुदफेनाभ्यां दृष्टं तद्धरति क्षिपन् ॥ १० ॥
इन्द्रवरात् अपां द्रव्यभूयःकरणशक्तिं लब्ध्वा ताः पापमलस्य तुरीयं जगृहुः। तासु बुद्बुदफेनरूपेण तद् दृश्यते; जलग्रहणे तद् त्याज्यम्।
Verse 11
हतपुत्रस्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे । इन्द्रशत्रो विवर्धस्व मा चिरं जहि विद्विषम् ॥ ११ ॥
विश्वरूपे हते ततोऽस्य पिता त्वष्टा इन्द्रवधाय कर्माणि चकार। स जुहाव वह्नौ—“इन्द्रशत्रो विवर्धस्व, मा चिरं जहि विद्विषम्” इति।
Verse 12
अथान्वाहार्यपचनादुत्थितो घोरदर्शन: । कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ॥ १२ ॥
अथान्वाहार्यपचनाग्नेर्दक्षिणतो घोरदर्शनः पुरुष उदतिष्ठत्, युगान्तसमये लोकानां कृतान्त इव।
Verse 13
विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥
दिशोऽनु मुक्तैः शरैरिव दैत्यदेहः प्रतिदिनं विष्वग्विवर्धमानोऽभवत्। दग्धशैलप्रतीकाशः सन्ध्याकालेऽभ्रसमूहवर्चस्वी, तप्तताम्रवर्णशिखाश्मश्रुयुक्तो मध्याह्नार्कसदृशोग्रलोचनः॥
Verse 14
विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥
स देदीप्यमाने त्रिशिखे शूले रोदसीव आरोप्य, अजेय इवाभात्। नृत्यन् महागर्जन् पदा महीतलं चचाल, भुवनानि कम्पयामास च॥
Verse 15
विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥
दरीगम्भीरवक्त्रेण मुहुर्मुहुः जृम्भमाणः स नभस्तलं पातुमिव चेष्टते स्म। जिह्वया नक्षत्राणि लिहन्निव, दीर्घतीक्ष्णदंष्ट्रैः भुवनत्रयमपि ग्रसन्निवाभात्॥
Verse 16
विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥
तस्य महता रौद्रदंष्ट्रेण मुहुर्मुहुः जृम्भमाणस्य दर्शनात् लोकाः सर्वे वित्रस्ताः। ते दश दिशः प्रति दुद्रुवुः, भयाकुलचित्ताः सर्वतः पलायितवन्तः॥
Verse 17
विष्वग्विवर्धमानं तमिषुमात्रं दिने दिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्चसम् ॥ १३ ॥ तप्तताम्रशिखाश्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् ॥ १४ ॥ देदीप्यमाने त्रिशिखे शूल आरोप्य रोदसी । नृत्यन्तमुन्नदन्तं च चालयन्तं पदा महीम् ॥ १५ ॥ दरीगम्भीरवक्त्रेण पिबता च नभस्तलम् । लिहता जिह्वयर्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् ॥ १६ ॥ महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भमाणं मुहुर्मुहु: । वित्रस्ता दुद्रुवुर्लोका वीक्ष्य सर्वे दिशो दश ॥ १७ ॥
एवं महादैत्यं वीक्ष्य सर्वे लोकाः वित्रस्ताः, दिशो दश प्रति दुद्रुवुः। तस्य रौद्ररूपदर्शनात् भयेन जगत् सर्वं कम्पितमिवाभवत्॥
Verse 18
येनावृता इमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना । स वै वृत्र इति प्रोक्त: पाप: परमदारुण: ॥ १८ ॥
तपसा त्वाष्ट्रमूर्तिना येनावृता इमे लोकाः, स एव परमदारुणः पापो दैत्यः ‘वृत्र’ इति प्रोक्तः—यः सर्वं वृणोति।
Verse 19
तं निजघ्नुरभिद्रुत्य सगणा विबुधर्षभा: । स्वै: स्वैर्दिव्यास्त्रशस्त्रौघै: सोऽग्रसत्तानि कृत्स्नश: ॥ १९ ॥
इन्द्रप्रमुखा विबुधर्षभाः सगणाः अभिद्रुत्य तं निजघ्नुः; स्वैः स्वैर्दिव्यास्त्र-शस्त्रौघैः प्रहृतवन्तः, स तानि कृत्स्नशोऽग्रसत्।
Verse 20
ततस्ते विस्मिता: सर्वे विषण्णा ग्रस्ततेजस: । प्रत्यञ्चमादिपुरुषमुपतस्थु: समाहिता: ॥ २० ॥
तस्य बलं दृष्ट्वा सर्वे विस्मिता विषण्णाश्च, ग्रस्ततेजसः सन्तः; समाहिता आदिपुरुषं प्रत्यञ्चं परमात्मानं नारायणमुपतस्थुः।
Verse 21
श्रीदेवा ऊचु: वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादयो ये वयमुद्विजन्त: । हराम यस्मै बलिमन्तकोऽसौ बिभेति यस्मादरणं ततो न: ॥ २१ ॥
श्रीदेवा ऊचुः—वाय्वम्बराग्न्यप्क्षितयस्त्रिलोका ब्रह्मादिभिर्नियता वयं च; अन्तककालं प्रति कर्मणा बलिं हराम, स च कालोऽपि यस्माद् बिभेति—तमेव शरणं वयं भजामः।
Verse 22
अविस्मितं तं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम् । विनोपसर्पत्यपरं हि बालिश: श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुम् ॥ २२ ॥
अविस्मितं परिपूर्णकामं स्वेनैव लाभेन समं प्रशान्तम्; विनोपसर्पत्यपरं हि बालिशः—श्वलाङ्गुलेनातितितर्ति सिन्धुमिव।
Verse 23
यस्योरुशृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् । स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद्दुरन्तात् त्राताश्रितान्वारिचरोऽपि नूनम् ॥ २३ ॥
यस्योरुशृङ्गे जगतीं स्वनावं मनुर्यथाबध्य ततार दुर्गम् । स एव नस्त्वाष्ट्रभयाद् दुरन्तात् त्राताश्रितान् वारिचरोऽपि नूनम् ॥
Verse 24
पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भ- स्युदीर्णवातोर्मिरवै: कराले । एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद्येन स नोऽस्तु पार: ॥ २४ ॥
पुरा स्वयम्भूरपि संयमाम्भस्युदीर्णवातोर्मिरवैः कराले । एकोऽरविन्दात् पतितस्ततार तस्माद् भयाद्येन स नोऽस्तु पारः ॥
Verse 25
य एक ईशो निजमायया न: ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् ।
य एक ईशो निजमायया नः ससर्ज येनानुसृजाम विश्वम् । स सर्वभूतान्तर्यामी पुरतः स्थितोऽपि न दृश्यते, भिन्नस्वातन्त्र्याभिमानात् ॥
Verse 26
यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥
यो नः सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभिः स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥
Verse 27
यो न: सपत्नैर्भृशमर्द्यमानान् देवर्षितिर्यङ्नृषु नित्य एव । कृतावतारस्तनुभि: स्वमायया कृत्वात्मसात् पाति युगे युगे च ॥ २६ ॥ तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥ २७ ॥
तमेव देवं वयमात्मदैवतं परं प्रधानं पुरुषं विश्वमन्यम् । व्रजाम सर्वे शरणं शरण्यं स्वानां स नो धास्यति शं महात्मा ॥
Verse 28
श्रीशुक उवाच इति तेषां महाराज सुराणामुपतिष्ठताम् । प्रतीच्यां दिश्यभूदावि: शङ्खचक्रगदाधर: ॥ २८ ॥
श्रीशुक उवाच—महाराज, देवैः स्तुतिभिरुपतिष्ठ्यमाने, भगवान् हरिः शङ्खचक्रगदाधरः प्रथमं तेषां हृदयेष्वाविर्भूय पश्चात् प्रतीच्यां दिशि प्रत्यक्षोऽभवत्।
Verse 29
आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥
नारायणं परमं देवं षोडशभिरात्मतुल्यैः सेवकैः पर्युपासितम्; तेऽलङ्कृताः सन्तोऽपि श्रीवत्सकौस्तुभवर्जिताः। शरदम्बुरुहदलसदृशेक्षणं स्मितवदनं तं दृष्ट्वा सर्वे देवा हर्षविह्वला दण्डवत् पतिताः, शनैरुत्थाय च स्तुतिभिः तुष्टुवुः।
Verse 30
आत्मतुल्यै: षोडशभिर्विना श्रीवत्सकौस्तुभौ । पर्युपासितमुन्निद्रशरदम्बुरुहेक्षणम् ॥ २९ ॥ दृष्ट्वा तमवनौ सर्व ईक्षणाह्लादविक्लवा: । दण्डवत् पतिता राजञ्छनैरुत्थाय तुष्टुवु: ॥ ३० ॥
नारायणं परमं देवं षोडशभिरात्मतुल्यैः सेवकैः पर्युपासितम्; तेऽलङ्कृताः सन्तोऽपि श्रीवत्सकौस्तुभवर्जिताः। शरदम्बुरुहदलसदृशेक्षणं स्मितवदनं तं दृष्ट्वा सर्वे देवा हर्षविह्वला दण्डवत् पतिताः, शनैरुत्थाय च स्तुतिभिः तुष्टुवुः।
Verse 31
श्रीदेवा ऊचु: नमस्ते यज्ञवीर्याय वयसे उत ते नम: । नमस्ते ह्यस्तचक्राय नम: सुपुरुहूतये ॥ ३१ ॥
श्रीदेवा ऊचुः—नमस्ते यज्ञवीर्याय, नमस्ते कालरूपिणे वयस इव; नमस्ते ह्यस्तचक्राय, नमः सुपुरुहूतये, बहुनाम्ने प्रभवे नमः।
Verse 32
यत्ते गतीनां तिसृणामीशितु: परमं पदम् । नार्वाचीनो विसर्गस्य धातर्वेदितुमर्हति ॥ ३२ ॥
यत्ते गतीनां तिसृणाम् ईशितुः परमं पदं वैकुण्ठाख्यं; वयं तु विसर्गस्य धातरनन्तरं जाताः, तस्मात् तव लीलां वेदितुं नार्हामः। अत एव नमो नमस्ते, शरणं प्रपद्यामहे।
Verse 33
ॐ नमस्तेऽस्तु भगवन्नारायण वासुदेवादिपुरुष महापुरुष महानुभाव परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ परमहंसपरिव्राजकै: परमेणात्मयोगसमाधिना परिभावितपरिस्फुटपारमहंस्यधर्मेणोद्घाटिततम:कपाट द्वारे चित्तेऽपावृत आत्मलोके स्वयमुपलब्धनिजसुखानुभवो भवान् ॥ ३३ ॥
ॐ नमोऽस्तु ते भगवन् नारायण वासुदेव आदिपुरुष महापुरुष महात्मन्। परममङ्गल परमकल्याण परमकारुणिक, केवल जगदाधार लोकैकनाथ सर्वेश्वर लक्ष्मीनाथ। परमहंसपरिव्राजकैः परमेणात्मयोगसमाधिना विशुद्धचित्तेषु तमःकपाटोद्घाटिते हृदि त्वं स्वयमेव प्रकाशसे; तेषां निजसुखानुभवो भवतः स्वरूप एव। तस्मात् वयं त्वां नमामः॥
Verse 34
दुरवबोध इव तवायं विहारयोगो यदशरणोऽशरीर इदमनवेक्षितास्मत्समवाय आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुण: सृजसि पासि हरसि ॥ ३४ ॥
दुरवबोध इव तवायं विहारयोगः—यदशरणोऽशरीरः सन् अस्मत्समवायमनपेक्ष्य आत्मनैवाविक्रियमाणेन सगुणमगुणः सृजसि पालयसि हरसि च। गुणकर्माभासेऽपि त्वं गुणातीतः; अतस्ते लीलाः सुदुर्विज्ञेयाः॥
Verse 35
अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतित: पारतन्त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलं फलमुपाददात्याहोस्विदात्माराम उपशमशील: समञ्जसदर्शन उदास्त इति ह वाव न विदाम: ॥ ३५ ॥
अथ तत्र भवान् किं देवदत्तवदिह गुणविसर्गपतितः पारतन्त्र्येण स्वकृतकुशलाकुशलफलं भुङ्क्ते? आहोस्विदात्माराम उपशमशीलः समञ्जसदर्शन उदास्त इति? एतद्वयं न विदामो भगवन् तव तत्त्वस्थितिम्॥
Verse 36
न हि विरोध उभयं भगवत्यपरिमितगुणगण ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्येऽर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्त:करणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसर उपरत समस्तमायामये केवल एवात्ममायामन्तर्धाय को न्वर्थो दुर्घट इव भवति स्वरूपद्वयाभावात् ॥ ३६ ॥
न हि विरोध उभयं भगवति अपरिमितगुणगणे ईश्वरेऽनवगाह्यमाहात्म्ये। अर्वाचीनविकल्पवितर्कविचारप्रमाणाभासकुतर्कशास्त्रकलिलान्तःकरणाश्रयदुरवग्रहवादिनां विवादानवसरः। समस्तमायामये उपरते त्वं केवल एव आत्ममायामन्तर्धाय स्थितः; स्वरूपद्वयाभावात् किमिव दुर्घटं भवेत्? यदिच्छसि तत्करोषि, यदिच्छसि तदपि न करोषि॥
Verse 37
समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम् ॥ ३७ ॥
समविषममतीनां मतमनुसरसि यथा रज्जुखण्डः सर्पादिधियाम्। यथाज्ञानिनां रज्जुरेव, तथा त्वं हृदि स्थित आत्मा भयाभयहेतुरिव भाससे; त्वयि तु द्वैतं नास्ति॥
Verse 38
स एव हि पुन: सर्ववस्तुनि वस्तुस्वरूप: सर्वेश्वर: सकलजगत्कारणकारणभूत: सर्व प्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षित एक एव पर्यवशेषित: ॥ ३८ ॥
स एव पुनः सर्ववस्तुषु वस्तुस्वरूपः सर्वेश्वरः, सकलजगत्कारणकारणभूतः। सर्वेषां प्रत्यगात्मत्वात् सर्वगुणाभासोपलक्षितः स एक एव पर्यवशिष्यते॥
Verse 39
अथ ह वाव तव महिमामृतरससमुद्रविप्रुषा सकृदवलीढया स्वमनसि निष्यन्दमानानवरतसुखेन विस्मारितदृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासा: परमभागवता एकान्तिनो भगवति सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि नितरां निरन्तरं निर्वृतमनस: कथमु ह वा एते मधुमथन पुन: स्वार्थकुशला ह्यात्मप्रियसुहृद: साधवस्त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां विसृजन्ति न यत्र पुनरयं संसारपर्यावर्त: ॥ ३९ ॥
तव महिमामृतरससमुद्रात् विप्रुषं सकृदवलीढ्य येषां मनसि निरन्तरं सुखनिष्यन्दः प्रवहति, ते परमभागवताः दृष्टश्रुतविषयसुखलेशाभासान् विस्मरन्ति। सर्वभूतप्रियसुहृदि सर्वात्मनि भगवति एकान्तिनः कथं पुनः त्वच्चरणाम्बुजानुसेवां त्यजेयुः, यत्र संसारपर्यावर्तो न भवति, मधुमथन॥
Verse 40
त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहरानुभाव तवैव विभूतयो दितिजदनुजादयश्चापि तेषामुपक्रमसमयोऽयमिति स्वात्ममायया सुरनरमृगमिश्रित जलचराकृतिभिर्यथापराधं दण्डं दण्डधर दधर्थ एवमेनमपि भगवञ्जहि त्वाष्ट्रमुत यदि मन्यसे ॥ ४० ॥
त्रिभुवनात्मभवन त्रिविक्रम त्रिनयन त्रिलोकमनोहर! तवैव विभूतयः सुरनरदितिजदानवादयः। यदा तेऽधर्मिणो बलवन्तो भवन्ति तदा स्वात्ममायया नानारूपैः—सुरनरमृगमिश्रजलचराकृतिभिः—यथापराधं दण्डं दधर्षि। अतः भगवन्, यदि मन्यसे, अद्यापि त्वाष्ट्रमुत वृत्रमेनं जहि॥
Verse 41
अस्माकं तावकानां तततत नतानां हरे तव चरणनलिनयुगल ध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां स्वलिङ्गविवरणेनात्मसात्कृतानामनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन विगलित मधुरमुख रसामृत कलया चान्तस्तापमनघार्हसि शमयितुम् ॥ ४१ ॥
हरे! अस्माकं तावकानां नतानां तव चरणनलिनयुगलध्यानानुबद्धहृदयनिगडानां, स्वलिङ्गविवरणेन आत्मसात्कृतानाम्। अनुकम्पानुरञ्जितविशदरुचिरशिशिरस्मितावलोकेन, मधुरमुखरसामृतकलया च, अस्य वृत्रोः कृतान्तस्तापं शमयितुमर्हसि॥
Verse 42
अथ भगवंस्तवास्माभिरखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च यथादेशकालदेहावस्थानविशेषं तदुपादानोपलम्भकतयानुभवत: सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मण: परमात्मन: कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीय: स्याद्विस्फुलिङ्गादिभिरिव हिरण्यरेतस: ॥ ४२ ॥
भगवन्! अखिलजगदुत्पत्तिस्थितिलयनिमित्तायमानदिव्यमायाविनोदस्य, सकलजीवनिकायानामन्तर्हृदयेषु बहिरपि च ब्रह्मप्रत्यगात्मस्वरूपेण प्रधानरूपेण च स्थितस्य, सर्वप्रत्ययसाक्षिण आकाशशरीरस्य साक्षात्परब्रह्मणः परमात्मनः—अस्माभिः कियानिह वार्थविशेषो विज्ञापनीयः? हिरण्यरेतसोऽग्नेरिव विस्फुलिङ्गैः॥
Verse 43
अत एव स्वयं तदुपकल्पयास्माकं भगवत: परमगुरोस्तव चरणशतपलाशच्छायां विविधवृजिन संसारपरिश्रमोपशमनीमुपसृतानां वयं यत्कामेनोपसादिता: ॥ ४३ ॥
अत एव, सर्वज्ञ भगवन् परमगुरो, विविधवृजिनसंसारपरिश्रमोपशमनीं तव चरणशतपलाशच्छायाम् उपसृतान् अस्मान् यत्कामेनोपसादितान् स्वयमेव जानासि; अस्माकं वर्तमानदुःखं प्रतिहत्य प्रसादं देहि, त्वच्चरणौ शरणं नः।
Verse 44
अथो ईश जहि त्वाष्ट्रं ग्रसन्तं भुवनत्रयम् । ग्रस्तानि येन न: कृष्ण तेजांस्यस्त्रायुधानि च ॥ ४४ ॥
अथो ईश, कृष्ण, त्वाष्ट्रं वृत्रासुरं भुवनत्रयग्रसन्तं जहि; येन नः तेजांसि चास्त्रायुधानि च सर्वाणि ग्रस्तानि।
Verse 45
हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय । सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्ता- वन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते ॥ ४५ ॥
हंसाय दह्रनिलयाय निरीक्षकाय कृष्णाय मृष्टयशसे निरुपक्रमाय। सत्सङ्ग्रहाय भवपान्थनिजाश्रमाप्तावन्ते परीष्टगतये हरये नमस्ते॥
Verse 46
श्रीशुक उवाच अथैवमीडितो राजन् सादरं त्रिदशैर्हरि: । स्वमुपस्थानमाकर्ण्य प्राह तानभिनन्दित: ॥ ४६ ॥
श्रीशुक उवाच—राजन्, एवम् त्रिदशैः सादरम् ईडितो हरिः स्वकृपया तेषां स्वमुपस्थानम् आकर्ण्य, तान् अभिनन्दितः प्रत्युवाच।
Verse 47
श्रीभगवानुवाच प्रीतोऽहं व: सुरश्रेष्ठा मदुपस्थानविद्यया । आत्मैश्वर्यस्मृति: पुंसां भक्तिश्चैव यया मयि ॥ ४७ ॥
श्रीभगवानुवाच—सुरश्रेष्ठाः, मदुपस्थानविद्यया वः स्तुतिभिः अहं प्रीतोऽस्मि। यया पुंसाम् आत्मैश्वर्यस्मृतिः स्यात्, मयि भक्तिश्चैव प्रवर्धते।
Verse 48
किं दुरापं मयि प्रीते तथापि विबुधर्षभा: । मय्येकान्तमतिर्नान्यन्मत्तो वाञ्छति तत्त्ववित् ॥ ४८ ॥
हे विबुधर्षभाः, मयि प्रीते किं दुरापम्? तथापि यः तत्त्ववित् मय्येकान्तमति: सन्, स मत्तोऽन्यत् किञ्चिदपि न वाञ्छति, केवलं भक्तिसेवानवसरमेव याचते।
Verse 49
न वेद कृपण: श्रेय आत्मनो गुणवस्तुदृक् । तस्य तानिच्छतो यच्छेद्यदि सोऽपि तथाविध: ॥ ४९ ॥
कृपणो न वेद आत्मनः श्रेयः, गुण-वस्तु-दृक् सन् द्रव्यादिकमेव सर्वमिति मन्यते। तादृशस्य मूढस्य यदिष्टं तद् यदि कश्चिद् दद्यात्, स अपि तथाविध एव मूढः स्यात्।
Verse 50
स्वयं नि:श्रेयसं विद्वान् न वक्त्यज्ञाय कर्म हि । न राति रोगिणोऽपथ्यं वाञ्छतोऽपि भिषक्तम: ॥ ५० ॥
भक्तिविज्ञानसम्पन्नः विद्वान् स्वयं नि:श्रेयसं जानन्, अज्ञाय कर्म न वक्ति, न च तत्र सहायं करोति। स भिषक्तम इव, रोगिणो वाञ्छतोऽपि अपथ्यं न ददाति।
Verse 51
मघवन् यात भद्रं वो दध्यञ्चमृषिसत्तमम् । विद्याव्रततप:सारं गात्रं याचत मा चिरम् ॥ ५१ ॥ H
हे मघवन्, भद्रं वः। दध्यञ्चं ऋषिसत्तमं गच्छत; स विद्याव्रततपःसारः, दृढगात्रश्च। तस्य गात्रं शीघ्रं याचध्वम्, मा चिरम्।
Verse 52
स वा अधिगतो दध्यङ्ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वशिरो नाम तयोरमरतां व्यधात् ॥ ५२ ॥
स दध्यङ् दध्यञ्चो वा, अश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलं स्वयं अधिगतः, तत् ताभ्यां प्रददौ। अश्वशिरो नाम अश्वमस्तकेन मन्त्रान् दत्तवानिति श्रूयते; तेन ते मन्त्राः ‘अश्वशिरः’ इति ख्याताः। तान् मन्त्रान् लब्ध्वा अश्विनीकुमारौ जीवन्मुक्ततामगमताम्।
Verse 53
दध्यङ्ङाथर्वणस्त्वष्ट्रे वर्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय यत्प्रादात् त्वष्टा यत्त्वमधास्तत: ॥ ५३ ॥
दध्यङ्ङाथर्वणः त्वष्ट्रे मदात्मकं वर्माभेद्यं नारायणकवचं प्रादात्। त्वष्टा तद् विश्वरूपाय ददौ, तस्मात् त्वं प्राप्तवान्। तेन कवचेन दधीचेः शरीरं दृढं जातम्; अतस्तस्य देहं याचस्व॥
Verse 54
युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गानि दास्यति । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनिर्मित: । येन वृत्रशिरो हर्ता मत्तेजउपबृंहित: ॥ ५४ ॥
युष्मदर्थं यदा अश्विभ्यां याचितः धर्मज्ञो दध्यङ्ङः स्नेहात् अङ्गानि दास्यति; मा संशयः। ततोऽस्यास्थिभिः विश्वकर्मणा विनिर्मितोऽयुधश्रेष्ठो वज्रः मत्तेजउपबृंहितः वृत्रशिरो हर्ता भविष्यति॥
Verse 55
तस्मिन् विनिहते यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पद: । भूय: प्राप्स्यथ भद्रं वो न हिंसन्ति च मत्परान् ॥ ५५ ॥
तस्मिन् मत्तेजसा विनिहते वृत्रे यूयं तेजोऽस्त्रायुधसम्पदः भूयः प्राप्स्यथ; भद्रं वः। त्रैलोक्यनाशकसमर्थोऽपि स मत्परान् न हिंसति; तस्मात् मा भैष्ट॥
Frequently Asked Questions
Indra killed Viśvarūpa upon discovering that oblations were being offered to asuras as well as devas, driven by fear of losing sovereignty. The moral teaching is that fear-based, adharmic action—especially violence against a brāhmaṇa—creates heavy reaction even for powerful administrators, and that cosmic power cannot replace surrender and ethical restraint aligned with the Supreme.
Indra bore the reaction for a year and then apportioned one fourth each to earth, trees, women, and water, granting each a boon in exchange. The ‘signs’ are described as deserts on earth, sap flow in trees (hence restrictions), menstruation in women, and foam/bubbles in water—mythic-ethical markers linking cosmic history, ritual purity concerns, and karmic consequence.
Vṛtrāsura is the formidable being generated by Tvaṣṭā’s sacrificial rite to counter Indra; he becomes so vast by austerity that he ‘covers’ the planetary systems. Thus he is named Vṛtra—“one who covers”—signifying both his cosmic threat and the narrative pressure that drives the devas to take exclusive shelter of Nārāyaṇa.
Their stuti establishes that the Lord grants the fruits of sacrifice yet, as kāla, also dissolves those fruits—showing He is the ultimate controller of karma without being bound by it. This frames a key Bhagavata doctrine: the Supreme reconciles opposites through acintya-śakti, and therefore the safest refuge is bhakti rather than dependence on secondary protectors.
Because Viśvakarmā will fashion a vajra (thunderbolt) from Dadhīci’s bones, empowered by the Lord to kill Vṛtrāsura. The episode highlights yajña-dāna at its highest: voluntary self-sacrifice for dharma under divine instruction, while also stressing that victory comes from the Lord’s śakti, not merely from weapons.
Bhāgavata theology distinguishes external role from inner consciousness: one may appear as an antagonist in the cosmic drama yet possess devotion. By stating that Vṛtrāsura is a devotee and not envious, the text prepares the reader to interpret the coming conflict as spiritually meaningful—where bhakti, not mere faction, is the decisive identity.