Adhyaya 18
The Appearance of Vāmanadeva and His Arrival at Bali’s Sacrifice
ब्रह्मणः स्तुतिं देवानां च शरणागति-प्रार्थनां श्रुत्वा भगवान् विष्णुरदितेर्गर्भात् चतुर्भुजः शङ्खचक्रगदापद्मधारी तेजोमयः प्रादुरभवत्। श्रवणद्वादशी-अभिजित्-मुहूर्त-विजयाद्वादशी-योगैः सर्वत्र मङ्गलोत्सवोऽभवत्; देवर्षिगन्धर्वादयः समुत्सुकाः स्तुवन्ति। ततः स भगवान् वामन-ब्रह्मचारि-वेषं धारयित्वा उपनयनादि-संस्कारान् अकरोत्; देवैः दण्ड-कमण्डलु-अजिन-मेखला-रुद्राक्षादीनि दत्तानि, अग्निः प्रतिष्ठापितश्च—धर्मरूपान् स्वयमपि मानयन्। नर्मदातटे भृगुकच्छे बलिमहाराजस्य अश्वमेधं श्रुत्वा तत्र गत्वा स्वतेजसा सभां मोहयामास; भृगवः बलिश्च उत्थाय पाद्येन पादौ प्रक्षाल्य पूजयित्वा वरं याचितुम् आमन्त्रयत्, यत्र परं त्रिपदभूमि-याचनायाः सेतुः स्थाप्यते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्थं विरिञ्चस्तुतकर्मवीर्य: प्रादुर्बभूवामृतभूरदित्याम् । चतुर्भुज: शङ्खगदाब्जचक्र: पिशङ्गवासा नलिनायतेक्षण: ॥ १ ॥
श्रीशुक उवाच—एवं विरिञ्चेन स्तुतकर्मवीर्ये सति, अमृतभूः परमेश्वरः अदितेर्गर्भात् प्रादुर्बभूव। चतुर्भुजः शङ्खगदाब्जचक्रधृक्, पिशङ्गवासा, नलिनायतेक्षणः॥
Verse 2
श्यामावदातो झषराजकुण्डल- त्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुज: पुमान् । श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लस- त्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुर: ॥ २ ॥
श्यामावदातो मदवर्जितोऽसौ पुमान्, झषराजकुण्डलत्विषोल्लसच्छ्रीवदनाम्बुजः। श्रीवत्सवक्षा बलयाङ्गदोल्लसत्किरीटकाञ्चीगुणचारुनूपुरः॥
Verse 3
मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया विराजित: श्रीवनमालया हरि: । प्रजापतेर्वेश्मतम: स्वरोचिषा विनाशयन् कण्ठनिविष्टकौस्तुभ: ॥ ३ ॥
मधुव्रतव्रातविघुष्टया स्वया श्रीवनमालया विराजितो हरिः। कण्ठनिविष्टकौस्तुभः स्वरोचिषा प्रजापतेर्वेश्मतमो विनाशयन्॥
Verse 4
दिश: प्रसेदु: सलिलाशयास्तदा प्रजा: प्रहृष्टा ऋतवो गुणान्विता: । द्यौरन्तरीक्षं क्षितिरग्निजिह्वा गावो द्विजा: सञ्जहृषुर्नगाश्च ॥ ४ ॥
तदा दिशः प्रसेदुः, सलिलाशयाः सरित्समुद्रादयः प्रसन्नाः, प्रजाः प्रहृष्टाः। ऋतवो गुणान्विताः स्वस्वलक्षणैः शोभिताः। द्यौः, अन्तरिक्षं, क्षितिः, अग्निजिह्वा, गावः, द्विजाः, नगाश्च सर्वे सञ्जहृषुः॥
Verse 5
श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां मुहूर्तेऽभिजिति प्रभु: । सर्वे नक्षत्रताराद्याश्चक्रुस्तज्जन्म दक्षिणम् ॥ ५ ॥
श्रोणायां श्रवणद्वादश्यां, अभिजित्-मुहूर्ते, प्रभुः जगति प्रादुरभवत्। तज्जन्म परममङ्गलमिति मत्वा सूर्यादिसर्वनक्षत्रताराग्रहाः दक्षिणां ददुः॥
Verse 6
द्वादश्यां सवितातिष्ठन्मध्यन्दिनगतो नृप । विजयानाम सा प्रोक्ता यस्यां जन्म विदुर्हरे: ॥ ६ ॥
द्वादश्यां, नृप, सविता मध्यन्दिनगतोऽतिष्ठत्, यदा हरिर्जज्ञे इति विद्वद्भिः प्रसिद्धम्। सा द्वादशी ‘विजया’ इति कथ्यते॥
Verse 7
शङ्खदुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवानका: । चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषस्तुमुलोऽभवत् ॥ ७ ॥
शङ्खदुन्दुभयो नेदुः, मृदङ्गपणवानकाः च। चित्रवादित्रतूर्याणां निर्घोषः तदा तुमुलोऽभवत्॥
Verse 8
प्रीताश्चाप्सरसोऽनृत्यन्गन्धर्वप्रवरा जगु: । तुष्टुवुर्मुनयो देवा मनव: पितरोऽग्नय: ॥ ८ ॥
प्रीताः अप्सरसः नृत्यन्, गन्धर्वप्रवराः जगुः। मुनयो देवाः मनवः पितरः अग्नयश्च तुष्टुवुः, प्रभुं तुष्टये॥
Verse 9
सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥
सिद्धविद्याधरकिम्पुरुषकिन्नरचारणयक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाश्च विबुधानुगाश्च—ते सर्वेऽदितेराश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन्; भगवन्तं गायन्तः प्रशंसन्तो नृत्यन्तश्च गृहं समन्तात् आच्छादयामासुः।
Verse 10
सिद्धविद्याधरगणा: सकिम्पुरुषकिन्नरा: । चारणा यक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमा: ॥ ९ ॥ गायन्तोऽतिप्रशंसन्तो नृत्यन्तो विबुधानुगा: । अदित्या आश्रमपदं कुसुमै: समवाकिरन् ॥ १० ॥
सिद्धविद्याधरकिम्पुरुषकिन्नरचारणयक्षरक्षांसि सुपर्णा भुजगोत्तमाश्च विबुधानुगाश्च—ते सर्वेऽदितेराश्रमपदं कुसुमैः समवाकिरन्; भगवन्तं गायन्तः प्रशंसन्तो नृत्यन्तश्च गृहं समन्तात् आच्छादयामासुः।
Verse 11
दृष्ट्वादितिस्तं निजगर्भसम्भवं परं पुमांसं मुदमाप विस्मिता । गृहीतदेहं निजयोगमायया प्रजापतिश्चाह जयेति विस्मित: ॥ ११ ॥
दृष्ट्वादितिः स्वगर्भसम्भवं परं पुमांसं निजयोगमायया गृहीतदिव्यदेहं विस्मिता मुदमाप। तं शिशुं दृष्ट्वा प्रजापतिः कश्यपोऽपि हर्षविस्मयेन “जय जय” इति व्याहरत्।
Verse 12
यत् तद् वपुर्भाति विभूषणायुधै- रव्यक्तचिद्वयक्तमधारयद्धरि: । बभूव तेनैव स वामनो वटु: सम्पश्यतोर्दिव्यगतिर्यथा नट: ॥ १२ ॥
यत् तद् वपुः विभूषणायुधैर्भाति, तदव्यक्तं चिद्व्यक्तमपि हरिरधारयत्। ततः स एव पितृमातृसमक्षं वामनो वटुर्ब्रह्मचारी बभूव, दिव्यगतिर्यथा नटः।
Verse 13
तं वटुं वामनं दृष्ट्वा मोदमाना महर्षय: । कर्माणि कारयामासु: पुरस्कृत्य प्रजापतिम् ॥ १३ ॥
तं वटुं वामनं दृष्ट्वा महर्षयः परमं मोदं प्रापुः। ते प्रजापतिं कश्यपं पुरस्कृत्य जातकर्मादि सर्वाणि कर्माणि विधिवत् कारयामासुः।
Verse 14
तस्योपनीयमानस्य सावित्रीं सविताब्रवीत् । बृहस्पतिर्ब्रह्मसूत्रं मेखलां कश्यपोऽददात् ॥ १४ ॥
तस्योपनयनकाले सविता स्वयमेव सावित्रीं गायत्रीं जगौ। बृहस्पतिः ब्रह्मसूत्रं ददौ, कश्यपो मुनिर्मेखलां समर्पयामास॥
Verse 15
ददौ कृष्णाजिनं भूमिर्दण्डं सोमो वनस्पति: । कौपीनाच्छादनं माता द्यौश्छत्रं जगत: पते: ॥ १५ ॥
भूमिर्ददौ कृष्णाजिनं, सोमो वनस्पतिरिव ब्रह्मदण्डं ददौ। माता अदितिः कौपीनाच्छादनं ददौ, द्यौः जगत्पतेश्छत्रं समर्पयामास॥
Verse 16
कमण्डलुं वेदगर्भ: कुशान्सप्तर्षयो ददु: । अक्षमालां महाराज सरस्वत्यव्ययात्मन: ॥ १६ ॥
कमण्डलुं वेदगर्भो ब्रह्मा अव्ययात्मने ददौ, सप्तर्षयः कुशान् ददुः। महाराज, सरस्वती अक्षमालां रुद्राक्षमयीं समर्पयामास॥
Verse 17
तस्मा इत्युपनीताय यक्षराट् पात्रिकामदात् । भिक्षां भगवती साक्षादुमादादम्बिका सती ॥ १७ ॥
तस्मै इत्युपनीताय यक्षराट् कुबेरः पात्रिकां ददौ। साक्षाद् भगवती उमा अम्बिका सती प्रथमां भिक्षां ददौ॥
Verse 18
स ब्रह्मवर्चसेनैवं सभां सम्भावितो वटु: । ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टामत्यरोचत मारिष: ॥ १८ ॥
एवं सभया सम्भावितो वटुः स ब्रह्मवर्चसेन दीप्तिमान्। ब्रह्मर्षिगणसञ्जुष्टां सभां सर्वां सौन्दर्येणात्यरोचत मारिषः॥
Verse 19
समिद्धमाहितं वह्निं कृत्वा परिसमूहनम् । परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद् द्विज: ॥ १९ ॥
श्रीवामनदेवः समिद्धं वह्निमाहितं कृत्वा यज्ञभूमौ परिसमूहनं विधाय, परिस्तीर्य समभ्यर्च्य समिद्भिरजुहोद् द्विजवत् ॥
Verse 20
श्रुत्वाश्वमेधैर्यजमानमूर्जितं बलिं भृगूणामुपकल्पितैस्तत: । जगाम तत्राखिलसारसम्भृतो भारेण गां सन्नमयन्पदे पदे ॥ २० ॥
भृगुवंशीयब्राह्मणैः उपकल्पितैः अश्वमेधैः ऊर्जितं यजमानं बलिं श्रुत्वा, अखिलसारसम्भृतो भगवान् तत्र जगाम; पदे पदे भारेण गां सन्नमयन् ॥
Verse 21
तं नर्मदायास्तट उत्तरे बले- र्य ऋत्विजस्ते भृगुकच्छसंज्ञके । प्रवर्तयन्तो भृगव: क्रतूत्तमं व्यचक्षतारादुदितं यथा रविम् ॥ २१ ॥
नर्मदायाः उत्तरे तटे भृगुकच्छसंज्ञके बलेः यज्ञक्षेत्रे क्रतूत्तमं प्रवर्तयन्तो भृगव ऋत्विजः, वामनदेवं आरादुदितं रविमिव व्यचक्षत ॥
Verse 22
ते ऋत्विजो यजमान: सदस्या हतत्विषो वामनतेजसा नृप । सूर्य: किलायात्युत वा विभावसु: सनत्कुमारोऽथ दिदृक्षया क्रतो: ॥ २२ ॥
नृप, वामनतेजसा हतत्विषः ऋत्विजो यजमानः सदस्या च परस्परं पप्रच्छुः—सूर्यः किम्, उत विभावसुः, अथवा सनत्कुमारः क्रतोर्दिदृक्षया आगतः?
Verse 23
इत्थं सशिष्येषु भृगुष्वनेकधा वितर्क्यमाणो भगवान्स वामन: । छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं विवेश बिभ्रद्धयमेधवाटम् ॥ २३ ॥
एवं भृगवः सशिष्येषु अनेकधा वितर्क्यमाणे, भगवान् वामनः छत्रं सदण्डं सजलं कमण्डलुं बिभ्रत् अश्वमेधवाटं विवेश ॥
Verse 24
मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
मौञ्जीमेखलया वीतम् उपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ यज्ञशालां प्रविष्टं तं वीक्ष्य भृगवः सशिष्याः सहाग्निभिः । तस्य तेजसा सङ्क्षिप्ताः समुत्थाय प्रत्यगृह्णन् नमस्कृत्य यथाविधि ॥
Verse 25
मौञ्ज्या मेखलया वीतमुपवीताजिनोत्तरम् । जटिलं वामनं विप्रं मायामाणवकं हरिम् ॥ २४ ॥ प्रविष्टं वीक्ष्य भृगव: सशिष्यास्ते सहाग्निभि: । प्रत्यगृह्णन्समुत्थाय सङ्क्षिप्तास्तस्य तेजसा ॥ २५ ॥
यज्ञशालां प्रविष्टं तं वीक्ष्य भृगवः सशिष्याः सहाग्निभिः । प्रत्यगृह्णन् समुत्थाय तस्य तेजसा सङ्क्षिप्ताः प्रणम्य यथाविधि ॥
Verse 26
यजमान: प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् । रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥ २६ ॥
यजमानः प्रमुदितो दर्शनीयं मनोरमम् । रूपानुरूपावयवं तस्मा आसनमाहरत् ॥
Verse 27
स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलि: । अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥ २७ ॥
स्वागतेनाभिनन्द्याथ पादौ भगवतो बलिः । अवनिज्यार्चयामास मुक्तसङ्गमनोरमम् ॥
Verse 28
तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्ध्न्यदधात् सुमङ्गलम् । यद् देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलि- र्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥ २८ ॥
तत्पादशौचं जनकल्मषापहं स धर्मविन्मूर्ध्न्यदधात् सुमङ्गलम् । यद्देवदेवो गिरिशश्चन्द्रमौलिर्दधार मूर्ध्ना परया च भक्त्या ॥
Verse 29
श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते । ब्रह्मर्षीणां तप: साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥
श्रीबलिरुवाच स्वागतं ते नमस्तुभ्यं ब्रह्मन्किं करवाम ते । ब्रह्मर्षीणां तप: साक्षान्मन्ये त्वार्य वपुर्धरम् ॥ २९ ॥
Verse 30
अद्य न: पितरस्तृप्ता अद्य न: पावितं कुलम् । अद्य स्विष्ट: क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ ३० ॥
अद्य न: पितरस्तृप्ता अद्य न: पावितं कुलम् । अद्य स्विष्ट: क्रतुरयं यद् भवानागतो गृहान् ॥ ३० ॥
Verse 31
अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनै: । हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभि: पदैस्तव ॥ ३१ ॥
अद्याग्नयो मे सुहुता यथाविधि द्विजात्मज त्वच्चरणावनेजनै: । हतांहसो वार्भिरियं च भूरहो तथा पुनीता तनुभि: पदैस्तव ॥ ३१ ॥
Verse 32
यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये । गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् । ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥
यद् वटो वाञ्छसि तत्प्रतीच्छ मे त्वामर्थिनं विप्रसुतानुतर्कये । गां काञ्चनं गुणवद् धाम मृष्टं तथान्नपेयमुत वा विप्रकन्याम् । ग्रामान् समृद्धांस्तुरगान् गजान् वा रथांस्तथार्हत्तम सम्प्रतीच्छ ॥ ३२ ॥
Frequently Asked Questions
The text anchors the avatāra in sacred time to show that divine descent is not random but dharma-structured: tithi (dvadāśī), nakṣatra (Śravaṇa), and muhūrta (Abhijit) collectively signify auspicious alignment. The calendrical precision also reinforces Īśānukathā by portraying the cosmos itself—planets, seasons, and beings—responding harmoniously to the Lord’s manifestation.
Vāmana’s saṁskāras are līlā: the Lord, though aja (unborn) and pūrṇa (complete), adopts the social-religious form of a brāhmaṇa student to teach by example. By honoring dharma’s institutions (upanayana, yajña etiquette, brahmacarya symbols), He demonstrates that spiritual authority is compatible with humility and that dharma’s outer forms should culminate in devotion and surrender to the Supreme.
The celebration is pan-cosmic: devas, sages (ṛṣis), Manus, Pitās, fire-gods, Gandharvas, Apsarās, Siddhas, Vidyādharas, Kinnaras, Yakṣas, and others. Their collective worship signals that the avatāra serves universal welfare, not a sectarian interest—an expression of Poṣaṇa and the restoration of dharmic balance.
It highlights bhakti embedded in royal dharma: Bali recognizes the sanctity of Viṣṇu’s pāda-tīrtha, recalling that even Śiva bears Gaṅgā from Viṣṇu’s toe. The act foreshadows Bali’s deeper offering—moving from ceremonial hospitality to existential surrender—central to the theological arc of the Vāmana–Bali narrative.