Adhyaya 69: Agastya’s Vision of Varuṇa as Nārāyaṇa in Ilāvṛta

Verse 1

भद्राश्व उवाच । भगवन् त्वच्छरीरे तु यद्वृत्तं द्विजसत्तम । चिरजीवी भवांस्तन्मे वक्तुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१ ॥

ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਭਗਵਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਤੁਸੀਂ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਉੱਤਮ, ਉਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । मच्छरीरमिदं राजन् बहुकौतूहलान्वितम् । अनेककल्पसंस्थायि वेदविद्याविशोधितम् ॥ ६९.२ ॥

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੇਰਾ ਇਹ ਸ਼ਰੀਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਦਭੁਤ ਕੌਤੁਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੇਕ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਪਰਿਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 3

अथन् महीमहं सर्वां गतवानस्मि पार्थिव । इलावृतं महावर्षं मेरोः पार्श्वे व्यवस्थितम् ॥ ६९.३ ॥

ਫਿਰ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ! ਮੈਂ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਪਰਿਭ੍ਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਮੈਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੇ ਸਥਿਤ ‘ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਵਰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।

Verse 4

तत्र रम्यं सरो दृष्टं तस्य तीरे महाकुटी । तत्रोपवासशिथिलं दृष्टवानस्मि तापसम् । अस्थिचर्मावशेषं तु चीरवल्कलधारिणम् ॥ ६९.४ ॥

ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਕੁਟੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਉਪਵਾਸ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਵੇਖਿਆ— ਜੋ ਚੀਰ ਅਤੇ ਵਲਕਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਚਮੜੀ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।

Verse 5

तं दृष्ट्वाहं नृपश्रेष्ठ क एष नृपसत्तम । विश्वास्य प्रतिपत्त्यर्थं विधेयं मे नरोत्तम ॥ ६९.५ ॥

ਉਹਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ—“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਠ, ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ? ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮਝ ਲਈ, ਹੇ ਨਰੋਤਮ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ ਉਹ ਕਰੋ।”

Verse 6

एवं चित्तयतो मह्यं स मां प्राह महामुनिः । स्थीयतां स्थीयतां ब्रह्मन्नातिथ्यं करवाणि ते ॥ ६९.६ ॥

ਜਦ ਮੈਂ ਇਉਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਮੁਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਠਹਿਰੋ, ਠਹਿਰੋ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ; ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਆਤਿਥ੍ਯ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 7

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य प्रविष्टोऽहं कुटीं तु ताम् । तावत्पश्याम्यहं विप्रं ज्वलन्तमिव तेजसा ॥ ६९.७ ॥

ਉਸਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਦਹਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 8

भूमौ स्थितं तु मां दृष्ट्वा हुंकारमकरोद् द्विजः । तद्धुंकारात् तु पातालं भित्त्वा पञ्च हि कन्यकाः ॥ ६९.८ ॥

ਮੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ‘ਹੁੰ’ ਦਾ ਹੁੰਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਹੁੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਪੰਜ ਕੁਆਰੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ।

Verse 9

निर्ययुः काञ्चनं पीठमेकां तासां प्रगृह्य वै । सा मां प्रादात् तदा अन्याऽदात् सलिलं करसंस्थितम् ॥ ६९.९ ॥

ਉਹ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦਾ ਪੀਠ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦ ਦੂਜੀ ਨੇ ਹਥੇਲੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਜਲ ਭੇਟ ਕੀਤਾ।

Verse 10

गृहीत्वा अन्यां तु मे पादौ क्षालितुं चोपचक्रमे । अन्ये द्वे व्यजने गृहीत्वा मत्पक्षाभ्यां व्यवस्थिते ॥ ६९.१० ॥

ਤਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੇਵਿਕਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਰਨ ਫੜ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੋ ਸੇਵਕ ਚੌਰ ਫੜ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪੱਖਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 11

ततो हुंकारमकरोत् पुनरेव महातपाः । तच्छब्दादन्तरं हैमद्रोणीं योजनविस्तृताम् । गृह्याजगाम मकरोत्प्लवं सरसि पार्थिव ॥ ६९.११ ॥

ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਨੇ ਮੁੜ ਹੂੰਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਧੁਨੀ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿਚੋਂ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਦ੍ਰੋਣੀ ਫੜ ਲਈ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਤੈਰਨ ਯੋਗ ਪਲਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

तस्यां तु कन्याः शतशो हेमकुम्भकराः शुभाः । आययुस्तमथो दृष्ट्वा स मुनिः प्राह मां नृप ॥ ६९.१२ ॥

ਉੱਥੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਕੁੜੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਘੜੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਈਆਂ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਉਹ ਮੁਨੀ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 13

स्नानार्थं कल्पितं ब्रह्मन्निदं ते सर्वमेव तु । द्रोणीं प्रविश्य चेमां त्वं स्नातुमर्हसि सत्तम ॥ ६९.१३ ॥

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਹੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ; ਹੇ ਸੱਤਮ, ਤੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈਂ।

Verse 14

ततोऽहं तस्य वचनात् तस्यां द्रोण्यां नराधिप । विशामि तावत् सरसि सा द्रोणी प्रत्यमज्जत ॥ ६९.१४ ॥

ਤਦ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦ੍ਰੋਣੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾ, ਉਹ ਦ੍ਰੋਣੀ ਹੇਠਾਂ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗ ਪਈ।

Verse 15

द्रोण्यां जले निमग्नोऽहमिति मत्वा नरेश्वर । उन्मग्नोऽहं ततो लोकमपूर्वं दृष्टवांस्ततः ॥ ६९.१५ ॥

ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ‘ਮੈਂ ਦ੍ਰੋਣੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਫਿਰ ਉੱਪਰ ਆਇਆ; ਤਦ ਮੈਂ ਇੱਕ ਅਪੂਰਵ ਲੋਕ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 16

सुहर्म्यकक्ष्यायतनं विशालं रथ्यापथं शुद्धजनानुकीर्णम् । नीत्युत्तमैः सेवितमात्मविद्भिर् नृभिः पुराणैर्नयमार्गसंस्थैः ॥ ६९.१६ ॥

ਉੱਥੇ ਉੱਚੇ ਮਹਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਵਾਸ-ਕੱਖ ਸਨ; ਗਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਲੋਕ ਉੱਤਮ ਨੀਤੀ ਵਾਲੇ, ਆਤਮ-ਵਿਦ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਅਤੇ ਨਯ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 17

संसारचर्यापरिघाभिरुग्रं गम्भीरपातालतलस्थमाद्यम् । सितैर्नृभिः पाशवराग्रहस्तैः द्विपाश्वसङ्घैर्विविधैरुपेतम् ॥ ६९.१७ ॥

ਪਾਤਾਲ ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਤਲ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਉਹ ਆਦਿ (ਅਵਸਥਾ/ਸਥਾਨ) ਸੰਸਾਰ-ਚਰਿਆ ਦੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਘੇਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਫਿੱਕੇ ਵਰਣ ਦੇ ਪੁਰਸ਼ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਸ਼ ਵਰਗੀਆਂ ਰੱਸੀਆਂ ਫੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਟੋਲੀਆਂ ਖੜੀਆਂ ਹਨ।

Verse 18

विचित्रपद्मोत्पलसंवृतानि सरांसि नानाविहगाकुलानि । अम्भोजपत्रस्थितभृङ्गनादैरुद्गीतवन्तीव लयैरनेकैः । कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१८ ॥

ਵਿਚਿੱਤਰ ਪਦਮ ਅਤੇ ਉਤਪਲ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਸਰੋਵਰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਨੋ ਅਨੇਕ ਲਯਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਘਰ ਸਨ, ਨਾਨਾ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਉਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ; ਉਹ ਧਨ੍ਯ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੀਵੇਂ ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 19

कैलासशृङ्गप्रतिमानि तीरे श्वनेकरत्नोत्पलसंचितानि । गृहाणि धन्याध्युषितानि नीचै रूपासितानि द्विजदेवविप्रैः ॥ ६९.१९ ॥

ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਵਰਗੇ ਘਰ ਸਨ, ਨਾਨਾ ਰਤਨ-ਸਮਾਨ ਉਤਪਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ। ਉਹ ਘਰ ਧਨ੍ਯ-ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਸੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨੀਵੇਂ ਸਥਿਤ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਦੇਵ’ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 20

पद्मानि भृङ्गावनतानि चेलु-स्तेषां पुनर्गुरुभारादजस्रम् । जलेषु येषां सुस्वरास्यो द्विजाति-र्वेदोदितानाह विचित्रमन्त्रान् ॥ ६९.२० ॥

ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਹਿਲ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁੜ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਅਦਭੁਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਜਪ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 21

सिताब्जमालार्चितगात्रवन्ति वासोत्तरियाणि खगप्रवारैः । सरांस्यनेकानि तथा द्विजास्तु पठन्ति यज्ञार्थविधिं पुराणम् ॥ ६९.२१ ॥

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚਿੱਟੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਉੱਤਰੀਏ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੰਛੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਢੋਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਈ ਸਰੋਵਰਾਂ ਉੱਤੇ ਦਵਿਜ ਯੱਗ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਪੁਰਾਣ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 22

भ्रमन्नहं तेषु सरःस्वपश्यं वृन्दान्यनेकानि सुराङ्गनानाम् । विद्याधराणां च तथैव कन्याः स्नानाय तं देशमुपागताश्च ॥ ६९.२२ ॥

ਉੱਥੇ ਭਟਕਦਿਆਂ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਕਈ ਟੋਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵੀ ਇਸ਼ਨਾਨ ਲਈ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਸਨ।

Verse 23

ततः कदाचिद् भ्रमता नृपोत्तम प्रदृष्टमन्यत्सुसरः सुतोयम् । प्राग् दृष्टमेकं तु तथैव तीरे कुटीं प्रपश्यामि यथा पुराहम् ॥ ६९.२३ ॥

ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਭਟਕਦਿਆਂ ਇਸ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਹੋਰ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ। ਅਤੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਉਹੀ ਕੁਟੀਆ ਮੁੜ ਵੇਖੀ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਖੀ ਸੀ।

Verse 24

यावत् कुटीं तां प्रविशामि राजन् तपस्विनं तं स्थितमेकदेशे । दृष्ट्वाभिगम्याभिवदामि यावत् स्मयन्नुवाचाप्रतिमप्रभावः ॥ ६९.२४ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਉਸ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਹੀ ਲੱਗਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ—ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲਾ—ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 25

तापस उवाच । किं मां विप्र न जानीषे प्राग्दृष्टमपि सत्तम । येन त्वं मूढवल्लोकमिममप्यनुपश्यसि ॥ ६९.२५ ॥

ਤਪਸਵੀ ਬੋਲਿਆ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਸੱਤਮ? ਕਿਹੜੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਮੂੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ?

Verse 26

दृष्टं मत्कमिदं देवैर्भुवनं यन्न दृश्यते । त्वत्प्रियार्थं मया लोको दर्शितः स द्विजोत्तम ॥ ६९.२६ ॥

ਇਹ ਮੇਰਾ ਭੁਵਨ ਹੈ; ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾ ਦਿੱਸਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਮੈਂ ਇਹ ਲੋਕ ਤੈਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ।

Verse 27

सम्पदं पश्य लोकस्य मदीयस्य महामुने । दधिक्षीरवहा नद्यस्तथा सर्पिर्मयान् ह्रदान् ॥ ६९.२७ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਮੇਰੇ ਲੋਕ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵੇਖੋ—ਦਹੀਂ ਤੇ ਦੁੱਧ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਘਿਉ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਰੋਵਰ।

Verse 28

गृहाणां हेमरत्नानां स्तम्भान् हेममयान् गृहे । रत्नोत्पलचितां भूमिं पद्मरागसमप्रभाम् । पारिजातप्रसूनाढ्यां सेवितां यक्षकिन्नरैः ॥ ६९.२८ ॥

ਉੱਥੇ ਦੇ ਘਰ ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ; ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਤੰਭ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਮਰਾਗ (ਮਾਣਕ) ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 29

एवमुक्तस्तदा तेन तापसेन नराधिप । विस्मयापन्नहृदयस्तमेवाहं तु पृष्टवान् ॥ ६९.२९ ॥

ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਸ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 30

भगवंस्तव लोकोऽयं सर्वलोकवरोत्तमः । सर्वलोकाः मया दृष्टा ब्रह्मशक्रादिसंस्थिताः ॥ ६९.३० ॥

ਹੇ ਭਗਵਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਇਹ ਲੋਕ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਵੇਖੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ।

Verse 31

अयं त्वपूर्वो लोको मे प्रतिबाति तपोधन । सम्पदैश्वर्यतेजोभिर्हर्म्यरत्नचयैस्तथा ॥ ६९.३१ ॥

ਪਰ ਹੇ ਤਪੋਧਨ, ਇਹ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਅਪੂਰਵ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਸੰਪਦਾ, ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਮਹਲਾਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਪੂਰ।

Verse 32

सरोभिः सूदकैः पुण्यैर्जलजैश्च विशेषतः । अत्यद्भुतमिदं लोकं दृष्टवानस्मि ते मुने ॥ ६९.३२ ॥

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਪੁੰਨ ਸਰੋਵਰਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਲਜ ਜੀਵਾਂ/ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਸ ਲੋਕ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਅਦਭੁਤ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

Verse 33

इत्थंभूतं कथं लोको भवांश्चेत्थं व्यवस्थितः । कथयस्वैतस्य हेतुं मे कश्च त्वं मुनिपुंगव ॥ ६९.३३ ॥

ਇਹ ਲੋਕ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਥਿਤ ਹੋ? ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ; ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ?

Verse 34

कथमिलावृते वर्षे सरस्तीरे महामुने । दृष्टवानस्मि सोऽहं त्वं सरस्तत् सा कुटी मुने । हेमहार्म्याकुले लोके किं वा स्थानं तु ते कुटिः ॥ ६९.३४ ॥

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ-ਵਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖਿਆ—ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਉਹ ਕੁਟੀ ਵੀ, ਹੇ ਮੁਨੀ? ਸੋਨੇ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਕੁਟੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਦਰਜਾ ਕੀ ਹੈ?

Verse 35

एवमुक्तः स भगवात् मया । असौ मुनिपुङ्गवः । प्राह मह्यं यथावृत्तं यत् तु राजेन्द्र तच्छृणु ॥ ६९.३५ ॥

ਮੇਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਤੇ ਉਸ ਮੁਨੀ-ਪੁੰਗਵ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਹ ਸੁਣ।”

Verse 36

तापस उवाच । अहं नारायणो देवो जलरूपी सनातनः । येन व्याप्तमिदं विश्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥ ६९.३६ ॥

ਤਾਪਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇਵ ਹਾਂ, ਜਲ-ਸਰੂਪ ਸਨਾਤਨ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ, ਚਰ-ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿਆਪਤ ਹੈ।”

Verse 37

या सा त्वाप्याकृतिस्तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । सोऽहं वरुण इत्युक्तः स्वयं नारायणः परः ॥ ६९.३७ ॥

ਜੋ ਰੂਪ ਤੂੰ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦੇਵ ਦਾ ਸਮਝ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਹਾਂ—‘ਵਰੁਣ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪ ਹੀ ਪਰਮ ਨਾਰਾਇਣ ਹਾਂ।

Verse 38

त्वया च सप्त जन्मानि अहमारााधितः पुरा । तेन त्रैलोक्यनाशेऽपि त्वमेकस्त्वभिलक्षितः ॥ ६९.३८ ॥

ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਦੇ ਨਾਸ ਵੇਲੇ ਵੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ ਹੈਂ।

Verse 39

एवमुक्तस्तदा तेन निद्रामीलितलोचनः । पतितोऽहं धरापृष्ठे तत्क्षणात् पुनरुत्थितः ॥ ६९.३९ ॥

ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਅੱਧ-ਮੁੰਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਪਲ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 40

यावत्पश्याम्यहं राजन् तं ऋषिं तच्च वै पुरम् । तावन्मेरुगिरेर्मूर्ध्निं पश्याम्यात्मानमात्मना ॥ ६९.४० ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 41

समुद्रान् सप्त पश्यामि तथैव कुलपर्वतान् । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं दृष्टवानस्मि पार्थिव ॥ ६९.४१ ॥

ਮੈਂ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਲ-ਪਰਬਤਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ, ਮੈਂ ਸੱਤ ਦੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

Verse 42

अद्यापि तं लोकवरं ध्यायंस्तिष्ठामि सुव्रत । कदा प्राप्स्येऽथ तं लोकमिति चिन्तापरोऽभवम् ॥ ६९.४२ ॥

ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤ, ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ; ‘ਮੈਂ ਉਹ ਲੋਕ ਕਦੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ?’ ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 43

एवं ते कौतुकं राजन् कथितं परमेष्ठिनः । यद्वृत्तं मम देहे तु किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ६९.४३ ॥

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵਾਪਰਿਆ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?