Adhyaya 183: Installation of a Clay Icon (Mṛnmayārcā) and the Ritual Protocol of Worship
Mṛnmayārcā-sthāpana
Ritual-Manual (Pūjāvidhi) with Ethical-Discourse on Intention, Humility, and Earth-centered Devotion
ਪ੍ਰਿਥਵੀ (ਵਸੁੰਧਰਾ) ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਮ੍ਰਿਨਮਯ ਆਰਚਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਪੂਜਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਲੱਛਣ—ਅਖੰਡ, ਅਵਿਕ੍ਰਿਤ, ਸੁਸਮ ਅਨੁਪਾਤ ਵਾਲੀ—ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਪੱਥਰ ਜਾਂ ਧਾਤਾਂ ਆਦਿ ਵਿਕਲਪ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਾ ਧਰਮ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਜਾਂ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਭਕਤੀ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਭਾਵ ਹੀ ਮੁੱਖ ਹਨ; ਸਿਰਫ਼ ਜਲਾਂਜਲੀ ਵੀ ਪਰਯਾਪਤ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ: ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਚੁਣਨਾ, ਅਧਿਵਾਸਨ, ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸਥਾਪਨਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਧੂਪ-ਵਸਤ੍ਰ ਅਰਪਣ, ਸ਼ਾਂਤੀਪਾਠ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ। ਧਰਤੀ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸੰਗ ਰਿਤੁਅਲ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 183
Verse 1
अथ मृन्मयार्चास्थापनम् ॥ श्रीवराह उवाच ॥ पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि तच्छृणुष्व वसुन्धरे ॥ तिष्ठामि मृन्मयीं चापि प्रतिमां पूजनेच्छया
ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ। ਸ਼੍ਰੀ ਵਰਾਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵੀ ਕਹਾਂਗਾ—ਹੇ ਵਸੁੰਧਰੇ, ਸੁਣ। ਪੂਜਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ।
Verse 2
अर्च्चां च मृण्मयीं कृत्वा अस्पुटां चाप्यखण्डिताम् ॥ नाधिकां वामनां चापि न वक्रां कारयेद्बुधः ॥
ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਅਰਚਾ-ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਵੇ—ਜੋ ਅਸਪਸ਼ਟ ਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਖੰਡਿਤ ਹੋਵੇ; ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਅਤਿ ਵੱਡੀ, ਨਾ ਬੌਣੀ, ਨਾ ਹੀ ਵੰਕੀ ਬਣਵਾਏ।
Verse 3
ईदृशीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मपरायणः ॥ भूमे सर्वाणि कर्माणि यथा वा रोचते तथा ॥
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾਕੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ—ਹੇ ਧਰਤੀ—ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰੁਚੇ, ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 4
काष्ठानामप्यलाभे तु मृण्मयीं तत्र कारयेत् ॥ शैलजां वा ततो भूमे मम कर्मपरायणः ॥
ਜੇ ਲੱਕੜ ਵੀ ਨ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਵਾਏ; ਜਾਂ ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਤੀ, ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਲਈ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਵਾਏ।
Verse 5
ताम्रेण कांस्यरौप्येण सौवर्णत्रपु-रीतिभिः ॥ कुर्वन्ति शुभकर्माणः कोविदः प्रतिमां शुभाम् ॥
ਤਾਂਬੇ, ਕਾਂਸੇ, ਚਾਂਦੀ, ਸੋਨੇ, ਟਿਨ ਅਤੇ ਸੀਸੇ ਨਾਲ—ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਨਿਪੁਣ ਕਾਰੀਗਰ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਘੜਦੇ ਹਨ।
Verse 6
अर्चनं त्वपरं वेद्यां मम कर्मपरिग्रहात् ॥ केचिल्लोकापवादेन ख्यात्यै कुर्वन्ति केचन ॥
ਪਰ ਅਰਚਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਭੇਦ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅੰਗੀਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ; ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਸ਼ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਲੋਕ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ।
Verse 7
गृहं चालोच्य कश्चिन्मां पूजयेत्कामनापरः ॥ पूजयेद्यदि वा चक्रं मम तेजोंऽशसम्भवम् ॥
ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਕੋਈ ਮਨਚਾਹੇ ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਤੇਜ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਚੱਕਰ (ਚਕ੍ਰ) ਦੀ ਵੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 8
भूमे एवं विजानीहि स्थापितोऽहं न संशयः ॥ सम्पदस्तु प्रयच्छामि पूजितोऽहं धराधरे ॥
ਹੇ ਭੂਮੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਲੈ: ਜਦ ਮੈਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਧਰਾਧਰ, ਜਦ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮ੍ਰਿਧੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹਾਂ।
Verse 9
मन्त्रैर्वा विधिपूर्वेण यो मे कर्माणि कारयेत् ॥ यं यं फलं समुद्दिश्य मां पूजयति मानवः ॥
ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ (ਰਿਤੀਆਂ) ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਜਿਸ ਫਲ ਨੂੰ ਲਕਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਉਸੀ ਨਿਯਤ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ—
Verse 10
मद्भक्तः सततं नित्यं कर्मणा परिवेष्टितः ॥ स वै मत्परितोषार्थं मनस्येव प्रपूजयेत् ॥
ਮੇਰਾ ਭਕਤ, ਜੋ ਸਦਾ ਨਿੱਤ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 11
दद्याज्जलाञ्जलिं मह्यं तेन मे प्रीतिरुत्तमा ॥ तस्य किं सुमनोभिश्च जाप्येन नियमेन किम् ॥
ਮੈਨੂੰ ਜਲ ਦੀ ਅੰਜਲੀ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਉਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਲਈ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਜਪ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਨਿਯਮ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 12
मह्यं चिन्तयतो नित्यं निभृतेनान्तरात्मना ॥ तस्य कामान्प्रयच्छामि दिव्यान्भोगान्मनोरमान् ॥
ਜੋ ਨਿੱਤ ਸੰਯਮਿਤ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਇੱਛਤ ਕਾਮਨਾਵਾਂ—ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਭੋਗ—ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 13
एतत्ते सर्वमाख्यातं सुगोप्यं च प्रयत्नतः ॥ मृन्मयीं प्रतिमां कृत्वा मम कर्मसु निष्ठितः ॥
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ। ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ।
Verse 14
श्रवणे चैव नक्षत्रे कुर्यात्तस्याधिवासनम् ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्थापयेन्मन्त्रपूर्वकम् ॥
ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਅਧਿਵਾਸਨਾ (ਪੂਰਵ-ਸੰਸਕਾਰ) ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰੇ।
Verse 15
पञ्चगव्यं च गन्धं च वारिणा सह मिश्रयेत् ॥ ततो मे स्नपनं कार्यमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
ਪੰਚਗਵ੍ਯ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਏ। ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਸਨਪਨ (ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ) ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 16
मन्त्रः— योऽसौ भवान्सर्वजगत्प्रकर्त्ता यस्य प्रसादेन भवन्ति लोकाः ॥ स त्वं कुरुष्वाच्युत मत्प्रसादं त्वं तिष्ठ चार्चासु च मृन्मयीषु ॥
ਮੰਤ੍ਰ: “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੇ ਕਰਤਾ ਹੋ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੋਕ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਅਚ੍ਯੁਤ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ।”
Verse 17
कारणकारणं ह्युग्रतेजसं द्युतिमन्तं महापुरुषं नमो नमः ॥ अनेन मन्त्रेण वेश्मनि प्रविश्य स्थापनां कुर्यात् ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण स्थापयेन्मां समाहितः ॥ पूर्ववत्स्थापयेत्तत्र चतुरः कलशान्पुरा ॥ चतुरस्तान्गृहीत्वा च इमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥
ਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣ, ਉਗ੍ਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਮਹਾਪੁਰੁਸ਼ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ, ਨਮਸਕਾਰ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪੇ; ਉਹ ਚਾਰੇ ਲੈ ਕੇ ਫਿਰ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 18
मन्त्रः— ॐ वरुणं समुद्रो लब्ध्वा सम्पूजितो ह्यात्ममतिप्रसन्नः ॥ एतेन मन्त्रेण ममाभिषेकं प्राप्तं वरिष्ठं हि स ऊर्ध्वबाहुः ॥ अग्निश्च भूमिश्च रसाश्च सर्वे भवन्ति यस्मात्सततं नमस्ये ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ਓਂ। ਵਰੁਣ—ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਿਤ ਹੋਇਆ, ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਅਭਿਸੇਕ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਉੱਠੀਆਂ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਗਨੀ, ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਸ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
अगुरुं चैव धूपं च सकर्पूरं सकुङ्कुमम् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा धूपं प्रकल्पयेत् ॥
ਅਗੁਰੂ ਦਾ ਧੂਪ, ਕਪੂਰ ਅਤੇ ਕੇਸਰ ਸਮੇਤ ਤਿਆਰ ਕਰੇ। “ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ” ਕਹਿ ਕੇ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।
Verse 20
धूपं दत्त्वा यथान्यायं पीतं वस्त्रं तु दापयेत् ॥ नमो नारायणायेति उक्त्वा मन्त्रमुदाहरेत् ॥
ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਧੂਪ ਦੇ ਕੇ, ਫਿਰ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਭੇਟ ਕਰੇ। “ਨਮੋ ਨਾਰਾਇਣਾਯ” ਕਹਿ ਕੇ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।
Verse 21
मन्त्रः— वस्त्रेण पीतेन सदा प्रसन्नो यस्मिन्प्रसन्ने तु जगत्प्रसन्नम् ॥ गृह्णातु वस्त्रं सुमुखः प्रसन्नो देवः सदा पातु भवस्य बन्धात् ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਮੁਖ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਦੇਵਤਾ ਇਸ ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ; ਉਹ ਸਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭਵ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 22
तत एतेन मन्त्रेण वस्त्रं दद्याद्यथोचितम् ॥ धूपदीपादिभिः पूज्य प्रापणं परिकल्पयेत् ॥
ਫਿਰ ਇਸ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਯਥੋਚਿਤ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਧੂਪ, ਦੀਪ ਆਦਿ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਪਣ (ਅਰਪਣ/ਵੰਡ) ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ।
Verse 23
पूर्वोक्तेन विधानेन दद्यात्प्रापणकं नरः ॥ पश्चादाचमनं दद्यान्मन्त्रपूर्वं प्रयत्नतः ॥
ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਾਪਣਕ ਦਾਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਪੂਰਵਕ ਆਚਮਨ (ਜਲ ਸਿਪ) ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 24
मन्त्रः— शान्तिर्भवतु देवानां ब्रह्मक्षत्रविशां तथा ॥ शान्तिर्भवतु वृद्धानां बालानां शान्तिरुत्तमा ॥
ਮੰਤ੍ਰ: ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ। ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ; ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ—ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੋਵੇ।
Verse 25
देवो वर्षतु पर्जन्यः पृथिवी सस्यपूरिता ॥ अनेनैव तु मन्त्रेण शान्तिं कृत्वा विधानतः ॥
ਦੇਵ ਪర్జਨ੍ਯ ਵਰਖਾ ਕਰੇ; ਧਰਤੀ ਅੰਨ-ਫਸਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਰਮ ਕਰਕੇ...
Verse 26
पश्चाद्भागवतान्पूज्य ततो ब्राह्मणपूजनम् ॥ शिरसा वचनं कार्यं दक्षिणाभिः प्रपूज्य च ॥
ਫਿਰ ਭਾਗਵਤ ਭਕਤਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ; ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਮੰਨੇ, ਅਤੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ।
Verse 27
अच्छिद्रं वाच्य पश्चाच्च कुर्यादेवं विसर्जनम् ॥ एवं विसर्जनं कृत्वा ये च तत्र समागताः ॥
ਫਿਰ ‘ਅੱਛਿਦ੍ਰਮ’ (ਬਿਨਾ ਦੋਸ਼/ਛੁੱਟ) ਕਹਿ ਕੇ, ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਰਜਨ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ, ਜੋ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ…
Verse 28
यो गुरुं पूजयेद्भक्त्या विधिदृष्टेन कर्मणा ॥ तेनाहं पूजितो नित्यं देवि सत्यं ब्रवीमि ते ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਧੀ-ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਦੁਆਰਾ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 29
तुष्टो ददाति कृच्छ्रेण ग्राममात्रं नराधिपः ॥ आब्रह्मपदपर्यन्तं हेलया यच्छते गुरुः ॥
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਠਿਨਾਈ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਜਿਤਨਾ ਹੀ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਸੌਖੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਦ ਤੱਕ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 30
तथैव मम शास्त्रेषु ममैव वचनाच्छुभे ॥ सर्वशास्त्रेषु कल्याणि गुरुपूजा व्यवस्थिताः ॥
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ—ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ-ਪੂਜਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 31
य एतेन विधानेन कुर्यात्संस्थापनं मम ॥ तारितानि कुलान्येव त्रीणि त्रिंशच्च सप्ततिः ॥
ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰਾ ਸੰਸਥਾਪਨ ਕਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਲ ਤਾਰਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਤਿੰਨ, ਤੀਹ ਅਤੇ ਸੱਤਰ (ਅਰਥਾਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਵਜ-ਲਾਭ)।
Verse 32
पूजायां मम मार्गेषु पतन्ति जलबिन्दवः ॥ तावद्वर्षसहस्राणि मम लोकेषु मोदते
ਪੂਜਾ ਵੇਲੇ ਜਦ ਮੇਰੇ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਜਲ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਡਿੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਤਨੇ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ।
Verse 33
एवं ते कथितं भूमे स्थापने मृण्मयस्य तु ॥ कथयिष्यामि ते ह्यन्यत्सर्वभागवतप्रियं
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇਵੀ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ (ਪ੍ਰਤਿਮਾ) ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਬਾਰੇ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸਭ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।
Verse 34
तत्तत्फलं प्रयच्छामि प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥ मम चैव प्रसादेन प्राप्नोति गतिमुत्तमाम्
ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅੰਤਰਾਤਮਾ ਨਾਲ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 35
एवमास्नाप्य विधिवन्मम कर्मपरायणः ॥ पूर्वोक्तविधिना चैव गन्धमाल्यैश्च पूजयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ (ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਨੂੰ) ਸਨਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਕਰਮ-ਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੀ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।
Verse 36
पूजयेत् तांश्च विधिवद्वस्त्रालङ्कारभूषणैः ॥ पूजयीता गुरुं तत्र यदीच्छेन्मम सात्म्यताम्
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ, ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਮਰਸਤਾ ਚਾਹੇ।
Inside Adhyaya 183
How it unfolds
- Where it opens
Pṛthivī (Vasundharā) stands as interlocutor while Varāha turns from broad dharma to a practical, earth-anchored ritual manual: how to establish and worship a mṛnmayārcā (clay icon) with correctness, restraint, and inner sincerity.
- Central event
Varāha lays out pratimā-lakṣaṇa (suitability marks) for a clay icon—unbroken, undistorted, well-proportioned—and permits alternative media (stone/metals) when wood is unavailable; he then frames worship as valid across motives (duty, reputation, desire) but insists that steady intention (antarātman) and bhakti are decisive, even making a simple jalāñjali meaningful.
- Climax resolution
A stepwise consecration protocol culminates in installation/indwelling (adhivāsana under Śravaṇa), purification and abhiṣeka (pañcagavya and scented waters), mantra-led worship with incense and cloth, followed by śānti recitations that explicitly bind ritual order to communal peace, rainfall, and crop-abundance; the rite is sealed ethically by honoring bhāgavatas, brāhmaṇas, and especially the guru as the axis of efficacy.
Geographical context
No specific historical toponyms are named in this adhyāya. The ecological frame is implicit through Pṛthivī/Vasundharā as interlocutor and through agrarian motifs in the śānti section (parjanya/rain; pṛthivī as sasyapūritā—earth filled with crops).
Ritual instructions
- Primary RitualInstallation (sthāpana) and worship (pūjā) of a clay icon (mṛnmayārcā), including adhivāsana and abhiṣeka.
- BenefitRitual efficacy grounded in mantra and inner devotion; stabilization of personal practice through guru-honoring ethics; and a social-ecological ‘peace’ outcome expressed as communal harmony, timely rain, and agricultural fullness.
The narrative frame
- VarāhaPṛthivī (Vasundharā) · Instructional, procedural, and ethically corrective—balancing strict ritual protocol with repeated emphasis on interiority (bhakti/antarātman) over display.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (tranquil devotional order)
- Emotional ProgressionFrom practical concern for correct form and materials → to inward re-centering on intention and steady bhakti → to solemn consecration and communal ‘peace’ orientation → to humility and social harmony through honoring devotees, brāhmaṇas, and the guru.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityNo specific tīrtha/toponym is named; the chapter is practice-oriented and can be ‘visited’ as a home/temple ritual protocol rather than a location-based pilgrimage.
Frequently Asked Questions
The text prioritizes disciplined ritual action guided by mantra while repeatedly stressing intention and inner devotion (antarātman) over external display. It frames even minimal offerings (such as jalāñjali) as meaningful when performed with sustained bhakti, and it elevates guru-pūjā as a normative ethical requirement that stabilizes religious practice and social order.
A specific nakṣatra marker is given: the rite of adhivāsana is to be performed under the Śravaṇa nakṣatra. No tithi, māsa, or seasonal division is explicitly stated, but the śānti-mantra section invokes rain (parjanya) and agricultural fullness (sasyapūritā), implying an agrarian calendrical concern.
By situating instruction within a Varāha–Pṛthivī dialogue, the chapter frames ritual order as supportive of terrestrial well-being. The concluding śānti formulas explicitly connect communal peace with ecological regularity—calling for rainfall and a crop-filled earth—thereby presenting a model where correct conduct and ritual restraint contribute to environmental stability.
No named dynasties, sages, or regional lineages appear. The chapter references social categories (brāhmaṇas; devotees/bhāgavatas) and the institutional figure of the guru, and it uses a generic royal type (narādhipa) to contrast worldly gifting with the guru’s expansive spiritual efficacy.
Ask anything about Adhyaya 183 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.