HomeRamayanaBala KandaSarga 63Shloka 22
Previous Verse
Next Verse

Shloka 22

विश्वामित्रस्य तपोविघ्नः, मेनकाप्रसङ्गः, महर्षिपदप्रदानम्

Visvamitra’s Austerity Obstructed; Menaka Episode; Conferment of Maharshi Status

तमुवाच ततो ब्रह्मा न तावत् त्त्वं जितेन्द्रिय:।यतस्व मुनिशार्दूल इत्युक्त्वा त्रिदिवं गत:।।।।

tam uvāca tato brahmā na tāvat tvaṃ jitendriyaḥ | yatasva muniśārdūla ity uktvā tridivaṃ gataḥ ||

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹਾਲੇ ਤੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਨਹੀਂ। ਯਤਨ ਕਰ, ਹੇ ਮੁਨਿਸ਼ਾਰਦੂਲ!” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

तम्him
तम्:
कर्म (Object)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Main verb)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect/Past), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन, परस्मैपद
ततःthen
ततः:
कालाधिकरण (Temporal adverb)
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय (adverb)
ब्रह्माBrahmā
ब्रह्मा:
कर्ता (Subject)
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (Nom/1st), एकवचन
not
:
अव्यय (Negation)
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formनिषेध-निपात (negation)
तावत्yet; so far
तावत्:
अव्यय (Degree/limit)
TypeIndeclinable
Rootतावत् (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formअव्यय (particle/adverb): 'so far/just yet'
त्वम्you
त्वम्:
कर्ता (Subject of implied 'असि')
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formप्रथमा (Nom/1st), एकवचन
जितेन्द्रियःself-controlled
जितेन्द्रियः:
कर्ता-विशेषण (Predicate adjective)
TypeAdjective
Rootजित + इन्द्रिय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; बहुव्रीहि: 'जितानि इन्द्रियाणि येन सः'
यतस्वstrive
यतस्व:
आज्ञार्थक-क्रिया (Imperative action)
TypeVerb
Rootयत् (धातु)
Formलोट्-लकार (Imperative), मध्यमपुरुष (2nd), एकवचन, आत्मनेपद
मुनिशार्दूलO best of sages
मुनिशार्दूल:
सम्बोधन (Address)
TypeNoun
Rootमुनि + शार्दूल (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, सम्बोधन (Vocative), एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष: 'मुनीनां शार्दूलः' (tiger among sages)
इतिthus
इति:
अव्यय (Quotation marker)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formउद्धरण-निपात (quotative particle)
उक्त्वाhaving spoken
उक्त्वा:
क्रियाविशेषण (Adverbial)
TypeVerb
Rootवच् (धातु)
Formक्त्वान्त-अव्यय (Gerund): 'having said'
त्रिदिवम्to heaven
त्रिदिवम्:
कर्म (Goal/Direction)
TypeNoun
Rootत्रिदिव (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (Acc/2nd), एकवचन; कर्मप्रवचनीयार्थे गत्यर्थकर्म (goal of motion)
गतःwent
गतः:
क्रिया-सम्बद्ध (Predicate participle)
TypeVerb
Rootगम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त (Past participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; कर्तरि: 'went'

Then Brahma said to him, 'You have not conquered the senses yet. O Tiger amongascetics, strive still.' Having said this he went toward heaven.

B
Brahmā
V
Viśvāmitra
T
Tridiva (heaven)

FAQs

Dharma demands truthfulness even in praise: Brahmā corrects Viśvāmitra with satya, insisting that inner conquest must be complete, not assumed.

Brahmā cautions Viśvāmitra that sense-mastery is incomplete and urges continued striving, then returns to heaven.

Commitment to truth and the ideal of complete self-control before claiming final attainment.