Adhyaya 270
Adhyāya 270 — Yudhiṣṭhira’s inquiry on saṃnyāsa; Bhīṣma on calculable time, tamas, and karma (Vṛtra–Uśanā exemplum begins)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — embedded discourse on karma, rebirth, and knowledge
Yudhiṣṭhira opens by noting the public’s praise of the Pāṇḍavas as “fortunate,” while asserting a counterclaim: none are more afflicted, since embodied life itself is a burden and worldly reputation intensifies suffering (1–5). He asks when they might embrace saṃnyāsa and become free like disciplined sages who do not return to rebirth. Bhīṣma replies with a doctrinal correction: nothing in the world is truly infinite; even rebirth and cosmic processes are describable in terms of number and time, and progress occurs through effort and the maturation of time rather than mere impatience (6–7). He then outlines a moral-psychological mechanism: the embodied self is continually the agent of merit and demerit, yet becomes obstructed by darkness (tamas) arising from those very karmic conditions (8–10). Knowledge removes the ignorance-born darkness, allowing the eternal brahman to become manifest (11). Bhīṣma adds that liberated sages are to be honored, and introduces an ancient illustrative account: the defeated Vṛtra, questioned by Uśanā, articulates a non-reactive stance grounded in insight into the cycles of beings driven by time, karma, and repeated embodiment across hells, animal births, human and divine states (13–22). The chapter culminates with Uśanā challenging Vṛtra’s grim assertions, and Vṛtra recounting his former ascetic power, loss of sovereignty through his own deeds, a vision of Nārāyaṇa, and a set of metaphysical questions regarding the basis of lordship, the causes of life and activity, and the highest enduring fruit attainable by action or knowledge (23–34).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि वे एक प्राचीन इतिहास सुनाएँगे—कैसे कुण्डधार नामक मेघ ने एक भक्त निर्धन ब्राह्मण पर प्रसन्न होकर उपकार किया, और कैसे धन-काम की अपेक्षा धर्म-तप का उत्कर्ष प्रकट हुआ। → निर्धन ब्राह्मण ‘सकाम’ भाव से यज्ञार्थ/अर्थार्थ कठोर तप करता है; उसकी आकांक्षा भोग-साधन की ओर खिंचती है, पर तप का मार्ग उसे भीतर से धर्म की ओर मोड़ता जाता है। मेघ (जलधर) उसकी सेवा-निष्ठा/उपकार से संतुष्ट होकर वरदान-सा आश्वासन देता है, जिससे ब्राह्मण के सामने भोग और त्याग का निर्णायक द्वार खुलता है। → ब्राह्मण भोगी पुरुषों को देखता है कि उन्हें काम, क्रोध, लोभ, भय, मद, निद्रा, तन्द्रा और आलस्य जैसे ‘अन्तःशत्रु’ चारों ओर से घेरे खड़े हैं—यहीं उसे भोग की वास्तविक दासता का साक्षात्कार होता है और वह तप-धर्म की श्रेष्ठता पर स्थिर हो जाता है। → ब्राह्मण पृथ्वी पर मस्तक टेककर कुण्डधार को साष्टांग प्रणाम करता है, कृतज्ञता प्रकट करता है और प्राप्त अनुग्रह को धर्म-मार्ग में लगाता है। कुण्डधार की कृपा से तप-सिद्धि पाकर वह ब्राह्मण संकल्प-सिद्ध, समर्थ और स्वतंत्र होकर लोक-लोकान्तरों में विचरण करने लगता है—धर्म से शक्ति और तप से सिद्धि का निष्कर्ष स्थापित होता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल बछ। :ः॑ ि् एकसप्तत्याधिकद्विशततमो< ध्याय: धन और काम-भोगोंकी अपेक्षा धर्म और तपस्याका उत्कर्ष सूचित करनेवाली ब्राह्मण और कुण्डधार मेघकी कथा युधिछिर उवाच धर्ममर्थ च कामं॑ च वेदा: शंसन्ति भारत । कस्य लाभो विशिष्टो>त्र तन्मे ब्रूहि पितामह
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਵੇਦ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾਮਹ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।
Verse 2
भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि इतिहासं पुरातनम् । कुण्डधारेण यत् प्रीत्या भक्तायोपकृतं पुरा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ। ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨਾਮਕ ਮੇਘ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਉਪਕਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।
Verse 3
अधनो ब्राह्मण: कश्रित् कामाद्ू धर्ममवैक्षत । यज्ञार्थ सततोर्डर्थार्थी तपो5तप्यपत दारुणम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਕ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਾਮਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਯੱਗ ਲਈ ਧਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।
Verse 4
स निश्चयमथो कृत्वा पूजयामास देवता: । भकक््त्या न चैवाध्यगच्छद् धन॑ सम्पूज्य देवता:,यही निश्चय करके उसने भक्तिपूर्वक देवताओंकी पूजा-अर्चा आरम्भ की। परंतु देवताओंकी पूजा करके भी वह धन न पा सका
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਉਂ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਜਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਾ ਹੋਇਆ।
Verse 5
ततश्रिन्तामनुप्राप्त: कतमद्दैवतं तु तत् यन्ये द्रुतं प्रसीदेत मानुषैरजडीकृतम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ: ‘ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਛੇਤੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਪਾਸਨਾ-ਰੀਤਾਂ ਨਾਲ ਜੜ੍ਹ ਤੇ ਯਾਂਤ੍ਰਿਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ?’
Verse 6
सो<5थ सौम्येन मनसा देवानुचरमन्तिके । प्रत्यपश्यज्जलथरं कुण्डधारमवस्थितम्
ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਸੁਮਧੁਰ ਮਨ ਨਾਲ ਨੇੜੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹੇ ਇੱਕ ਦੇਵ-ਅਨੁਚਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਲ-ਪਾਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਉੱਥੇ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ।
Verse 7
तदनन्तर उस ब्राह्मणने शान्त मनसे देवताओंके अनुचर कुण्डधार नामक मेघको पास ही खड़ा देखा ।।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਅਨੁਚਰ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨਾਮ ਦੇ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਬਾਹੁ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਉੱਭਰੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ—“ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਕਰੇਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਐਸੇ ਹੀ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ।”
Verse 8
संनिकृष्टश्न देवस्य न चान्यैमनिुषैर्वृतः । एष मे दास्यति धन प्रभूतं शीघ्रमेव च,यह देवताका संनिकटवर्ती है और दूसरे मनुष्योंने इसे घेर नहीं रखा है। इसलिये यह मुझे शीघ्र ही प्रचुर धन देगा
ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇਵੇਗਾ।
Verse 9
ततो धूपैश्न गन्धेश्न माल्यैरुच्चावचैरपि | बलिभिविंविधाभिश्न पूजयामास तं द्विज:,तब ब्राह्मणने धूप, गन्ध, छोटे-बड़े माल्य तथा भाँति-भाँतिके पूजोपहार अर्पित करके कुण्डधार मेघका पूजन किया
ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਧੂਪ, ਸੁਗੰਧ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਬਲੀ-ਉਪਹਾਰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕੁੰਡਧਾਰ ਬੱਦਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
Verse 10
ततस्त्वल्पेन कालेन तुष्टो जलधरस्तदा । तस्योपकारनियतामिमां वाचमुवाच ह,इससे वह मेघ थोड़े ही समयमें संतुष्ट हो गया और उसने ब्राह्मणके उपकारमें नियमपूर्वक प्रवृत्ति सूचित करनेवाली यह बात कही--
ਫਿਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਲਧਰ ਬੱਦਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।
Verse 11
7एप्गाजियशाड्टा ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता सद्धिः कृतघ्ने नास्ति निष्कृति:
“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰੇ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ (ਅਕ੍ਰਿਤਜ्ञ) ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ।”
Verse 12
आशायास्तनयो<धर्म: क्रोधो5सूयासुत: स्मृत: । लोभ: पुत्रो निकृत्यास्तु कृतघ्नो नाहति प्रजाम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਸ ਤੋਂ ਅਧਰਮ ਜੰਮਦਾ ਹੈ; ਅਸੂਯਾ (ਈਰਖਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕ੍ਰੋਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ (ਛਲ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਲੋਭ ਹੈ। ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਤਾਨ ਜਣਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
ततः स ब्राह्मण: स्वप्ने कुण्डधारस्य तेजसा । अपश्यत् सर्वभूतानि कुशेषु शयितस्तदा,तदनन्तर वह ब्राह्मण कुण्डधारके तेजसे प्रेरित हो कुशोंकी शय्यापर सो गया और स्वप्रमें उसने समस्त प्राणियोंको देखा
ਫਿਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੁੰਡਧਾਰ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੀ ਸੇਜ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
Verse 14
शमेन तपसा चैव भक््त्या च निरुपस्कृत: । शुद्धात्मा ब्राह्मणो रात्रौ निदर्शनमपश्यत
ਉਹ ਸ਼ਮ-ਦਮ, ਤਪ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਚਿੱਤ ਸੀ। ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਐਸਾ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਸਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੁੰਡਧਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੀ ਭਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ।
Verse 15
मणिभद्रं स तत्रस्थं देवतानां महाद्युतिम् । अपश्यत महात्मानं व्यादिशन्तं युधिष्ठिर
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਦ੍ਯੁਤੀਮਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਯਕਸ਼ਰਾਜ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ; ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਹੁਕਮ ਦੇ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 16
तत्र देवा: प्रयच्छन्ति राज्यानि च धनानि च । शुभे: कर्मभिरारब्धा: प्रच्छिन्दन्त्यशुभेषु च
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਯਾਚਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਆਦਿ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਰਾਜ-ਸੰਪੱਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕੱਟ ਕੇ ਛੀਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।
Verse 17
पश्यतामथ यक्षाणां कुण्डधारो महाद्युति: | निपत्य पतितो भूमौ देवानां भरतर्षभ
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਕੁੰਡਧਾਰ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਕੇ ਪਿਆ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਘਟਨਾ ਕਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ।
Verse 18
भरतश्रेष्ठ! वहाँ यक्षोंके देखते-देखते महातेजस्वी कुण्डधारने देवताओंके आगे धरतीपर माथा टेक दिया ।॥। ततस्तु देववचनान्मणि भद्रो महामना: । उवाच पतितं भूमौ कुण्डधार किमिष्यते
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ-ਵੇਖਦਿਆਂ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਦੇਵ-ਵਚਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਣਤ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ—“ਕੁੰਡਧਾਰ! ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?”
Verse 19
कुण्डधार उवाच यदि प्रसन्ना देवा मे भक्तो<यं ब्राह्मणो मम । अस्यानुग्रहमिच्छामि कृतं किंचित् सुखोदयम्
ਕੁੰਡਧਾਰ ਬੋਲਿਆ—“ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੇਰਾ ਭਗਤ ਹੈ। ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਸੁਖ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋਵੇ।”
Verse 20
ततस्तं मणिभद्रस्तु पुनर्वचनमब्रवीत् | देवानामेव वचनात् कुण्डधारं महाद्युतिम्,तब मणिभद्रने देवताओंकी ही आज्ञासे महातेजस्वी कुण्डधारके प्रति पुन: यह बात कही
ਤਦ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੀ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਦਿਉਤੀ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ।
Verse 21
मणिभद्र उवाच उत्तिष्ठीत्तिष्ठ भद्रं ते कृतकृत्य: सुखी भव । धनार्थी यदि विप्रो5यं धनमस्मै प्रदीयताम्
ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਉੱਠ, ਉੱਠ; ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖੀ ਰਹਿ। ਜੇ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਨ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।”
Verse 22
यावद् धन प्रार्थयते ब्राह्मणो5यं सखा तव । देवानां शासनात् तावदसंख्येयं ददाम्यहम्,तुम्हारा सखा यह ब्राह्मण जितना धन चाहता हो, देवताओंकी आज्ञासे मैं उतना ही अथवा असंख्य धन इसे दे रहा हूँ
ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਧਨ ਮੰਗਦਾ ਰਹੇਗਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਨਾ ਹੀ, ਸਗੋਂ ਅਣਗਿਣਤ ਧਨ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।
Verse 23
विचार्य कुण्डधारस्तु मानुष्यं चलमध्रुवम् । तपसे मतिमाधत्त ब्राह्मणस्य युधिछ्िर,युधिष्ठिर! परंतु कुण्डधारने यह सोचकर कि मानव-जीवन चंचल एवं अस्थिर है, उस ब्राह्मणके तपोबलको भी बढ़ानेका विचार किया
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਚੰਚਲ ਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤਪੋਸ਼ਕਤੀ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਤਪੱਸਿਆ ਵੱਲ ਮਨ ਧਰਿਆ।
Verse 24
कुण्डधार उवाच नाहं धनानि याचामि ब्राह्म॒णाय धनप्रद
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਧਨ-ਦਾਤਾ ਦੇਵ! ਮੈਂ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦਾ। ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਸ ਭਗਤ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੋਵੇ।
Verse 25
अन्यमेवाहमिच्छामि भक्तायानुग्रह॑ं कृतम् । पृथिवीं रत्नपूर्णा वा महद् वा रत्नसंचयम्
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਇਸ ਭਗਤ ਲਈ ਹੋਰ ਹੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਧਰਤੀ, ਨਾ ਹੀ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ।
Verse 26
भक्ताय नाहमिच्छामि भवेदेष तु धार्मिक: । धर्मेडस्य रमतां बुद्धिर्धर्म चैवोपजीवतु । धर्मप्रधानो भवतु ममैषो<नुग्रहो मतः
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤ ਲਈ ਧਨ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਉਹ ਧਰਮੀ ਬਣੇ। ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਕਰੇ। ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਹੇ—ਮੇਰੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ।
Verse 27
मणिभद्र उवाच सदा धर्मफलं राज्यं सुखानि विविधानि च । फलान्येवायमश्नातु कायक्लेशविवर्जित:
ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਸਦਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਖ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਰੀਰਕ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਉਹਨਾਂ ਫਲਾਂ ਦਾ ਹੀ ਭੋਗ ਕਰੇ।
Verse 28
भीष्म उवाच ततस्तदेव बहुश: कुण्डधारो महायशा: । अभ्यासमकरोद् धर्मे ततस्तुष्टास्तु देवता:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਉਹੀ ਗੱਲ ਮੁੜ ਮੁੜ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਦੋਹਰਾਈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਰਮ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇ—ਇਸੇ ਲਈ ਉਹ ਅਡੋਲ ਆਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਅਟੱਲ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।
Verse 29
मणिभद्र उवाच प्रीतास्ते देवता: सर्वा द्विजस्यास्य तथैव च । भविष्यत्येष धर्मात्मा धर्मे चाधास्यते मति:
ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਤਿ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 30
तब मणिभद्रने कहा--कुण्डधार! सब देवता तुमपर और इस ब्राह्मणपर भी बहुत प्रसन्न हैं। यह धर्मात्मा होगा और इसकी बुद्धि धर्ममें ही लगी रहेगी ।।
ਤਦ ਮਣਿਭਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੁੰਡਧਾਰ! ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਡੋਲ ਰਹੇਗੀ। ਫਿਰ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਉਹ ਮੇਘ (ਜਲਧਰ) ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਕਰ ਕੇ, ਮਨੋਵਾਂਛਿਤ—ਜੋ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲਭ—ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ, ਕ੍ਰਿਤਕ੍ਰਿਤ੍ਯ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 31
ततो<5पश्यत चीराणि सूक्ष्माणि द्विजसत्तम: । पार्श्वतो5 भ्याशतो न्यस्तान्यथ निर्वेदमागत:ः
ਤਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਹੀ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਵੇਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਉਬਾਉ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 32
तत्पश्चात् उस श्रेष्ठ ब्राह्मणने अपने निकट अगल-बगलमें रखे हुए बहुत-से सूक्ष्म चीर (वल्कल आदि) देखे। इससे उसके मनमें बड़ा खेद एवं वैराग्य हुआ ।।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ-ਤੇੜੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬਰੀਕ ਵਲਕਲ-ਚੀਰ ਅਤੇ ਕੱਪੜੇ ਵੇਖੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਖੇਦ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਉੱਠਿਆ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਬੋਲਿਆ—“ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੀਤੇ ਪੁੰਨਕਰਮ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਫਿਰ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜਾਣੇਗਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਉਣਾ ਹੀ ਚੰਗਾ ਹੈ।” ਇਹ ਨਿਸਚਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕੀ ਉਮੀਦਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਮਈ ਜੀਵਨ ਲਈ ਵਨ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
Verse 33
भीष्म उवाच निर्वेदाद देवतानां च प्रसादात् स द्विजोत्तम: | वन॑ प्रविश्य सुमहत् तप आरब्धवांस्तदा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ।
Verse 34
देवतातिथिशेषेण फलमूलाशनो द्विज: । धर्मे चास्य महाराज दृढा बुद्धिरजायत,देवताओं और अतिथियोंको अर्पण करके शेष बचे हुए फल-मूल आदिका वह आहार करता था। महाराज! धर्मके विषयमें उसकी बुद्धि अटल हो गयी थी
ਉਹ ਦ੍ਵਿਜ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਜੋ ਬਚਦਾ, ਉਸੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 35
त्यक्त्वा मूलफलं सर्व पर्णाहारो$भवद् द्विज: । पर्ण त्यक्त्वा जलाहार: पुनरासीद् द्विजस्तदा
ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦ੍ਵਿਜ ਨੇ ਸਾਰੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕੇਵਲ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਆਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਪੱਤੇ ਵੀ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 36
वायुभक्षस्ततः पश्चाद् बहून् वर्षमणानभूत् । न चास्य क्षीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਘਟੀ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮਾਨੋ ਅਦਭੁਤ ਹੀ ਸੀ।
Verse 37
धर्मे च श्रद्धधानस्य तपस्युग्रे च वर्तत: । कालेन महता तस्य दिव्या दृष्टिरजायत
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖ ਕੇ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।
Verse 38
धर्ममें श्रद्धा रखते हुए दीर्घकालतक उग्र तपस्यामें लगे हुए उस ब्राह्मणको दिव्यदृष्टि प्राप्त हो गयी ।।
ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਰੱਖ ਕੇ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉੱਠਿਆ—“ਜੇ ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਬੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਵਚਨ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 39
ततः: प्रह्षष्टदनो भूय आरब्धवांस्तप: । भूयश्वाचिन्तयत् सिद्धो यत्परं सोडभिमन्यते
ਤਦ ਧਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਵੇਂ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਆਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਪਰਮ ਸੰਕਲਪ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਫਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।
Verse 40
तस्य साक्षात् कुण्डधारो दर्शयामास भारत
ਹੇ ਭਾਰਤਵੰਸ਼ਜ, ਹੇ ਭਾਰਤਾਂ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਉਸੇ ਪਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌਹਾਰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਡਧਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 41
ब्राह्मणस्य तपोयोगात् सौहृदेनाभिचोदित:
ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਤਪੋਯੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਸੌਹਾਰਦ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁੰਡਧਾਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਨਰੇਸ਼, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
Verse 42
समागम्य स तेनाथ पूजां चक्रे यथाविधि । ब्राह्मण: कुण्डधारस्य विस्मितश्चवाभवन्नूप
ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਭਰਤਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ, ਰਾਜਨ! ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ—ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਫਲ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਵੇਖ ਕੇ।
Verse 43
ततोअब्रवीत् कुण्डधारो दिव्यं ते चक्षुरुत्तमम् । पश्य राज्ञां गतिं विप्र लोकांश्वैव तु चक्षुषा
ਤਦ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੈਨੂੰ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖ—ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਹੜੇ ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।”
Verse 44
ततो राजसहस््राणि मग्नानि निरये तदा । दूरादपश्यद् विप्र: स दिव्ययुक्तेन चक्षुषा,तब उस ब्राह्मणने दूरसे ही अपने दिव्य नेत्रोंसे देखा कि सहस्रों राजा नरकमें डूबे हुए हैं
ਤਦ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਜੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ।
Verse 45
कुण्डधार उवाच मां पूजयित्वा भावेन यदि त्वं दुःखमाप्तुया: । कृतं मया भवेत् कि ते कश्च ते<नुग्रहो भवेत्
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਜੇ ਤੂੰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਤੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ?”
Verse 46
कुण्डधार बोला--ब्रह्मन! तुमने बड़े भक्तिभावसे मेरी पूजा की थी। इसपर भी यदि तुम धन पाकर दुःख ही भोगते रहते तो मेरे द्वारा तुम्हारा क्या उपकार हुआ होता और तुम्हारे ऊपर मेरा कौन-सा अनुग्रह सिद्ध हो सकता था ।।
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੂੰ ਵੱਡੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਭੀ ਜੇ ਧਨ ਪਾ ਕੇ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਹੀ ਭੋਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਤੇਰਾ ਕੀ ਉਪਕਾਰ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਕਿਹੜਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ? ਵੇਖ—ਵੇਖ, ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਕਰ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ-ਸੁਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਕਤ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਮਾਨੋ ਬੰਦ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 47
भीष्म उवाच ततो<5पश्यत् स काम॑ च क्रोधं लोभं भयं मदम् | निद्रां तन्द्रीं तथा55लस्यमावृत्य पुरुषान् स्थितान्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਮਦ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਨੀਂਦ, ਤੰਦਰਾ ਤੇ ਆਲਸ ਨੂੰ ਵੀ—ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵੇਕ-ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਰਮੀ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तदनन्तर ब्राह्मणने देखा कि उन भोगी पुरुषोंको काम, क्रोध, लोभ, भय, मद, निद्रा, तन्दा और आलस्य आदि शत्रु घेरकर खड़े हैं ।।
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਵੇਖੋ, ਸਭ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਸ ਕੇ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਭੈ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵ-ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਕਾਮਾਦਿ ਅੰਦਰਲੇ ਸ਼ਤਰੂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ ਪਿਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ।
Verse 49
न देवैरननुज्ञात: कश्चिद् भवति धार्मिक: । एष शक्तो5सि तपसा दातुं राज्यं धनानि च
ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰ ਤੈਨੂੰ ਦੇਵ-ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤੂੰ ਹੁਣ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈਂ।
Verse 50
भीष्म उवाच ततः पपात शिरसा ब्राह्मणस्तोयधारिणे । उवाच चैन धर्मात्मा महान् मे<नुग्रह: कृत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਲ-ਧਾਰੀ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।”
Verse 51
कामलोभानुबन्धेन पुरा ते यदसूयितम् । मया स्नेहमविज्ञाय तत्र मे क्षन्तुमहसि
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਹਿਲਾਂ ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਈਰਖਾ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਸਨੇਹ ਨ ਸਮਝ ਸਕਿਆ; ਉਸ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 52
भीष्मजी कहते हैं--राजन्! तब उस धर्मात्मा ब्राह्मणने धरतीपर मस्तक टेककर कुण्डधार मेघको साष्टांग प्रणाम किया और उससे कहा--'प्रभो! आपने मुझपर महान् अनुग्रह किया है। आपके स्नेहको न समझकर काम और लोभके बन्धनमें बँधे रहनेसे मैंने पहले आपके प्रति जो दोषदृष्टि कर ली थी, उसके लिये आप मुझे क्षमा करें' ।।
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤਦ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨਾਮਕ ਬੱਦਲ ਨੂੰ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ—“ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਭ ਦੇ ਬੰਧਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋਸ਼ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੀ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ।” ਤਦ ਕੁੰਡਧਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਬੱਦਲ ਨੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 53
ततः सर्वास्तदा लोकान् ब्राह्मणो$नुचचार ह । कुण्डधारप्रसादेन तपसा सिद्धिमागत:
ਫਿਰ ਕੁੰਡਧਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 54
तदनन्तर कुण्डधारके कृपाप्रसादसे तपस्याद्वारा सिद्धि पाकर वह ब्राह्मण सम्पूर्ण लोकोंमें विचरने लगा ।।
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੁੰਡਧਾਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ-ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਆਰਾ ਸਿੱਧੀ ਪਾ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਗਮਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਕੇਵਲ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਇੱਛਿਤ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅੰਤਰ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਪਰਮ ਗਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 55
देवता ब्राह्मणा: सन््तो यक्षा मानुषचारणा: । धार्मिकान् पूजयन्तीह न धनाढ्यान् न कामिन:
ਦੇਵਤੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸਾਧੂ-ਸੰਤ, ਯਕਸ਼, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਚਾਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਧਨਾਢਿਆਂ ਦਾ, ਨਾ ਕਾਮ-ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ।
Verse 56
सुप्रसन्ना हि ते देवा यत्ते धर्मे रता मतिः । धने सुखकला काचिद् धर्मे तु परमं सुखम्
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਦੇਵਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਮੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਧਨ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਾ ਕੇਵਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ; ਪਰਮ ਸੁਖ ਤਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ।
Verse 270
इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत गोक्षधर्मपर्वमें गोकापिलीयोपाख्यानविषयक दो सौ सत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਕ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਕਪਿਲੀਯ ਉਪਾਖਿਆਨ-ਵਿਸ਼ਯਕ ਦੋ ਸੌ ਸੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 271
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि कुण्डधारोपाख्याने एकसप्तत्यधिकद्वधिशततमो<5ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿਪਰਵ ਦੇ ਮੋਖ੍ਸ਼ਧਰਮਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਧਾਰ ਉਪਾਖਿਆਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੋ ਸੌ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 396
यदि दद्यामहं राज्यं तुष्टो वै यस्य कस्यचित् | स भवेदचिराद् राजा न मिथ्या वाग् भवेन्मम । 'यदि मैं संतुष्ट होकर जिस किसीको भी राज्य दे दूँ तो वह शीघ्र ही राजा हो जायगा। मेरी यह बात कभी मिथ्या नहीं हो सकती”
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਜ ਦੇ ਦਿਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ; ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਕਦੇ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
Frequently Asked Questions
Yudhiṣṭhira faces a post-war dharma-sankat: whether continuing kingship is meaningful amid pervasive suffering, or whether renunciation (saṃnyāsa) is the ethically coherent response to the burden of embodied life and the pain intensified by worldly esteem.
Bhīṣma emphasizes that karmic entanglement is maintained by ignorance (tamas) and loosened by knowledge (jñāna); liberation is not framed as mere escape but as a disciplined clearing of darkness so that brahman becomes evident, supported by effort and the ripening of time.
Yes: the chapter explicitly links rebirth to karmic coloration of the embodied self and presents knowledge as the decisive instrument for dispelling ignorance; the Vṛtra–Uśanā narrative functions as an exemplum that converts abstract doctrine into a case-study of loss, endurance, and inquiry into the highest fruit.