Adhyaya 240
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Indriya–Manas–Buddhi–Ātman Discourse Unit
Vyāsa articulates a graded model of inner operation: objects stand beyond the senses, mind surpasses objects in coordinating pursuit, intellect (buddhi) surpasses mind in determination, and the self (ātman) is held to be superior to intellect. Buddhi is described as the human’s decisive faculty and as intimately reflective of the self; when it modulates into desire or request, it functions as mind. The discourse explains how buddhi appears differentiated through the senses—becoming hearing, touch, sight, taste, and smell—while remaining a subtle principle operating within the person across three affective conditions (commonly read as pleasure, pain, and neutrality). The instruction recommends remembering the distinct ‘adhiṣṭhānas’ (bases) and fully mastering the senses, since unregulated sequence and undifferentiated cognition sustain rajas with sattva following its motion. A disciplined person understands this as natural functioning and avoids oscillations of grief and elation. The self is said to be unperceivable by desire-driven senses; when the mind reins in the sensory ‘rays,’ the self shines forth like a lamp in a jar. Analogies (water-bird unstained by water; fish and water; reed and muñja) illustrate non-attachment and the subtle distinction-yet-association of kṣetrajña (knower) and guṇas/prakṛti.
Chapter Arc: शिष्य-मन के भीतर उठता प्रश्न—जिस ‘ज्ञानशक्ति’ से सुख-दुःख और समस्त पदार्थों का अनुभव होता है, वह अन्तःकरण की कौन-सी वृत्ति है, और योग उसे कैसे एकाग्र कर ब्रह्म-प्रकाश तक ले जाता है? → वक्ता योगकृत्य का क्रम खोलता है: बुद्धि-मन-इन्द्रियों का ‘एकत्व’ साधना, दमन और अध्यात्मशीलता की शर्तें, तथा मार्ग में आने वाले मोह, भ्रम, आवर्त जैसे विघ्न। साधक के सामने सूक्ष्म आकर्षण भी आते हैं—दिव्य सुगन्ध, दिव्य शब्द, दिव्य रूप—जो लक्ष्य से भटका सकते हैं। → जब योगी पाँचों इन्द्रियों को वश में कर, मन में दृढ़तापूर्वक स्थापित करता है और मन (छठा) भी शान्त हो जाता है—तब ‘प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते’: भीतर धूमरहित अग्नि, दीप्त सूर्य और आकाशीय विद्युत्-सी ज्योति के रूप में आत्म-प्रकाश का अनुभव होता है। → साधना का नैतिक-मानसिक निष्कर्ष स्पष्ट होता है: काम, क्रोध, लोभ, भय और स्वप्न/निद्रा-प्रमाद जैसे दोषों का उच्छेद; सत्त्व-सेवन से धीर पुरुष निद्रा-आलस्य को जीतकर स्थिरता पाता है। योग का फल बाह्य चमत्कार नहीं, अन्तःकरण की प्रशान्ति और ब्रह्म-प्रकाश है।
Shlokas
Verse 1
है अर छा | अ-क्रा - अन्तःकरणमें जो ज्ञानशक्ति है, जिसके द्वारा मनुष्य सुख-दुःख और समस्त पदार्थोका अनुभव करते हैं, जो कि अन्तःकरणकी एक वृत्तिविशेष है, इसे ही “चेतना” कहते हैं। चत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: योगसे परमात्माकी प्राप्तिका वर्णन व्यास उवाच पृच्छतस्तव सत्पुत्र यथावदिह तत्त्वत: । सांख्यज्ञानेन संयुक्त यदेतत् कीर्तितं मया,व्यासजी कहते हैं--सत्पुत्र शुक! तुम्हारे प्रश्नके अनुसार मैंने जो यहाँ ज्ञानके विषयका यथार्थ रूपसे तात््विक वर्णन किया है, ये सब सांख्यज्ञानसे सम्बन्ध रखनेवाली बातें हैं
ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਸਤਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਕ! ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੱਤਵਤಃ ਅਤੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਜੋ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਸਾਂਖ੍ਯ-ਜ੍ਞਾਨ (ਵਿਵੇਕ-ਬੋਧ) ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੈ।
Verse 2
योगकृत्यं तु ते कृत्स्नं वर्तयिष्यामि तच्छृणु । एकत्वं बुद्धिमनसोरिन्द्रियाणां च सर्वश:
ਵਿਆਸ ਜੀ ਬੋਲੇ—ਹੁਣ ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਯੋਗ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਉਸੇ ਏਕਾਗ੍ਰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਸਮੇਟਣਾ।
Verse 3
तदेतदुपशान्तेन दान्तेनाध्यात्मशीलिना
ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸੇ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਆਚਰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰੇ।
Verse 4
योगदोषान् समुच्छिद्य पठच यान् कवयो विदु:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਵੀ-ਮੁਨੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟ ਕੇ ਦੂਰ ਕਰ। ਸੱਤ੍ਵਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ-ਤਮਸ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 5
काम॑ क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्रं च पजचमम् । क्रोधं शमेन जयति काम॑ संकल्पवर्जनात्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਦਬਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
धृत्या शिक्षोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है मनुष्य धैर्यका सहारा लेकर शिश्न और उदरकी रक्षा करे अर्थात् विषयभोग और भोजनकी चिन्ता दूर कर दे। नेत्रोंकी सहायतासे हाथ और पैरोंकी, मनके द्वारा नेत्र और कानोंकी तथा कर्मके द्वारा मन और वाणीकी रक्षा करे अर्थात् इनको शुद्ध बनावे। सावधानीके द्वारा भयका और दिद्दान् पुरुषोंके सेवनसे दम्भका त्याग करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜਨਨੇੰਦ੍ਰੀ ਅਤੇ ਉਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਰਥਾਤ ਵਿਸ਼ਯ-ਭੋਗ ਅਤੇ ਭੋਜਨ-ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਕੁਕਰਮ ਤੋਂ ਰੋਕ। ਸੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਜੜਤਾ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
चक्षु:श्रोत्रे च मनसा मनोवाचं च कर्मणा । अप्रमादाद् भयं जह्माद् दम्भं प्राज्ञोपसेवनात्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है मनुष्य धैर्यका सहारा लेकर शिश्न और उदरकी रक्षा करे अर्थात् विषयभोग और भोजनकी चिन्ता दूर कर दे। नेत्रोंकी सहायतासे हाथ और पैरोंकी, मनके द्वारा नेत्र और कानोंकी तथा कर्मके द्वारा मन और वाणीकी रक्षा करे अर्थात् इनको शुद्ध बनावे। सावधानीके द्वारा भयका और दिद्दान् पुरुषोंके सेवनसे दम्भका त्याग करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਅਤੇ ਸਤਕਰਮ ਨਾਲ ਮਨ ਤੇ ਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ। ਅਪ੍ਰਮਾਦ (ਸਾਵਧਾਨੀ) ਨਾਲ ਭੈ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਦੰਭ ਛੱਡ। ਸੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਮੋਹ-ਆਲਸ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 8
एवमेतान् योगदोषान् जयेन्नित्यमतन्द्रित: । अग्नीश्र ब्राह्माणांश्चार्चेद् देवता: प्रणमेत च,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इस प्रकार सदैव सावधानीपूर्वक आलस्य छोड़कर इन योगसम्बन्धी दोषोंको जीतनेका प्रयत्न करना चाहिये। एवं अग्नि और ब्राह्मणोंकी पूजा करनी चाहिये तथा देवताओंको प्रणाम करना चाहिये
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਦਾ ਅਤੰਦਰਿਤ (ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਰਹਿ ਕੇ ਯੋਗ ਦੇ ਇਹ ਦੋਸ਼ ਜਿੱਤਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੇ। ਸੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ-ਤਮਸ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 9
वर्जयेदुशतीं वाचं हिंसायुक्तां मनोनुदाम् । ब्रह्म तेजोमयं शुक्र यस्य सर्वमिदं रस:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਬੋਲ ਬਾਹਰੋਂ ਮਿੱਠੇ ਲੱਗਣ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੋਟ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਵਿਖਲ ਕਰ ਦੇਣ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮ ਤੇਜੋਮਯ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਸਾਰ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਉਸ ਦਾ ਹੀ ਰਸ-ਨਿਚੋੜ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਹੈ।
Verse 10
एतस्य भूतं भव्यस्य दृष्टं स्थावरजड्रमम् । साधकको चाहिये कि मनको पीड़ा देनेवाली हिंसायुक्त वाणीका प्रयोग न करे। तेजोमय निर्मल ब्रह्म सबका बीज (कारण) है। यह जो कुछ दिखायी दे रहा है, सब उसीका रस (कार्य) है। सम्पूर्ण चराचर जगत् उस ब्रह्मके ही ईक्षण (संकल्प) का परिणाम है || ९६ || ध्यानमध्ययन दान सत्यं द्वीरार्जवं क्षमा,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है ध्यान, वेदाध्ययन, दान, सत्य, लज्जा, सरलता, क्षमा, शौच, आचारशुद्धि एवं इन्द्रियोंका निग्रह--इनके द्वारा तेजकी वृद्धि होती है और पापोंका नाश हो जाता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਿਆਨ, ਸ਼ਾਸਤਰ-ਅਧਿਐਨ, ਦਾਨ, ਸਚਾਈ, ਲਾਜ, ਸਾਦਗੀ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਤੇ ਬਲ ਦੇ ਕੇ, ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਤੇ ਜੜਤਾ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
शौचमाचार संशुद्धिरिन्द्रियाणां च निग्रह: । एतैरविवर्धते तेज: पाप्मानं चापकर्षति,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है ध्यान, वेदाध्ययन, दान, सत्य, लज्जा, सरलता, क्षमा, शौच, आचारशुद्धि एवं इन्द्रियोंका निग्रह--इनके द्वारा तेजकी वृद्धि होती है और पापोंका नाश हो जाता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ੌਚ, ਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਨਿਗ੍ਰਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲਾ ਤੇਜ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੱਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਵਧੀਕ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सिध्यन्ति चास्य सर्वार्था विज्ञानं च प्रवर्तते । सम: सर्वेषु भूतेषु लब्धालब्धेन वर्तयन्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इतना ही नहीं, इनसे साधक के सभी मनोरथ सिद्ध होते हैं तथा उसे विज्ञानकी भी प्राप्ति होती है। योगीको चाहिये कि वह सम्पूर्ण प्राणियोंमें समान भाव रक्खे। जो कुछ भी मिले या न मिले, उसीसे संतोषपूर्वक निर्वाह करे। पापोंको धो डाले तथा तेजस्वी, मिताहारी और जितेन्द्रिय होकर काम और क्रोधको वशमें करके ब्रह्मपदको पानेकी इच्छा करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ-ਗਿਆਨ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਲਾਭ-ਅਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ। ਸੱਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
धूतपाप्मा तु तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रिय: । कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद् ब्रह्मण: पदम्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इतना ही नहीं, इनसे साधक के सभी मनोरथ सिद्ध होते हैं तथा उसे विज्ञानकी भी प्राप्ति होती है। योगीको चाहिये कि वह सम्पूर्ण प्राणियोंमें समान भाव रक्खे। जो कुछ भी मिले या न मिले, उसीसे संतोषपूर्वक निर्वाह करे। पापोंको धो डाले तथा तेजस्वी, मिताहारी और जितेन्द्रिय होकर काम और क्रोधको वशमें करके ब्रह्मपदको पानेकी इच्छा करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਪਾਪ ਧੋ ਲਏ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ, ਮਿਤਾਹਾਰੀ ਅਤੇ ਜਿਤੇਂਦਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਪਦ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਸੱਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਤੇ ਜੜਤਾ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
मनसश्रेन्द्रियाणां च कृत्वैकाग्र्यं समाहित: । पूर्वरात्रापरार्ध च धारयेन्मन आत्मनि,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਕਰ ਕੇ ਸੰਯਮੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਉੱਤਰਾਰਧ ਅਤੇ ਉਸ਼ਾਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਕੇ ਧਾਰਣਾ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ/ਨੀਂਦ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੋ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਦਬਾਓ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਸਰੇ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦੀ ਜੜਤਾ ਦੂਰ ਕਰੋ।
Verse 15
योगी मन और इन्द्रियोंको एकाग्र करके रातके पहले और पिछले पहरमें ध्यानस्थ होकर मनको आत्मामें लगावे ।। जन्तो: पज्चेन्द्रियस्यास्य यदेकं छिद्रमिन्द्रियम् । ततो<स्य स्रवते प्रज्ञा दृते: पादादिवोदकम्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है जैसे मशकमें एक जगह भी छेद हो जाय तो वहाँसे पानी बह जाता है, उसी प्रकार पाँच इन्द्रियोंसे युक्त जीवात्माकी एक इन्द्रिय भी यदि छिठद्रयुक्त हुई-विषयोंकी ओर प्रवृत्ति हुई तो उसीसे उसकी बुद्धि क्षीण हो जाती है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੰਜ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਜੀਵ ਦੀ ਜੇ ਇਕ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀ ‘ਛੇਦ’ ਬਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਬਾਹਰ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਜ్ఞਾ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਸ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਛੇਦ ਵਾਲੇ ਭਾਂਡੇ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸੱਤਵ-ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਜੜਤਾ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਬਣੇ। ਯੋਗ ਦੇ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਸੁਪਨਾ/ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਮਿਟਾਓ; ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ, ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਆਲਸ ਸੱਤਵ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤੋ।
Verse 16
मनस्तु पूर्वमादद्यात् कुमीनमिव मत्स्यहा । ततः श्रोत्रं ततश्नक्षुर्जिन्वां प्राणं च योगवित्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੋਗ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਰਾ ਮੱਛੀ ਫੜਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਕੰਨ, ਫਿਰ ਅੱਖ, ਫਿਰ ਜੀਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ। ਸੱਤਵ-ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਜੜਤਾ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 17
जैसे मछलीमार जाल काटनेवाली दुष्ट मछलीको पहले पकड़ता है, उसी तरह योगवेत्ता साधक पहले अपने मनको वशगमें करे। उसके बाद कानका, फिर नेत्रका, तदनन्तर जिह्ठा और प्राण आदिका निग्रह करे ।। तत एतानि संयम्य मनसि स्थापयेद् यतिः । तथैवापोहा संकल्पान्मनो हात्मनि धारयेत्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है यत्नशील साधक इन पाँचों इन्द्रियोंको वशमें करके मनमें स्थापित करे। इसी प्रकार संकल्पोंका परित्याग करके मनको बुद्धिमें लीन करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਯਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਧਾਰੇ। ਸੱਤਵ-ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਜੜਤਾ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਯੋਗ ਦਾ ਮਰਮ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਸਨ ਹੀ ਹੈ।
Verse 18
पज्चेन्द्रियाणि संधाय मनसि स्थापयेद् यतिः । यदैतान्यवतिष्ठन्ति मन:षष्ठान्यथात्मनि,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯਤੀ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ—ਮਨ ਨੂੰ ਛੇਵਾਂ ਮੰਨ ਕੇ—ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸੱਤਵ-ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਨੀਂਦ (ਜੜਤਾ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਹੀ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
Verse 19
विधूम इव दीप्तार्चिरादित्य इव दीप्तिमान्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧੂੰਏਂ-ਰਹਿਤ ਜਵਾਲਾ ਵਾਂਗ, ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਕੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ—ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ—ਦੁਆਰਾ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸੱਤਵਗੁਣ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 20
सर्वस्तत्र स सर्वत्र व्यापकत्वाच्च दृश्यते,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है सब उस आत्मामें दृष्टिगोचर होते हैं और व्यापक होनेके कारण वह आत्मा सबमें दिखायी देता है। जो महात्मा ब्राह्मण मनीषी, महाज्ञानी, धैर्यवान् और सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले हैं, वे ही उस परमात्माका दर्शन कर पाते हैं
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਆਤਮਾ ਉੱਥੇ ਵੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸੁਪਨਾ-ਨੀਂਦ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਨੀਸ਼ੀ, ਮਹਾਜ्ञਾਨੀ, ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 21
त॑ पश्यन्ति महात्मानो ब्राह्मणा ये मनीषिण: । धृतिमन्तो महाप्राज्ञा: सर्वभूतहिते रता:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है सब उस आत्मामें दृष्टिगोचर होते हैं और व्यापक होनेके कारण वह आत्मा सबमें दिखायी देता है। जो महात्मा ब्राह्मण मनीषी, महाज्ञानी, धैर्यवान् और सम्पूर्ण प्राणियोंके हितमें तत्पर रहनेवाले हैं, वे ही उस परमात्माका दर्शन कर पाते हैं
ਉਸ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਖ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੀਸ਼ੀ ਹਨ—ਧੀਰਜਵਾਨ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ। ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਤਮਸ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੀ ਜਿੱਤ—ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ—ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਸੰਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
एवं परिमितं कालमाचरन् संशितव्रत: । आसीनो हि रहस्येको गच्छेदक्षरसात्मताम्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है जो योगी प्रतिदिन नियत समयतक अकेला एकान्त स्थानमें बैठकर भलीभाँति नियमोंके पालनपूर्वक इस प्रकार योगाभ्यास करता है, वह अक्षर-ब्रह्मकी समताको प्राप्त हो जाता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਤ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਿਆਂ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ, ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਿਆ ਸਾਧਕ ਅਕਸ਼ਰ (ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ) ਨਾਲ ਤਾਦਾਤਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮੋਹ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਘ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਰਾਹੀਂ; ਰਸ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਜੀਬ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਬੇਚੈਨੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ-ਅਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ/ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੇ।
Verse 24
योगसाधनामें अग्रसर होनेपर मोह, भ्रम और आवर्त आदि विष्न प्राप्त होते हैं। फिर दिव्य सुगन्ध आती है और दिव्य शब्दोंके श्रवण एवं दिव्य रूपोंके दर्शन होते हैं। नाना प्रकारके अद्भुत रस और स्पर्शका अनुभव होता है। इच्छानुकूल सर्दी और गर्मी प्राप्त होती है तथा वायुरूप होकर आकाशमें चलने-फिरनेकी शक्ति आ जाती है ।। प्रतिभामुपसर्गाश्चाप्युपसंगृह योगत: । तांस्तत्त्वविदनादृत्य आत्मन्येव निवर्तयेत्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है प्रतिभा बढ़ जाती है। दिव्य भोग अपने आप उपस्थित हो जाते हैं। इन सब सिद्धियोंको योगबलसे प्राप्त करके भी तत्त्ववेत्ता योगी उनका आदर न करे; क्योंकि ये सब योगके विघ्न हैं। अत: मनको उनकी ओरसे लौटाकर आत्मामें ही एकाग्र करे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਯੋਗ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ, ਉਪਸਰਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਲੌਕਿਕ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ—ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ, ਦਿਵ੍ਯ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਸ਼੍ਰਵਣ, ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਰਸ ਤੇ ਸਪਰਸ਼—ਇਹ ਸਭ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਤੱਤਵਵੇਤਾ ਯੋਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣਯੋਗ ਨਾ ਸਮਝੇ। ਇਹ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਵਿਘਨ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਕੇਵਲ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕਾਏ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 25
कुर्यात् परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनि: । गिरिश्ज्ञे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੁਨੀ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ (ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ) ਵੇਲੇ ਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਣਾਵੇ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਤੀਰਥ-ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ—ਜਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
आत्मनो व्यापिनस्तात ज्ञानमेतदनुत्तमम् । अब योगसम्बन्धी सम्पूर्ण कृत्योंका वर्णन आरम्भ करता हूँ, सुनो। तात! इन्द्रिय, मन और बुद्धिकी वृत्तियोंको सब ओरसे रोककर सर्वव्यापी आत्माके साथ उनकी एकता स्थापित करना ही योगशास्त्रियोंके मतमें सर्वोत्तम ज्ञान है,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है नित्य-नियमसे रहकर योगी मुनि किसी पर्वतके शिखरपर किसी देववृक्षके समीप या एकान्त मन्दिरमें अथवा वृक्षोंके सम्मुख बैठकर तीन समय (सबेरे तथा रातके पहले और पिछले पहरोंमें) योगका अभ्यास करे ।। संनियम्येन्द्रियग्रामं कोछ्ठे भाण्डमना इव । एकाग्रं चिन्तयेन्नित्यं योगान्नोद्वेजयेन्मन: द्रव्य चाहनेवाले मनुष्य जैसे सदा द्रव्यसमुदायको कोठेमें बाँध करके रखता है, उसी तरह योगका साधक भी इन्द्रिय-समुदायको संयममें रखकर हृदयकमलमें स्थित नित्य आत्माका एकाग्रभावसे चिन्तन करे। मनको योगसे उद्विग्न न होने दे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪਿਆਰੇ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਗਿਆਨ ਅਨੁੱਤਮ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਯੋਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੂਰੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਰੰਭ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੁਣੋ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਦੀਆਂ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਉਣਾ—ਯੋਗ-ਆਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹੀ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਮੰਦਤਾ-ਆਲਸ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਯੋਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਵ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਲੰਘ ਜਾਵੇ। ਨਿੱਤ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਯੋਗੀ ਮੁਨੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਦੇਵ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਇਕਾਂਤ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਕੇ ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ। ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਨ ਨੂੰ ਗੋਦਾਮ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਕਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀ-ਗ੍ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਹਿਰਦੇ-ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਨਿੱਤ ਆਤਮਾ ਦਾ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਯੋਗ ਤੋਂ ਵਿਖੇਪਿਤ ਨਾ ਹੋਣ ਦੇਵੇ।
Verse 27
येनोपायेन शक्येत संनियन्तुं चल॑ मन: । तं च युक्तो निषेवेत न चैव विचलेत् ततः,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है जिस उपायसे चंचल मनको रोका जा सके, योगका साधक उसका सेवन करे और उस साधनसे वह कभी विचलित न हो
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਚੰਚਲ ਮਨ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਯੋਗ-ਸਾਧਕ ਉਸੇ ਉਪਾਅ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਕਦੇ ਡੋਲ੍ਹੇ ਨਾ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 28
शून्या गिरिगुहा श्वैव देवतायतनानि च । शून्यागाराणि चैकाग्रो निवासार्थमुपक्रमेत्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਸਾਧਕ ਵਾਸ ਲਈ ਸੁੰਨੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਉਜਾੜ ਦੇਵਾਲੇ ਅਤੇ ਬੇਆਬਾਦ ਘਰਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਵੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
एकाग्रचित्त योगी पर्वतकी सूनी गुफा, देवमन्दिर तथा एकान्तस्थ शून्य गृहको ही अपने निवासके लिये चुने ।। नाभिष्वजेत् परं वाचा कर्मणा मनसापि वा । उपेक्षको यताहारो लब्धालब्धे समो भवेत्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है योगका साधक मन, वाणी या क्रियाद्वारा भी किसी दूसरेमें आसक्त न हो। सबकी ओरसे उपेक्षाका भाव रक्खे। नियमित भोजन करे और लाभ-हानिमें भी समान भाव रक््खे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਸੁੰਨੀ ਪਹਾੜੀ ਗੁਫ਼ਾ, ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਖਾਲੀ ਘਰ ਚੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਰਮ ਨਾਲ ਜਾਂ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਚਿਮੜੇ ਨਾ। ਉਪੇਖਾ-ਭਾਵ ਰੱਖ ਕੇ, ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਕਰੇ ਅਤੇ ਲਾਭ ਤੇ ਅਲਾਭ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ। ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ-ਨੀਂਦ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਆਸ਼੍ਰਯ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦੂਰ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕ ਸਭ ਵੱਲ ਅਨਾਸਕਤ ਰਹੇ, ਆਹਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਲਾਭ-ਹਾਨੀ ਵਿੱਚ ਸਮਤਾ ਨਿਭਾਏ।
Verse 30
यश्लेनमभिनन्देत यश्नैनमपवादयेत् । समस्तयोश्षाप्यु भयोनाभिध्यायेच्छुभाशुभम्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है जो उसकी प्रशंसा करे और जो उसकी निन्दा करे, उन दोनोंमें वह समान भाव रकक््खे, एककी भलाई या दूसरेकी बुराई न सोचे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ; ਇੱਕ ਦੇ ‘ਚੰਗੇ’ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ‘ਮੰਦੇ’ ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਨਾ ਬੁਣੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ-ਨੀਂਦ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ।
Verse 31
न प्रहृष्येत लाभेषु नालाभेषु च चिन्तयेत् । सम: सर्वेषु भूतेषु सथर्मा मातरिश्वन:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है कुछ लाभ होनेपर हर्षसे फूल न उठे और न होनेपर चिन्ता न करे। समस्त प्राणियोंके प्रति समान दृष्टि रखे। वायुके समान सर्वत्र विचरता हुआ भी असंग और अनिकेत रहे
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਲਾਭ ਆਵੇ ਤਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫੂਲੇ ਅਤੇ ਲਾਭ ਨਾ ਆਵੇ ਤਾਂ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਨਾ ਡੁੱਬੇ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੇ। ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹਰ ਥਾਂ ਫਿਰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸੰਗ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅਨਿਕੇਤ (ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ) ਹੋਵੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਆਲਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ, ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਮੋਹ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਵੇ—ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਨਾਲ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ।
Verse 32
एवं स्वस्थात्मन: साधो: सर्वत्र समदर्शिन: । षण्मासान्नित्ययुक्तस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इस प्रकार स्वस्थचित्त और सर्वत्र समदर्शी रहकर कर्मफलका उल्लंघन करके छः महीनेतक नित्य योगाभ्यास करनेवाला श्रेष्ठ योगी वेदोक्त परब्रह्म परमात्माका साक्षात्कार कर लेता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲਾ ਸਾਧੂ, ਜੋ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਨਿੱਤ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ‘ਸ਼ਬਦ-ਬ੍ਰਹਮ’—ਕੇਵਲ ਮੰਤ੍ਰ-ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਧਰ—ਤੋਂ ਪਰੇ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ (ਜੜਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਤਰ-ਸਵਾਸਥ ਅਤੇ ਸਮਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਕਰਮਫਲ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ, ਉਹ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 33
वेदनार्ता: प्रजा दृष्टया समलोष्टाश्मकाञ्चन: । एतस्मिन् विरतो मार्गे विरमेन्न च मोहित:,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है प्रजाको धनकी प्राप्तिके लिये वेदनासे पीड़ित देख धनकी ओरसे विरक्त हो जाय-- मिट्टीके ढेले, पत्थर तथा स्वर्णको समान समझे। विरक्त पुरुष इस योगमार्गसे न तो विरत हो और न मोहमें ही पड़े
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਤੜਫ਼ਦੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਢੇਲਾ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕਸਾਰ ਸਮਝੇ। ਇਸ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੋ ਕੇ ਵਿਰਾਗੀ ਪੁਰਖ ਨਾ ਤਾਂ ਸਾਧਨਾ ਛੱਡੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਵੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਲਈ ਸਦਾ ਯੋਗ੍ਯ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
अपि वर्णावकृष्टस्तु नारी वा धर्मकाड्क्षिणी । तावप्येतेन मार्गेण गच्छेतां परमां गतिम्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है कोई नीच वर्णका पुरुष और स्त्री ही क्यों न हो, यदि उनके मनमें धर्मसम्पादनकी अभिलाषा है तो इस योगमार्गका सेवन करनेसे उन्हें भी परमगतिकी प्राप्ति हो सकती है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਸਮਾਜਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ‘ਹੇਠਲੇ’ ਵਰਣ ਦਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਸਕਦਾ/ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
अजं पुराणमजरं सनातन यदिन्द्रियेरुपलभेत निश्चलै: । अणोरणीयो महतो महत्तरं तदात्मना पश्यति मुक्तमात्मवान्,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है जिसने अपने मनको वशगमें कर लिया है, वही योगी निश्चल मन, बुद्धि और इन्द्रियोंद्वारा जिसकी उपलब्धि होती है, उस अजन्मा, पुरातन, अजर, सनातन, नित्यमुक्त, अणुसे भी अणु और महानसे भी महान् परमात्माका आत्मासे अनुभव करता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਯੋਗੀ ਨੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਅਡੋਲ ਮਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਜ, ਪੁਰਾਤਨ, ਅਜਰ, ਸਨਾਤਨ, ਨਿਤ੍ਯ-ਮੁਕਤ; ਅਣੂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਣੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨੀ ਯੋਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਵੇ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
आत्मारामेण बुद्धेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा । इसे प्राप्त करनेके लिये साधक सब ओरसे मनको हटाकर शाम, दम, आदि साधनोंसे सम्पन्न हो आत्मतत्त्वका चिन्तन करे, एकमात्र परमात्मामें ही रमण करे, ज्ञानवान् पुरुषसे ज्ञान ग्रहण करे एवं शास्त्रविहित पवित्र कर्तव्यकर्मोंका निष्कामभावसे अनुष्ठान करके ज्ञातव्य तत्त्वको जाने,सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है इदं महर्षेर्वचनं महात्मनो यथावदुक्तं मनसानुदृश्य च । अवेक्ष्य चेमां परमेष्ठिसाम्यतां प्रयान्ति चाभूतगतिं मनीषिण: महर्षि महात्मा व्यासके यथावद्रूपसे कहे गये इस उपदेशवाक्यपर मन-ही-मन विचार करके एवं इसको भली-भाँति समझकर जो इसके अनुसार आचरण करते हैं, वे मनीषी पुरुष ब्रह्माजीकी समानताको प्राप्त होते हैं और प्रलयकालपर्यन्त ब्रह्मलोकमें ब्रह्माजीके साथ रहकर अन्तमें उन्हींके साथ मुक्त हो जाते हैं
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਵਿਹਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ (ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ) ਤੱਤ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰੇ।
Verse 37
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਯੋਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਜਾਗਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 39
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਅਤਿ-ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਦੱਸੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਧਕ ਨੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਮੁਕਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਆਸਕਤੀ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 40
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ—ਸੱਤਵ (ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਸਮਤੋਲ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਅਤਿ-ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਮੋਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧਕ ਨੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਹਠੀਲੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਆਲਸ-ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Verse 41
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤ ਸਾਧਕ ਨੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਮਿਟਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਹਠੀਲੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਭਰੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਲੰਘੇ; ਅਤੇ ਸੱਤਵਗੁਣ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਨੀਂਹ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਹੈ—ਬਾਹਰੀ ਬਲ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਖੇਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।
Verse 42
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਅਤਿ-ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧਕ ਨੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦੇ ਹਠੀਲੇ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤਦਾ ਹੈ।
Verse 43
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਸੱਤਵ (ਸਫ਼ਾਈ ਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਅਤਿ-ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ (ਪੰਜਵਾਂ) ਸੁਪਨੇ ਤੋਂ ਉੱਠਣ ਵਾਲਾ ਮੋਹ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਾਧਕ ਨੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਹੀ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਹਠੀਲੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਭਰੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ ਦਾ ਸਥਿਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪੁਰਖ ਆਲਸ ਤੇ ਤੰਦਰਾ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਿੱਤ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 44
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵਗੁਣ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 45
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ) ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 46
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਤਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ-ਵਿਦਾਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਹਨ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ ਦੇ ਨਿਰੰਤਰ ਆਸਰੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ ਦੇ ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 47
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ— ਸੱਤਵ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੇ ਸਮਤੋਲਤਾ) ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਸਤਪਣ ਦੇ ਖਿਚਾਵ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦੋਸ਼— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ (ਪੰਜਵਾਂ) ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਮੋਹ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ—ਮਨ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਜਾਗਰਣ-ਵ੍ਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 48
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸੱਤਵਗੁਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਅਤਿ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਸੁਸਤਪਣ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਿਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ— ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ ਦੇ ਆਸਰੇ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 49
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ (ਨੀਂਦ-ਜਨਿਤ ਮੋਹ); ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤੋ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਓ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਤੇ ਆਲਸ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 50
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਵੇ, ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ/ਨੀਂਦ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਮਿਟਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਕਾਬੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਾਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਤਵ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼—ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਸੱਤਵ (ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਤਾ) ਨੂੰ ਵਧਾ ਕੇ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਕੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ-ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ (ਪੰਜਵਾਂ) ਸੁਪਨਾ—ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਮਿਟਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ, ਅਰਥਾਤ ਮਨੋਨਿਗ੍ਰਹ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿ ਕੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅੰਤਰਮੁਖ ਸਾਧਨਾ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 53
सत्त्वसंसेवनाद धीरो निद्रामुच्छेत्तुमरहति । विद्वानोंने योगके जो काम, क्रोध, लोभ, भय और पाँचवाँ स्वप्र--ये पाँच दोष बताये हैं उनका पूर्णतया उच्छेद करे। इनमेंसे क्रोधको शम (मनोनिग्रह) के द्वारा जीते, कामको संकल्पके त्यागद्वारा पराजित करे तथा धीर पुरुष सत्वगुणका सेवन करनेसे निद्राका उच्छेद कर सकता है
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਦਾ ਉੱਛੇਦ ਕਰਨ ਜੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਵਿਦਵਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਾਮ ਨੂੰ ਹਠੀਲੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੇ ਆਸਰੇ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 183
प्रसीदन्ति च संस्थाय तदा ब्रह्म प्रकाशते । योगी पाँचों इन्द्रियोंको वशमें करके उन्हें दृढ़तापूर्वक मनमें स्थापित करे। जब छठे मनसहित ये इन्द्रियाँ बुद्धिमें स्थिर होकर प्रसन्न (स्वच्छ) हो जाती हैं, तब उस योगीको ब्रह्मका साक्षात्कार हो जाता है
ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਦ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਪੰਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਛੇਵੇਂ ਮਨ ਸਮੇਤ—ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਉਸ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 240
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने चत्वारिंशदधिकद्विशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मौक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दो सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖ਼ਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਅਨੁਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਦੋ ਸੌ ਚਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 1936
वैद्युतो अग्निरिवाकाशे दृश्यते55त्मा तथा55त्मनि । वह योगी अपने अन्तःकरणमें धूमरहित प्रज्वलित अग्नि, दीप्तिमान् सूर्य तथा आकाशमें चमकती हुई बिजलीकी ज्योतिके समान प्रकाशस्वरूप आत्माका दर्शन करता है
ਜਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਚਮਕ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਿੱਚ ਧੂੰਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪ੍ਰਜਵਲਿਤ ਅੱਗ, ਤੇਜਸਵੀ ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The implicit problem is how a person should act in a sensory world without becoming governed by desire and aversion; the chapter frames the solution as disciplined regulation of mind and senses rather than withdrawal alone.
Buddhi can appear as mind and as sensory functions, but the self is distinct from these fluctuations; when the mind restrains sensory activity, self-knowledge becomes evident, enabling non-attachment amid experience.
Yes in doctrinal form: the text states that the self is not graspable by desire-driven senses, but becomes ‘manifest’ when mental control is established—implying a soteriological benefit of clarity, equanimity, and liberation-oriented insight.