Shloka 30
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
यश्लेनमभिनन्देत यश्नैनमपवादयेत् । समस्तयोश्षाप्यु भयोनाभिध्यायेच्छुभाशुभम्
yaś cainam abhinandet yaś cainam apavādayet | samas tayoś cāpy ubhayo nābhidhyāyec chubhāśubham | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati | vidvān yogeṣu kāma-krodha-lobha-bhayaṁ pañcamaṁ svapnam iti pañca doṣān āhuḥ; tān samyag ucchedayet | krodhaṁ śamena jayet, kāmaṁ saṅkalpa-tyāgena parājayet ||
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖੇ; ਇੱਕ ਦੇ ‘ਚੰਗੇ’ ਜਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ‘ਮੰਦੇ’ ਬਾਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖਿਆਲਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਨਾ ਬੁਣੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਜੋਗਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਦੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਦੱਸੇ ਹਨ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ-ਨੀਂਦ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਸਮੇਤ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ (ਆਤਮ-ਸੰਯਮ) ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਹਰਾਏ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Maintain equanimity toward praise and blame, and uproot inner faults—desire, anger, greed, fear, and sleep/dreaming—through yogic discipline: anger by śama (self-restraint) and desire by abandoning saṅkalpa (compulsive intention/mental projection), supported by cultivating sattva.
In Śānti Parva’s instruction on peace and conduct, Vyāsa delivers a didactic counsel: the aspirant should not mentally cling to others’ approval or disapproval and should pursue inner purification by systematically overcoming key psychological obstacles.