Shloka 5
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
काम॑ क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्रं च पजचमम् । क्रोधं शमेन जयति काम॑ संकल्पवर्जनात्
vyāsa uvāca | kāmaṁ krodhaṁ ca lobhaṁ ca bhayaṁ svapnaṁ ca pañcamam | krodhaṁ śamena jayati kāmaṁ saṅkalpa-varjanāt | sattva-saṁsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭੈ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਨੀਂਦ—ਇਹ ਪੰਜ ਦੋਸ਼ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਾਮ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਦਬਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੱਤ੍ਵ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
The verse teaches a practical ethics of inner conquest: identify five major inner obstacles—desire, anger, greed, fear, and sleep—and uproot them. It prescribes specific remedies: anger is subdued through śama (mental restraint), desire through abandoning desire-driven intentions (saṅkalpa), and sleep through sustained cultivation of sattva (clarity and purity).
In Śānti Parva’s instruction-oriented setting, Vyāsa speaks as a teacher, laying out a concise yogic-ethical regimen. Rather than describing an external event, the passage advances the didactic discourse on self-mastery and the disciplines that support dharma and inner peace.