Shloka 23
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
प्रमोहो भ्रम आवर्तो घ्राणं श्रवणदर्शने । अद्भुतानि रसस्पर्शे शीतोष्णे मारुताकृति:
vyāsa uvāca | pramoho bhrama āvarto ghrāṇaṃ śravaṇadarśane | adbhutāni rasasparśe śītoṣṇe mārutākṛtiḥ | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਮੋਹ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਦਾ ਘੇਰਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ—ਘ੍ਰਾਣ ਰਾਹੀਂ, ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਰਾਹੀਂ; ਰਸ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਜੀਬ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਠੰਢ-ਗਰਮੀ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਬੇਚੈਨੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੀਂਦ (ਆਲਸ-ਅਪ੍ਰਮਾਦ) ਨੂੰ ਛੇਦਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਪੰਜ ਦੋਸ਼—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਭਯ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਸੁਪਨਾ/ਨੀਂਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੜੋਂ ਉਖਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਸ਼ਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੇ, ਕਾਮ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ-ਤਿਆਗ ਨਾਲ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸੱਤਵ-ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਦਾ ਨਿਵਾਰਣ ਕਰੇ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Sense-contact can generate delusion and restless mental whirl; the remedy is disciplined self-restraint and the cultivation of sattva. Specifically, anger is subdued by calm control (śama), desire by relinquishing impulsive resolve (saṅkalpa-tyāga), and drowsiness by sustained sattvic living.
In the didactic discourse of the Śānti Parva, Vyāsa instructs on inner discipline: he analyzes how the senses trigger confusion and agitation, then prescribes yogic remedies—especially sattva-cultivation—to uproot key moral-psychological दोष (faults) such as desire, anger, and sleepiness.