Shloka 25
Adhyāya 240: Indriya–Manas–Buddhi–Ātman — The Inner Hierarchy and Restraint (इन्द्रिय-मनस्-बुद्धि-आत्म-क्रमः)
कुर्यात् परिचयं योगे त्रैकाल्ये नियतो मुनि: । गिरिश्ज्ञे तथा चैत्ये वृक्षाग्रेषु च योजयेत्
kur yāt paricayaṃ yoge traikālye niyato muniḥ | giriśṛṅge tathā caitye vṛkṣāgreṣu ca yojayet | sattvasaṃsevanād dhīro nidrām ucchettum arhati |
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਮੁਨੀ ਤਿੰਨਾਂ ਸੰਧੀਆਂ (ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ, ਸ਼ਾਮ) ਵੇਲੇ ਯੋਗ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੱਕੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਬਣਾਵੇ। ਉਹ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ, ਤੀਰਥ-ਦੇਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ—ਜਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਇਕਾਂਤ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਸਾਧਨਾ ਕਰੇ। ਸੱਤਵ ਦੇ ਸੇਵਨ ਨਾਲ ਧੀਰ ਸਾਧਕ ਨੀਂਦ-ਆਲਸ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਘਨਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
व्यास उवाच
Educational Q&A
Regular, time-disciplined yoga practice—especially at the three daily junctions—combined with cultivating sattva (clarity and purity) enables a practitioner to overcome drowsiness and other inner obstacles, strengthening self-mastery.
In Śānti Parva’s instruction on peace and inner governance, Vyāsa gives practical guidance for a sage’s yogic regimen: when to practice (three times daily), where to practice (secluded, elevating places), and what inner quality supports success (sattva), culminating in the ability to cut off sleepiness.