Adhyaya 180
Adhyāya 180: Jīva, Śarīra, and the Fire Analogy (भृगु–भरद्वाज संवादः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation Teachings) — Bhṛgu–Bharadvāja Dialogue
Bhṛgu argues that there is no absolute destruction of living beings or of the moral residue of gifts and deeds; the embodied being proceeds to another body while the current body disintegrates (1). He denies that the jīva perishes with the body, comparing it to fire that is not destroyed when fuel-sticks are burned (2). Bharadvāja challenges the analogy: when fuel is exhausted, the fire is no longer apprehended, and its trajectory, measure, or form is not seen (3–4). Bhṛgu replies that fire becomes difficult to grasp because it is unsupported and follows space; likewise, upon abandoning the body, the jīva is space-like and extremely subtle, not captured by ordinary grasping (5–6). The discourse then links life to ‘body-fire’ and breath-regulation, describing the body’s inertness when that fire is extinguished and outlining a five-element schema in which subtle elements (space, wind, fire) and gross elements (water, earth) are distinguished (7–10). Bharadvāja presses for the jīva’s defining mark within the five-element, five-cognition body, noting its absence under dissection and asking who experiences pain, perception, sleep, emotion, desire, and speech (11–18). Bhṛgu answers that an inner self (antarātman) bears the body and knows sensory qualities; the body alone does not know once separated (19–20). He further identifies the kṣetrajña as enduring and associates the jīva’s qualities with the guṇas (tamas, rajas, sattva), asserting transmigration rather than annihilation and the possibility of subtle realization through disciplined practice, light diet, and clarity of mind, culminating in stable, imperishable well-being (21–30).
Chapter Arc: भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं कि इस विषय पर एक प्राचीन आख्यान है—प्रह्लाद और ‘अजगर-वृत्ति’ धारण करने वाले मुनि/ब्राह्मण का संवाद, जो लोक-धर्म और मोक्ष-धर्म की सीमा रेखा को छूता है। → बुद्धिमान राजा प्रह्लाद एक दृढ़चित्त, शोक-रहित, विचित्र आचरण वाले ब्राह्मण से प्रश्न करते हैं—ऐसा कौन-सा व्रत है जिसमें मनुष्य यदृच्छा-लाभ पर निर्भर रहकर भी धर्म से न गिरे? ब्राह्मण अपनी ‘अजगर-वृत्ति’ का वर्णन करता है: जो मिले उसे स्वीकार, न मिले तो दीर्घकाल तक भी बिना खिन्न हुए पड़े रहना; दुर्लभ भोगों के पीछे न दौड़ना। → ब्राह्मण अपने व्रत का सार तीखे वैराग्य में रखता है—दुःख-परिणामी इच्छाओं से बुद्धि हटाकर, अनियत/तृषित मन को नियम में लाने के लिए ‘अजगर-व्रत’ का आश्रय; यदृच्छा से बड़ा ग्रास मिले तो खा लेना, फिर अनेक दिवस बिना भोग के भी शान्त पड़े रहना; धर्म्य उपभोग मिले तो न ठुकराना, पर उसके लिए अनुराग/आग्रह भी न करना। → प्रह्लाद इस वृत्ति का मर्म सुनते हैं: यह आलस्य नहीं, बल्कि राग-द्वेष-लोभ-भय-क्रोध से निवृत्ति का अभ्यास है। भीष्म निष्कर्ष देते हैं—जो विनीत-राग होकर अजगरचरित व्रत का आचरण करता है, वह भय-लोभ-मोह-मन्यु से रहित होकर सुखी विचरता है।
Shlokas
Verse 1
अरक्रा - एक गृहस्थके घरपर कुछ अतिथि आ गये। घरके सब लोग कहीं बाहर चले गये थे। भीतर केवल एक कुमारी कन्या थी, जिसपर उन अतिथियोंके भोजन आदिका भार आ पड़ा। वह उनके निमित्त रसोई बनानेके लिये धान कूटने लगी। उसके हाथोंमें शंखकी बनी हुई कई चूड़ियाँ थीं, जो धान कूटते समय खनखना उठीं। अतिथियोंको इस बातका पता न चल जाय; इसलिये एक-एक करके उसने चूड़ियाँ निकाल लीं, दोनों हाथोंमें केवल एक-एक चूड़ी ही शेष रह गयी; फिर उनका बजना बंद हो गया। इस तरह एकाकी रहनेका उपदेश देनेके कारण वह कुमारी गुरु हुई। एकोनाशीरत्याधिकशततमो< ध्याय: प्रह्माद और अवधूतका संवाद--आजगर-वृत्तिकी प्रशंसा युधिछिर उवाच केन वृत्तेन वृत्तज्ञ वीतशोकश्षरेन्महीम् । किज्च कुर्वन्नरो लोके प्राप्रोति गतिमुत्तमाम्,राजा युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! आप सदाचारके स्वरूपको जाननेवाले हैं। कृपया यह बताइये, किस तरहके आचारको अपनाकर मनुष्य शोकरहित हो इस पृथ्वीपर विचरण कर सकता है? और इस जगत्में कौन-सा कर्म करके वह उत्तम गति पा सकता है?
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵਰਤ੍ਤ-ਜ੍ਞ! ਕਿਹੜੀ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਪਣਾਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?
Verse 2
भीष्म उवाच अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । प्रह्मादस्यथ च संवादं मुनेराजगरस्य च,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! इस विषयमें भी प्रह्लाद तथा अजगरवृत्तिसे रहनेवाले एक मुनिके संवादरूप प्राचीन इतिहासका दृष्टान्त दिया जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਨ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਅਤੇ ‘ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਨਾਲ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮੁਨੀ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।
Verse 3
चरन्तं ब्राह्मणं कज्चित् कल्पचित्तमनामयम् | पप्रच्छ राजा प्रह्मादो बुद्धिमान् बुद्धिसम्मतम्,एक सुदृढ़चित, दुःख-शोकसे रहित तथा बुद्धिसम्मत ब्राह्मणको पृथ्वीपर विचरते देख बुद्धिमान् राजा प्रह्नादने उससे इस प्रकार पूछा
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਦੇ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ-ਚਿੱਤ, ਦੁੱਖ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੁਸੰਯਤ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ।
Verse 4
प्रह्माद उवाच स्वस्थ: शक्तो मृदुर्दान्तो निर्विधित्सोडनसूयक: । सुवाक् प्रगल्भो मेधावी प्राज्ञशक्षरसि बालवत्,प्रह्नमाद बोले--ब्रह्मय! आप स्वस्थ, शक्तिमान्, मृदु, जितेन्द्रिय, कर्मारम्भसे दूर रहनेवाले, दूसरोंके दोषोंपर दृष्टि न डालनेवाले, सुन्दर और मधुर वचन बोलनेवाले, निर्भीक, प्रतिभाशाली, मेधावी तथा तत्त्वज्ञ होकर भी बालकोंके समान विचर रहे हैं
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਸੁਸਥ, ਬਲਵਾਨ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਜਿਤ ਹੋ; ਚੰਚਲ ਉਤੇਜਨਾ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਬਾਣੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਹੋ— ਫਿਰ ਵੀ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਸਾਦਗੀ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ।
Verse 5
नैव प्रार्थयसे लाभं नालाभेष्वनुशोचसि । नित्यतृप्त इव ब्रह्मनून किज्चिदिव मन्यसे,न आप कोई लाभ चाहते हैं और न हानि होनेपर उसके लिये शोक ही करते हैं। ब्रह्मन! आप नित्यतृप्त-से रहते हुए न किसी वस्तुको प्रिय मानते हैं और न अप्रिय
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੁਸੀਂ ਲਾਭ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਲਾਭ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਜਾਪਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਥੇ ਦੀ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਅਹਿਮ ਨਹੀਂ।
Verse 6
स्रोतसा द्वियमाणासु प्रजासु विमना इव । धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे,सारी प्रजा काम-क्रोध आदिके प्रवाहमें पड़कर बही जा रही है; परंतु आप उधरसे उदासीन-जैसे जान पड़ते हैं तथा धर्म, अर्थ एवं काम-सम्बन्धी कार्योंके प्रति भी निमश्रेष्ट-से दिखायी देते हैं
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਵਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵੱਲ ਉਦਾਸੀਨ ਜਾਪਦੇ ਹੋ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕੂਟਸਥ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਦਿੱਸਦੇ ਹੋ।
Verse 7
नानुतिष्ठसि धर्मार्थी न कामे चापि वर्तसे । इन्द्रियार्थाननादृत्य मुक्तश्चरसि साक्षिवत्,धर्म और अर्थ-सम्बन्धी कार्योंका आप अनुष्ठान नहीं करते हैं, काममें भी आपकी प्रवृत्ति नहीं है। आप इन्द्रियोंके सम्पूर्ण विषयोंकी उपेक्षा करके साक्षीके समान मुक्तरूपसे विचरते हैं
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਕਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਸਾਕਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਮੁਕਤ ਭਾਵ ਨਾਲ ਵਿਚਰਦੇ ਹੋ।
Verse 8
का नु प्रज्ञा श्रुतं वा किं वृत्तिवा का नु ते मुने क्षिप्रमाचक्ष्व मे ब्रह्मन् श्रेयो यदिह मनन््यसे,मुने! आपके पास कौन-सी ऐसी बुद्धि, कैसा शास्त्रज्ञान अथवा कौन-सी वृत्ति है, जिससे आपका जीवन ऐसा बन गया है? ब्रह्म! आपके मतसे इस जगतमें मेरे लिये जो श्रेयका साधन हो, उसे शीघ्र बतावें
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮੁਨੀ! ਕਿਹੜੀ ਪ੍ਰਜ્ઞਾ, ਕਿਹੜਾ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕਿਹੜੀ ਜੀਵਨ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਐਸਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ? ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਯਸਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।
Verse 9
भीष्म उवाच अनुयुक्त: स मेधावी लोकधर्मविधानवित् । उवाच श्लक्ष्णया वाचा प्रह्मादमनपार्थया,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! प्रहादके इस प्रकार पूछनेपर लोक-धर्मके विधानको जाननेवाले उन मेधावी मुनिने उनसे मधुर एवं सार्थक वाणीमें इस प्रकार कहा
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਲੋਕ-ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਉਸ ਮੇਧਾਵੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਮਿੱਠੀ, ਅਰਥਪੂਰਨ ਅਤੇ ਯਥਾਰਥ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
पश्य प्रह्माद भूतानामुत्पत्तिमनिमित्तत: । ह्वासं वृद्धि विनाशं च न प्रहृष्ये न च व्यथे,'प्रह्माद! देखो, इस जगतके प्राणियोंकी उत्पत्ति, वृद्धि, हास और विनाश कारणरहित सत्स्वरूप परमात्मासे ही हुए हैं; इस कारण मैं उनके लिये न तो हर्ष प्रकट करता हूँ और न व्यथित ही होता हूँ
ਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ! ਵੇਖ—ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ, ਵਾਧਾ, ਹ੍ਰਾਸ ਅਤੇ ਨਾਸ ਕਾਰਣ-ਰਹਿਤ ਪਰਮ ਸਤ੍ਸਰੂਪ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਹರ್ಷਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਹਲ।
Verse 11
स्वभावादेव संदृश्या वर्तमाना: प्रवृत्तय: । स्वभावनिरता: सर्वाः परितुष्येन्न केनचित्,“ऐसा समझना चाहिये, पूर्वकृत कर्मानुसार बने हुए स्वभावसे ही प्राणियोंकी वर्तमान प्रवृत्तियाँ प्रकट हुई हैं; अत: समस्त प्रजा स्वभावमें ही तत्पर है, उनका दूसरा कोई आश्रय नहीं है। इस रहस्यको समझकर मनुष्यको किसी भी परिस्थितिमें संतुष्ट नहीं होना चाहिये
ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤਮਾਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਜੀਵ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਤੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਸੁਖਮ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਤੁਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡੁੱਬਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।
Verse 12
पश्य प्रह्याद संयोगान् विप्रयोगपरायणान् । संचयांश्व विनाशान्तान् न क्वचिद् विदधे मनः,'प्रह्माद! देखो, जितने संयोग हैं, उनका पर्यवसान वियोगमें ही होता है और जितने संचय हैं, उनकी समाप्ति विनाशमें ही होती है। यह सब देखकर मैं कहीं भी अपने मनको नहीं लगाता हूँ
ਹੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ! ਵੇਖ—ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸੰਯੋਗ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸੰਗ੍ਰਹ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜੋੜਦਾ।
Verse 13
अन्तवन्ति च भूतानि गुणयुक्तानि पश्यत: । उत्पत्तिनिधनज्ञस्थ कि कार्यमवशिष्यते,“जो गुणयुक्त सम्पूर्ण भूतोंको नाशवान् देखता है तथा उत्पत्ति और प्रलयके तत्त्वको जानता है, उसके लिये यहाँ कौन-सा कार्य अवशिष्ट रह जाता है?
ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਨਿਧਨ ਦੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
Verse 14
जलजानामपि हान्तं पर्यायेणोपलक्षये । महतामपि कायानां सूक्ष्माणां च महोदधौ,“महासागरके जलमें पैदा होनेवाले विशाल शरीरवाले तिमि आदि मत्स्यों तथा छोटे- छोटे कीड़ोंका भी बारी-बारीसे विनाश होता देखता हूँ
ਹੇ ਸ਼ਤਰੂ-ਸੰਹਾਰਕ! ਮੈਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮਹਾਸਾਗਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜਲਚਰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਤਿਮਿ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੇਹ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਕੀੜੇ ਵੀ ਇਕ-ਇਕ ਕਰਕੇ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 15
जज्भमस्थावराणां च भूतानामसुराधिप । पार्थिवानामपि व्यक्त मृत्युं पश्यामि सर्वश:,“असुरराज! पृथ्वीपर भी जितने स्थावर-जंगम प्राणी हैं, उन सबकी मृत्यु मुझे स्पष्ट दिखायी दे रही है
ਹੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ! ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੈਂ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 16
अन्तरिक्षचराणां च दानवोत्तम पक्षिणाम् | उत्तिष्ठते यथाकाल मृत्युर्बलवतामपि,“दानवश्रेष्ठी] आकाशमें विचरनेवाले बलवान पक्षियोंके समक्ष भी यथासमय मृत्यु आ पहुँचती है
ਹੇ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਬਲਵਾਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮੌਤ ਖੜੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 17
दिवि संचरमाणानि हस्वानि च महान्ति च । ज्योतींष्यपि यथाकालं पतमानानि लक्षये,“आकाशमें जो छोटे-बड़े ज्योतिर्मय नक्षत्र विचर रहे हैं, उन्हें भी मैं यथासमय नीचे गिरते देखता हूँ
ਮੈਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੰਚਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀਆਂ ਜੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਨਿਹਾਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 18
इति भूतानि सम्पश्यन्ननुषक्तानि मृत्युना । सर्वसामान्यगो विद्वान् कृतकृत्य: सुखं स्वपे,“इस प्रकार सारे प्राणियोंको मैं मृत्युके पाशमें बद्ध देखता हूँ; इसलिये तत्त्वको जानकर कृतकृत्य हो सबके प्रति समान भाव रखता हुआ सुखसे सोता हूँ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਤੇ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 19
सुमहान्तमपि ग्रासं ग्रसे लब्धं यदृच्छया । शये पुनरभुञ्जानो दिवसानि बहून्यपि,“यदि दैवेच्छासे अकस्मात् अधिक भोजन प्राप्त हो जाय तो मैं बहुत खा लेता हूँ, ग्रासमात्र मिले तो उसीमें संतुष्ट रहता हूँ और न मिला तो बहुत दिनोंतक बिना खाये-पीये भी सो रहता हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੋਜਨ-ਹਿੱਸਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਹ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ। ਜੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗ੍ਰਾਸ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾਂ ਖਾਧੇ ਹੀ ਲੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 20
आशयन्त्यपि मामन्न॑ पुनर्बहुगुणं बहु । पुनरल्पं पुन:स्तोकं पुनर्नैवोपपद्यते,'फिर कितने ही लोग आकर मुझे अनेक गुणोंसे सम्पन्न बहुत-सा अन्न खिला देते हैं। पुनः कभी बहुत थोड़ा, कभी थोड़े-से भी थोड़ा भोजन मिलता है और कभी वह भी नहीं मिलता
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਲੋਕ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਅਨੇਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਮੈਨੂੰ ਖਵਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਕਦੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ, ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।”
Verse 21
कणं कदाचित् खादामि पिण्याकमपि च ग्रसे । भक्षये शालिमांसानि भक्षांश्नोच्चावचान् पुन:,“कभी चावलकी कनी खाता हूँ, कभी तिलकी खली ही खाकर रह जाता हूँ और कभी अगहनीके चावलका भात भरपेट खाता हूँ। इस प्रकार मुझे बढ़िया-घटिया सभी तरहके भोजन बारंबार प्राप्त होते रहते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕਦੇ ਮੈਂ ਚੌਲਾਂ ਦੇ ਦਾਣੇ-ਕਣ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਖਲੀ ਹੀ ਮੇਰਾ ਗ੍ਰਾਸ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਸ਼ਾਲੀ ਚੌਲ ਤੇ ਮਾਸ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਭੱਖ ਵੀ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦਾ ਭੋਜਨ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮਿਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 22
शये कदाचित् पर्यड्के भूमावषि पुन: शये । प्रासादे चापि मे शय्या कदाचिदुपपद्यते,“कभी पलंगपर सोता हूँ, कभी पृथ्वीपर ही पड़ा रहता हूँ और कभी-कभी मुझे महलके भीतर बिछी हुई बहुमूल्य शय्या भी उपलब्ध हो जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕਦੇ ਮੈਂ ਮੰਜੇ ਉੱਤੇ ਸੌਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲੇਟਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਛੀ ਸ਼ੈਯਾ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”
Verse 23
धारयामि च चीराणि शाणक्षौमाजिनानि च । महाहाणि च वासांसि धारयाम्यहमेकदा,“मैं कभी तो चिथड़े अथवा वलल््कल पहनकर रहता हूँ, कभी सनके, कभी रेशमके और कभी मृगचर्मके वस्त्र धारण करता हूँ तथा किसी एक कालमें बहुत-से बहुमूल्य वस्त्रोंको भी पहन लेता हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਕਦੇ ਮੈਂ ਚੀਰਾਂ (ਚਿੱਥੜੇ) ਪਹਿਨਦਾ ਹਾਂ, ਕਦੇ ਵਲਕਲ; ਕਦੇ ਸਣ ਅਤੇ ਖ਼ੌਮ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਕਦੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ; ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੀਮਤੀ ਪਰਿਧਾਨ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।”
Verse 24
न संनिपतितं धर्म्यमुपभोगं यदृच्छया । प्रत्याचक्षे न चाप्येनमनुरुध्ये सुदुर्लभम्,“यदि दैववश मुझे कोई धर्मानुकूल भोग्य पदार्थ प्राप्त हो जाय तो मैं उससे द्वेष नहीं करता हूँ और प्राप्त न होनेपर किसी दुर्लभ भोगकी भी कभी इच्छा नहीं करता
ਜੇ ਦੈਵ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਨੁਕੂਲ ਕੋਈ ਭੋਗਯ ਵਸਤੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾਂਦਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੁਲੱਭ ਭੋਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 25
अचलमनिधनं शिवं विशोक॑ शुचिमतुल विदुषां मते प्रविष्टम् । अनभिमतमसेवितं विमूढै- ब्रीतमिदमाजगरं शुचिश्नचरामि,मैं सदा पवित्रभावसे रहकर इस अजगरवृत्तिका अनुसरण करता हूँ। यह अत्यन्त सुदृढ़, मृत्युसे दूर रखनेवाली, कल्याणमय, शोकहीन, शुद्ध, अनुपम और विद्वानोंके मतके अनुकूल है। मूर्ख मनुष्य न तो इसे मानते हैं और न इसका सेवन ही करते हैं
ਇਹ ‘ਅਜਗਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਟੱਲ, ਨਾਸ-ਰਹਿਤ, ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ, ਸ਼ੋਕ-ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਅਤੁੱਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ। ਮੋਹ-ਗ੍ਰਸਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਇਸ ਅਜਗਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਦਾ ਹੀ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ।
Verse 26
अचलितमतिरच्युत: स्वधर्मात् परिमितसंसरण: परावरज्ञ: । विगतभयकषायलो भमोहो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि,“मेरी बुद्धि अविचल है, मैं अपने धर्मसे च्युत नहीं हुआ हूँ, मेरा सांसारिक व्यवहार परिमित हो गया है, मुझे उत्तम और अधमका ज्ञान है, मेरे हृदयसे भय, राग-द्वेष, लोभ और मोह दूर हो गये हैं तथा पवित्रभावसे रहकर इस अजगरोचित व्रतका आचरण करता हूँ
ਮੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਅਡੋਲ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਿਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਸੰਸਾਰੀ ਵਹਿਬਾਰ ਮਾਪਿਆ ਤੇ ਸੰਯਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਡਰ, ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੀ ਮੈਲ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਅਜਗਰ-ਸਮਾਨ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 27
अनियतफलभक्ष्यभोज्यपेयं विधिपरिणामविभक्तदेशकालम् | हृदयसुखमसेवितं कदर्य- ब्रीतमिदमाजगरं शुचिश्नचरामि,“यह अजगर-सम्बन्धी व्रत मेरे हृदयको सुख देनेवाला है। इसमें भक्ष्य, भोज्य, पेय और फल आदिके मिलनेकी कोई नियत व्यवस्था नहीं रहती--अनियतरूपसे जो कुछ मिल जाय, उसीसे निर्वाह करना होता है। इस व्रतमें प्रारब्धके परिणामके अनुसार देश और कालका विभाग नियत है। विषयलोलुप नीच पुरुष इसका सेवन नहीं करते, मैं पवित्रभावसे इसी व्रतका आचरण करता हूँ
ਇਹ ਅਜਗਰ-ਸੰਬੰਧੀ ਵ੍ਰਤ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਫਲ, ਭੱਖ, ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਨੀਏ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਕੋਈ ਨਿਯਤ ਬੰਨ੍ਹਤ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਅਨਿਯਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਭਾਉ। ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੇ ਪਰਿਣਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕਾਲ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਲੋਭੀ ਕੰਜੂਸ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦੇ; ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਸ ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 28
इदमिदमिति तृष्णयाभि भूत॑ जनमनवाप्तधनं विषीदमानम् | निपुणमनुनिशम्य तत्त्वबुद्धया व्रतमिदमाजगरं शुचिश्षरामि,“जो यह मिले, वह मिले, इस प्रकार तृष्णासे दबे रहते हैं और धन न मिलनेके कारण निरन्तर विषाद करते हैं; ऐसे लोगोंकी दशा अच्छी तरह देखकर तात््विक बुद्धिसे सम्पन्न हुआ मैं पवित्रभावसे इस आजगरव्रतका आचरण करता हूँ
‘ਇਹ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਮਿਲੇ’—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਧਨ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਰਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਤੱਤ੍ਵ-ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਨਾਲ ਇਸ ਅਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਬੇਚੈਨ ਦੌੜ-ਧੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜੋ ਆਵੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।
Verse 29
बहुविधमनुदृश्य चार्थहेतो: कृपणमिहार्यमनार्यमा श्रयन्तम् । उपशमरुचिरात्मवान् प्रशान्तो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि,“मैं बारंबार देखता हूँ कि श्रेष्ठ मनुष्य भी धनके लिये दीनभावसे नीच पुरुषका आश्रय लेते हैं। यह देखकर मेरी रुचि प्रशान्त हो गयी है। अतः मैं अपने स्वरूपको प्राप्त और सर्वथा शान्त हो गया हूँ और पवित्रभावसे इस आजगर-व्रतका आचरण करता हूँ
ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਦਿਨਤਾ ਨਾਲ ਨੀਚ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਉਪਸ਼ਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 30
सुखमसुखमलाभमर्थलाभं रतिमरतिं मरणं च जीवितं च । विधिनियतमवेक्ष्य तत्त्वतो<5हं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्लरामि,“सुख-दुःख, लाभ-हानि, अनुकूल और प्रतिकूल तथा जीवन और मरण--ये सब दैवके अधीन हैं। इस प्रकार यथार्थरूपसे जानकर मैं शुद्धभावसे इस आजगरब्रतका आचरण करता हूँ
ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਲਾਭ-ਹਾਨੀ, ਅਨੁਕੂਲ-ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮਰਨ—ਇਹ ਸਭ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 31
अपगतभयरागमोहदर्पो धृतिमतिबुद्धिसमन्वित: प्रशान्त: । उपगतफलभोगिनो निशम्य व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि,“मेरे भय, राग, मोह और अभिमान नष्ट हो गये हैं। मैं धृति, मति और बुद्धिसे सम्पन्न एवं पूर्णतया शान्त हूँ। और प्रारब्धवश स्वतः अपने समीप आयी हुई वस्तुका ही उपभोग करनेवालोंको देखकर मैं पवित्रभावसे इस आजगरबव्रतका आचरण करता हूँ
ਮੇਰਾ ਡਰ, ਰਾਗ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਮਿਟ ਗਏ ਹਨ। ਧੀਰਜ, ਮਨਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਹਾਂ। ਜੋ ਪ੍ਰਾਰਬਧ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪ ਹੀ ਆਈ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਭੋਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 32
अनियतशयनासन: प्रकृत्या दमनियमव्रतसत्यशौचयुक्त: । अपगतफलसंचय: प्रह्ृष्टो व्रतमिदमाजगरं शुचिश्चरामि,“मेरे सोने-बैठनेका कोई नियत स्थान नहीं है। मैं स्व भावत: दम, नियम, व्रत, सत्य और शौचाचारसे सम्पन्न हूँ। मेरे कर्मफल-संचयका नाश हो चुका है। मैं प्रसन्नतापूर्वक पवित्रभावसे इस आजगरबव्रतका आचरण करता हूँ
ਮੇਰੇ ਸੌਣ-ਬੈਠਣ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਯਤ ਥਾਂ ਨਹੀਂ। ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਮੈਂ ਦਮ, ਨਿਯਮ, ਵ੍ਰਤ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ੌਚ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਾਂ। ਕਰਮਫਲਾਂ ਦਾ ਸੰਚਯ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਇਹ ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 33
अपगतमसुखार्थमी हनार्थ- रुपगतबुद्धिरवेक्ष्य चात्मसंस्थम् । तृषितमनियतं मनो नियम्तुं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्ष॒रामि,“जिनका परिणाम दु:ख है, उन इच्छाके विषयभूत समस्त पदार्थोसे जो विरक्त हो चुका है, ऐसे आत्मनिष्ठ महापुरुषको देखकर मुझे ज्ञान प्राप्त हो गया है। अतः मैं तृष्णासे व्याकुल असंयत मनको वशगमें करनेके लिये पवित्रभावसे इस आजगर-व्रतका आचरण करता हूँ
ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਉਸ ਮਹਾਪੁਰਖ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ ਸੁਖ ਸਮਝ ਕੇ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਦੁੱਖ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਬੋਧ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਹਲ, ਅਸੰਯਤ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਨ ਲਈ ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 34
न हृदयमनुरुध्य वाड्मनो वा प्रियसुखदुर्लभतामनित्यतां च । तदुभयमुपलक्षयत्रिवाहं व्रतमिदमाजगरं शुचिश्नचरामि,“मन, वाणी और बुद्धिकी उपेक्षा करके इनको प्रिय लगनेवाले विषय-सुखोंकी दुर्लभता तथा अनित्यता--इन दोनोंको देखनेवालेकी भाँति मैं पवित्रभावसे इस आजगरबव्रतका आचरण करता हूँ
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾ ਮੈਂ ਦਿਲ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਉਕਸਾਵੇ ਅੱਗੇ। ਜੋ ਵਿਸ਼ਯ-ਸੁਖ ਪਿਆਰੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁਲਭਤਾ ਅਤੇ ਅਨਿਤਤਾ—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸੱਚ ਇਕੱਠੇ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਕੇ—ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ‘ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਤ’ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਯਮਿਤ, ਅਨਾਸਕਤ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 35
बहुकथितमिदं हि बुद्धिमद्धिः कविभिरपि प्रथयद्धिरात्मकीर्तिम् । इदमिदमिति तत्र तत्र हन््त स्वपरमतैर्गहनं प्रतर्कयद्धि:ः,“अपनी कीर्तिका विस्तार करनेवाले विद्वानों और बुद्धिमानोंने अपने और दूसरोंके मतसे गहन तर्क और वितर्क करके 'ऐसे करना चाहिये" 'ऐसे करना चाहिये” इत्यादि कहकर इस व्रतकी अनेक प्रकारसे व्याख्या की है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਵਰਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ। ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਤਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਗਹਿਰੇ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਇਹੀ ਦੋਹਰਾਉਂਦੇ ਹਨ—“ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”
Verse 36
तदिदमनुनिशम्य विप्रपात॑ पृथगभिपतन्नमिहाबुरधर्मनुष्यै: । अनवसितमनन्तदोषपारं नृषु विहरामि विनीतदोषतृष्ण:,“मूर्खलोग इस अजगरवृत्तिको सुनकर इसे पहाड़की चोटीसे गिरनेकी भाँति भयंकर समझते हैं। परंतु उनकी वह मान्यता भिन्न है। मैं इस अजगरवृत्तिको अज्ञानका नाशक और समस्त दोषोंसे रहित मानता हूँ। अतः दोष और तृष्णाका त्याग करके मनुष्योंमें विचरता हूँ'
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ‘ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ’ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਵਿਗੜੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗਣ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਸਮਝ ਕੇ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਭੁੱਲ ਹੈ। ਮੈਂ ਇਸ ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 37
भीष्म उवाच अजगरचरितं व्रतं महात्मा य इह नरो<नुचरेद् विनीतराग: । अपगतभयलो भमोहमन्यु: स खलु सुखी विचरेदिमं विहारम्,भीष्मजी कहते हैं-राजन्! जो महापुरुष राग, भय, लोभ, मोह और क्रोधको त्यागकर इस आजगर व्रतका पालन करता है, वह इस लोकमें सानन्द विचरण करता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਾਗ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਅਤੇ ਡਰ, ਲਾਲਚ, ਮੋਹ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ‘ਆਜਗਰ-ਚਰਿਤ’ ਵਰਤ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਸੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ।
Verse 179
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि आजगरप्रह्नादसंवादे एकोनाशीत्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें अजगरवृत्तिसे रहनेवाले मुनि और प्रह्नादका संवादविषयक एक सौ उनासीवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੋਖਸ਼ਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਆਜਗਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਉਨਾਸੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether the jīva is destroyed when the body perishes; Bhṛgu defends continuity and transmigration, while Bharadvāja challenges the claim by appealing to the non-observability of the jīva and the ‘vanishing’ of fire when fuel ends.
It proposes that the inner self is apprehended by refined discernment—through steady practice across day and night, light diet, purified disposition, and mental clarity—rather than by gross sensory inspection.
No formal phalaśruti is stated; instead, it offers an implicit result: abandoning attachment to auspicious/inauspicious action through mental clarity, one attains stable, ‘imperishable’ well-being (akṣaya-sukha) in inner steadiness.