Shloka 6
Adhyāya 180: Jīva, Śarīra, and the Fire Analogy (भृगु–भरद्वाज संवादः)
Devanagari script
स्रोतसा द्वियमाणासु प्रजासु विमना इव । धर्मकामार्थकार्येषु कूटस्थ इव लक्ष्यसे
Translation
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਕਾਮ-ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਵਹੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਵੱਲ ਉਦਾਸੀਨ ਜਾਪਦੇ ਹੋ। ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਕੂਟਸਥ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਦਿੱਸਦੇ ਹੋ।
Word by Word
स्रोतसाby the stream/current
स्रोतसा:
Karana
TypeNoun
Rootस्रोतस्
FormNeuter, Instrumental, Singular
द्वियमाणासुbeing carried along/drifting
द्वियमाणासु:
Adhikarana
TypeAdjective
Rootद्वि + यम् (यमुँ उपरमे/नियमे) → द्वीयमान (कृदन्त)
FormFeminine, Locative, Plural
प्रजासुamong the people/subjects
प्रजासु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootप्रजा
FormFeminine, Locative, Plural
विमनाःdejected/indifferent
विमनाः:
Karta
TypeAdjective
Rootविमनस्
FormMasculine, Nominative, Singular
इवas if/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
धर्मकामार्थकार्येषुin matters/actions of dharma, kāma and artha
धर्मकामार्थकार्येषु:
Adhikarana
TypeNoun
Rootधर्म + काम + अर्थ + कार्य
FormNeuter, Locative, Plural
कूटस्थःunchanging/standing apart (like a fixed peak)
कूटस्थः:
Karta
TypeAdjective
Rootकूटस्थ
FormMasculine, Nominative, Singular
इवas if/like
इव:
TypeIndeclinable
Rootइव
लक्ष्यसेyou are seen/you appear
लक्ष्यसे:
TypeVerb
Rootलक्ष्
FormPresent, Second, Singular, Ātmanepada, Passive/Reflexive (lakṣyase = 'you are seen/appear')
Speaker
प्रह्माद उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Meter (Chandas)
Sandhi Notes