Adhyaya 166
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana (राजधर्मानुशासन) — didactic exempla on kingship and moral governance
Bhīṣma narrates an exemplum centered on violated trust. A powerful being (described as a brilliant fire with wind as its charioteer) is placed under protection nearby by the lord of birds; nevertheless, a malicious dvija, characterized as kṛtaghna, waits for an opportunity and kills the trusting protector with a burning brand. He then cooks the victim and departs with gold. When the absence is noticed, Virūpākṣa—portrayed as a ruler—suspects wrongdoing and dispatches his son with attendants to investigate. They find the remains and seize Gautama, presenting both evidence and offender to the king. The king orders execution, but the attendants and even other predatory groups refuse to consume or accept the offender, citing the distinctive gravity of ingratitude. The discourse culminates in a normative claim: expiations exist for grave sins such as brahma-hatyā, intoxication, theft, and broken vows, but for kṛtaghnatā (ingratitude/betrayal of benefaction) no expiation is acknowledged, because it undermines the foundational ethics of reciprocity and protection.
Chapter Arc: भीष्म शय्या पर से युधिष्ठिर को धर्म का सूक्ष्म द्वार दिखाते हैं—पाप के असंख्य रूप और उनके प्रायश्चित्त, ताकि राज्य-धर्म केवल दण्ड नहीं, शुद्धि भी बने। → विषय दान-धर्म से आरम्भ होकर धीरे-धीरे कठोर सामाजिक-नैतिक अपराधों तक पहुँचता है: योग्य ब्राह्मणों को दान, अयोग्य/अनधिकृत को सीमित दक्षिणा, दान न करने वालों की निन्दा और राजकीय उद्घोष; फिर ब्रह्महत्या, गर्भिणी-वध, व्यभिचार, प्राणिनिपात जैसे पापों के लिए क्रमशः अधिक तीव्र व्रत, दण्ड और तपस्याएँ। → ब्रह्महत्या और गर्भिणी-वध जैसे महापातकों के लिए दीर्घ, सार्वजनिक और देह-शोषक प्रायश्चित्त का विधान—‘खोपड़ी धारण कर पाप का उद्घोष’ और वर्षों की तपस्या—अध्याय का नैतिक शिखर बनता है, जहाँ अपराध का भार समाज और आत्मा—दोनों के सामने निर्वस्त्र होता है। → भीष्म अपराध-विशेष के अनुरूप दण्ड/व्रत का संतुलन स्थापित करते हैं: दान का विवेक, राजा का कर्तव्य कि कंजूस/अदातृ का दोष प्रकट करे, स्त्री-पुरुष के व्यभिचार पर दण्ड-व्यवस्था, और हिंसा/नास्तिकता आदि के लिए नियत प्रायश्चित्त—ताकि प्रजा में भय नहीं, धर्म-शुद्धि की व्यवस्था रहे। → युधिष्ठिर के सामने प्रश्न खुला रह जाता है—जब पापों की सूची अनन्त है, तो ‘न्याय’ का अंतिम माप क्या है: कर्म, भाव, या परिणाम?
Shlokas
Verse 1
पजञ्चषष्ट्यधिकशततमोड< ध्याय: नाना प्रकारके पापों और उनके प्रायद्षित्तोंका वर्णन भीष्म उवाच ह्वतार्थो यक्ष्यमाणश्च सर्ववेदान्तगश्न यः । आचार्यपितृकार्यार्थ स्वाध्यायार्थभथापि च,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! सम्पूर्ण वेदों और उपनिषदोंका पारंगत विद्वान् ब्राह्मण यदि यज्ञ करनेवाला हो तथा उसका धन चोर चुरा ले गये हों तो राजाका कर्तव्य है कि वह उसे आचार्यकी दक्षिणा देने, पितरोंका श्राद्ध करने तथा वेद-शास्त्रोंका स्वाध्याय करनेके लिये धन दे। भरतनन्दन! ये श्रेष्ठ ब्राह्मण प्राय: धर्मके लिये धनकी भिक्षा माँगते देखे गये हैं। इन्हें दान और विद्याध्ययनके लिये धन देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਮੂਹ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਦਾ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋਵੇ, ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਦਯਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਚੋਰ ਲੈ ਗਏ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਚਾਰਯ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਅਤੇ ਵੇਦ-ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਧਿਆਇ ਲਈ ਸਾਧਨ ਦੇਣਾ ਰਾਜਾ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਐਸੇ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭੋਗ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਧਰਮ ਲਈ ਧਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਿਆਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 2
एते वै साधवो दृष्टा ब्राह्मणा धर्मभिक्षव: | निःस्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दानं विद्या च भारत,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! सम्पूर्ण वेदों और उपनिषदोंका पारंगत विद्वान् ब्राह्मण यदि यज्ञ करनेवाला हो तथा उसका धन चोर चुरा ले गये हों तो राजाका कर्तव्य है कि वह उसे आचार्यकी दक्षिणा देने, पितरोंका श्राद्ध करने तथा वेद-शास्त्रोंका स्वाध्याय करनेके लिये धन दे। भरतनन्दन! ये श्रेष्ठ ब्राह्मण प्राय: धर्मके लिये धनकी भिक्षा माँगते देखे गये हैं। इन्हें दान और विद्याध्ययनके लिये धन देना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਾਰਤ! ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਾਧੂ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਮ ਲਈ ਹੀ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਿਰਧਨ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਦਾਨ-ਧਰਮ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਕਾਇਮ ਰਹੇ।
Verse 3
अन्यत्र दक्षिणादानं देयं भरतसत्तम । अन्येभ्योडपि बहिरवेदि चाकृतान्नं विधीयते,भरतगश्रेष्ठ) इससे भिन्न परिस्थितिमें ब्राह्मगको केवल दक्षिणा देनी चाहिये और ब्राह्मणेतर मनुष्योंको भी यज्ञवेदीसे बाहर कच्चा अन्न देनेका विधान है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਭਰਤਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਹੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਯਜ्ञ-ਵੇਦੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਚਾ ਅੰਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 4
सर्वरत्नानि राजा हि यथाईँ प्रतिपादयेत् । ब्राह्मणा एव वेदाश्व यज्ञाश्व बहुदक्षिणा: । अन्योन्यं विभवाचारा यजन्ते गुणत: सदा,राजाको चाहिये कि वह ब्राह्मणोंको उनकी योग्यताके अनुसार सब प्रकारके रत्नोंका दान करे; क्योंकि ब्राह्मण ही वेद एवं बहुसंख्यक दक्षिणावाले यज्ञरूप हैं। अपनी सम्पत्तिके अनुसार समस्त कार्योंका आयोजन करनेवाले वे ब्राह्मण सदा आपसमें मिलकर गुणपयुक्त यज्ञका अनुष्ठान करते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨ ਆਦਿ ਭੇਟ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਵੇਦ ਹਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੀ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਵਾਲੇ ਯਜ्ञ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਰਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਣਯੁਕਤ ਯਜ्ञਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 5
यस्य त्रैवार्षिकं भक्त पर्याप्तं भृत्यवृत्तये । अधिकं चापि विद्येत स सोम॑ पातुमहति,जिस ब्राह्मणके पास अपने पालनीय कुट॒म्बी-जनोंके भरण-पोषणके लिये तीन वर्षतक उपभोगमें आने लायक पर्याप्त धन हो अथवा उससे भी अधिक वैभव विद्यमान हो, वही सोमपानका अधिकारी है--उसे ही सोमयागका अनुष्ठान करना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਲਈ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਾਫ਼ੀ ਅੰਨ-ਧਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੋਮਪਾਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੈ। ਉਹੀ ਸੋਮਯਾਗ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਰਮ ਘਾਟ ਤੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੱਕੀ ਜੀਵਿਕਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨੀਂਹ ਤੋਂ ਹੀ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਹੈ।
Verse 6
यज्ञश्नेत् प्रतिरुद्ध: स्यादंशेनैकेन यज्वनः । ब्राह्मणस्य विशेषेण धार्मिके सति राजनि,यदि धर्मात्मा राजाके रहते हुए किसी यज्ञकर्ताका, विशेषतः ब्राह्मणका यज्ञ धनके बिना अधूरा रह जाय--उसके एक अंशकी पूर्ति शेष रह जाय तो राजाको चाहिये कि उसके राज्यमें जो बहुत पशुओं तथा वैभवसे सम्पन्न वैश्य हो, यदि वह यज्ञ तथा सोमयागसे रहित हो तो उसके कुटुम्बसे उस धनको यज्ञके लिये ले ले
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ ਯੱਗ ਰੁਕ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ—ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਜੇ ਬਹੁਤ ਪਸ਼ੂ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੈਸ਼੍ਯ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਸੋਮਯਾਗ ਵੀ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਯੱਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਧਨ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਰਹੇ।
Verse 7
यो वैश्य: स्याद् बहुपशुर्हीनक्रतुरसोमप: । कुट॒म्बात् तस्य तद् वित्तं यज्ञार्थ पार्थिवो हरेत्,यदि धर्मात्मा राजाके रहते हुए किसी यज्ञकर्ताका, विशेषतः ब्राह्मणका यज्ञ धनके बिना अधूरा रह जाय--उसके एक अंशकी पूर्ति शेष रह जाय तो राजाको चाहिये कि उसके राज्यमें जो बहुत पशुओं तथा वैभवसे सम्पन्न वैश्य हो, यदि वह यज्ञ तथा सोमयागसे रहित हो तो उसके कुटुम्बसे उस धनको यज्ञके लिये ले ले
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕੋਈ ਵੈਸ਼੍ਯ ਬਹੁਤ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਧਨ-ਵੈਭਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀਂਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸੋਮਯਾਗ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਉਸ ਦੇ ਘਰਾਣੇ ਤੋਂ ਯੱਗ ਲਈ ਧਨ ਲੈ ਲਵੇ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਯਜਮਾਨ ਦਾ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ—ਯੱਗ ਧਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਅਧੂਰਾ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਧਰਮ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇਹ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 8
आहरेदथ नो किज्चित् कामं॑ शूद्रस्य वेश्मन: । न हि यज्ञेषु शूद्रस्य किज्चिदस्ति परिग्रह:,किंतु राजा अपनी इच्छाके अनुसार शूद्रके घरसे थोड़ा-सा भी धन न ले आवे; क्योंकि यज्ञोंमें शूद्रका किंचिन्मात्र भी अधिकार नहीं है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਘਰੋਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਲਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕੋਈ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਜਾਂ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ।
Verse 9
योडनाहिताग्नि: शतगुरयज्वा च सहस्रगुः । तयोरपि कुट॒म्बा भ्यामाहरेदविचारयन्,जिस वैश्यके पास एक सौ गौएँ हों और वह अग्निहोत्र न करता हो, तथा जिसके पास एक हजार गौएँ हों और वह यज्ञ न करता हो, उन दोनोंके कुटुम्बोंसे राजा बिना विचारे ही धन उठा लावे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਵੈਸ਼੍ਯ ਕੋਲ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਹੋਣ ਤੇ ਵੀ ਯੱਗ ਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਾਜਾ ਬਿਨਾ ਝਿਝਕ ਧਨ ਲੈ ਲਵੇ।
Verse 10
अदातृभ्यो हरेद् वित्तं विख्याप्य नृपति: सदा । तथैवाचरतो धर्मो नृपते: स्थादथाखिल:,जो धन रहते हुए उसका दान न करते हों, ऐसे लोगोंके इस दोषको विख्यात करके राजा सदा धर्मके लिये उनका धन ले ले, ऐसा आचरण करनेवाले राजाको सम्पूर्ण धर्मकी प्राप्ति होती है
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਧਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਜੋ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਖ਼ਾਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਧਰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਨ ਲੈ ਲਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨ੍ਰਿਪਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਸਮੂਹ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 11
तथैव शृणु मे भक्त भक्तानि षडनश्रतः । अश्वस्तनविधानेन हर्तव्यं हीनकर्मण:,युधिष्ठिर! इसी प्रकार मैं अन्नके विषयमें जो बात बता रहा हूँ, उसे सुनो। यदि ब्राह्मण अन्नाभावके कारण लगातार छः: समयतक उपवास कर जाय तो उस अवस्थामें वह किसी निकृष्ट कर्म करनेवाले मनुष्यके घरसे उतने धनका अपहरण कर सकता है, जिससे उसके एक दिनका भोजन चल जाय और दूसरे दिनके लिये कुछ बाकी न रहे
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ! ਅੰਨ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ। ਜੇ ਅੰਨ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਗਾਤਾਰ ਛੇ ਵੇਲਿਆਂ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਘਰੋਂ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੇ ਭੋਜਨ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਧਨ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਬਚਾ ਕੇ ਨਹੀਂ।
Verse 12
खलात् क्षेत्रात् तथा रामाद् यतो वाप्युपपद्यते | आखयातव्यं नृपस्यैतत् पृच्छते5पृच्छतेडपि वा,खलिहानसे, खेतसे, बगीचेसे अथवा जहाँसे भी अन्न मिल सके, वहींसे वह भोजनमात्रके लिये अन्न उठा लावे और उसके बाद राजा पूछे या न पूछे उसके पास जाकर अपनी वह बात उसे कह दे
ਖਲਿਹਾਨ ਤੋਂ, ਖੇਤ ਤੋਂ, ਬਾਗ਼ ਤੋਂ ਜਾਂ ਜਿੱਥੋਂ ਵੀ ਅੰਨ ਮਿਲ ਸਕੇ, ਉੱਥੋਂ ਕੇਵਲ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਵਾਹ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਵੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਅੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂ ਨਾ ਪੁੱਛੇ, ਉਹ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦੇਵੇ।
Verse 13
न तस्मै धारयेद् दण्डं राजा धर्मेण धर्मवित् । क्षत्रियस्य तु बालिश्याद् ब्राह्मण: क्लिश्यते क्षुधा,उस दशामें धर्मज्ञ राजा धर्मके अनुसार उसे दण्ड न दे; क्योंकि क्षत्रिय राजाकी नादानीसे ही ब्राह्मणको भूखका कष्ट उठाना पड़ता है
ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਦੰਡ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜੇ ਦੀ ਨਾਦਾਨੀ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾਸਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਸਹਿਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 14
श्रुतशीले समाज्ञाय वृत्तिमस्य प्रकल्पयेत् । अथीैनं परिरक्षेत पिता पुत्रमिवौरसम्,राजा उसके शास्त्रज्ञान और स्वभावका परिचय प्राप्त करके उसके लिये उचित आजीविकाकी व्यवस्था करे और जैसे पिता अपने औरस पुत्रकी रक्षा करता है, उसी प्रकार वह उस ब्राह्मणकी रक्षा करे
ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ-ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸ਼ੀਲ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਉਸ ਲਈ ਯੋਗ ਜੀਵਿਕਾ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਔਰਸ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।
Verse 15
इष्टिं वैश्वानरीं नित्यं निर्वपेदब्दपर्यये । अनुकल्प: परो धर्मो धर्मवादैस्तु केवलम्,प्रतिवर्ष किये जानेवाले आग्रयण आदि यज्ञ यदि न किये जा सके हों तो उनके बदले प्रतिदिन वैश्वानरी इष्टि समर्पित करे। मुख्य कर्मके स्थानमें जो गौण कार्य किया जाता है, उसका नाम अनुकल्प है, धर्मज्ञ पुरुषोंद्वारा बताया गया अनुकल्प भी परम धर्म ही है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੇ ਸਾਲਾਨਾ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਆਗ੍ਰਯਣ ਆਦਿ ਨਿਯਤ ਯੱਗ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਾ ਹੋ ਸਕਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਇਸ਼ਟੀ ਅਰਪਣ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਕਰਤੱਬ ਦੀ ਥਾਂ ਜੋ ਗੌਣ/ਵਿਕਲਪ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਨੁਕਲਪ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜੋ ਅਨੁਕਲਪ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਪਰਮ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ।
Verse 16
विज्वैदेवैश्व साध्यैश्न ब्राह्मणैश्व महर्षिभि: । आपत्सु मरणाद् भीतैर्विधि: प्रतिनिधीकृत:,क्योंकि विश्वेदेव, साध्य, ब्राह्णण और महर्षि--इन सब लोगोंने मृत्युसे डरकर आपत्कालके विषयमें प्रत्येक विधिका प्रतिनिधि नियत कर दिया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਆਪੱਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ, ਸਾਧ੍ਯ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਵਿਧੀ ਲਈ ਇੱਕ ਪ੍ਰਤਿਨਿਧੀ—ਅਰਥਾਤ ਵਿਕਲਪ—ਨਿਯਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੜੀ ਪਾਲਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਦ ਵੀ ਧਰਮ ਬਚਿਆ ਰਹੇ।
Verse 17
प्रभु: प्रथभकल्पस्य योडनुकल्पे न वर्तते । न साम्परायिकं तस्य दुर्मतेविद्यते फलम्,जो मुख्य विधिके अनुसार कर्म करनेमें समर्थ होकर भी गौण विधिसे काम चलाता है, उस दुर्बुद्धि मनुष्यको पारलौकिक फलकी प्राप्ति नहीं होती
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਅਨੁਕਲਪ—ਅਰਥਾਤ ਗੌਣ/ਵਿਕਲਪ ਵਿਧੀ—ਵੱਲ ਹੀ ਮੁੜਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਸ਼ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਪਰਲੋਕ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।
Verse 18
न ब्राह्मणो निवेदेत किंचिद् राजनि वेदवित् । स्ववीर्याद् राजवीर्याच्च स्ववीर्य बलवत्तरम्,वेदज्ञ ब्राह्यणको चाहिये कि वह राजाके निकट अपनी आवश्यकता निवेदन न करे; क्योंकि ब्राह्मणकी अपनी शक्ति तथा राजाकी शक्तिमेंसे उसकी अपनी ही शक्ति प्रबल है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵੇਦ-ਜਾਣੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਅਰਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਕਿਉਂਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ।
Verse 19
तस्माद् राज्ञ: सदा तेजो दुःसहं ब्रह्म॒वादिनाम् । कर्ता शास्ता विधाता च ब्राह्मणो देव उच्यते,अतः ब्रह्मवादियोंका तेज राजाके लिये सदा दुःसह है। ब्राह्मण इस जगत्का कर्ता, शासक, धारण-पोषण करनेवाला और देवता कहलाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਵਾਦੀਆਂ ਦਾ ਤੇਜ ਸਦਾ ਹੀ ਅਸਹਿਣਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ‘ਦੇਵ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਕਰਤਾ, ਸ਼ਾਸਤਾ (ਦੰਡ-ਨਿਯੰਤਾ) ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ (ਜਗਤ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तस्मिन्नाकुशलं ब्रूयान्न शुष्कामीरयेद् गिरम् । क्षत्रियो बाहुवीयेंण तरेदापदमात्मन:
ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹਿਤਕਾਰੀ ਬਚਨ ਹੀ ਬੋਲਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰਣੇ। ਖ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹੁਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਆਪਦਾ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 21
नैव कन्या न युवतिर्नामन्त्रज्ञो न बालिश:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁੜੀ, ਨਾ ਜਵਾਨ ਔਰਤ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੂਰਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ (ਭਰੋਸੇ ਜਾਂ ਸਲਾਹ ਲਈ ਯੋਗ) ਨਾ ਮੰਨੋ।
Verse 22
नरकं निपतन्त्येते जुह्नाना: स च यस्य तत् | तस्माद् वैतानकुशलो होता स्याद् वेदपारग:,यदि ये हवन करते हैं तो स्वयं तो नरकमें पड़ते ही हैं, जिसका वह यज्ञ है, वह भी नरकमें गरिता है। अत: जो यज्ञकर्ममें कुशल और वेदोंका पारछ्त विद्वान् हो, वही होता हो सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਅਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਉਹ ਯੱਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਵੈਤਾਨਿਕ ਯੱਗ-ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਰੰਗਤ ਵਿਦਵਾਨ ਹੀ ਹੋਤ੍ਰ ਹੋਵੇ।
Verse 23
प्राजापत्यमदत्त्वाश्चमग्न्याधेयस्य दक्षिणाम् । अनाहिताग्निरिति स प्रोच्यते धर्मदर्शिभि:,जो अग्निहोत्र आरम्भ करके प्रजापति देवताके लिये अश्वरूप दक्षिणाका दान नहीं करता, धर्मदर्शी पुरुष उसे अनाहिताग्नि कहते- हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਜੋ ਅਗਨਿਆਧਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਲਈ ਨਿਯਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ (ਅਸ਼ਵ-ਰੂਪ ਦਕਸ਼ਿਣਾ) ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ੀ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਅਨਾਹਿਤਾਗਨੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 24
पुण्यानि यानि कुर्वीत श्रद्दधधानो जितेन्द्रिय: । अनाप्तदक्षिणैर्यज्जैन यजेत कथठ्चन,मनुष्य जो भी पुण्यकर्म करे उसे श्रद्धापूर्वक और जितेन्द्रिय भावसे करे। पर्याप्त दक्षिणा दिये बिना किसी तरह यज्ञ न करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਵੀ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਉਹ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਯੋਗ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਯੱਗ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 25
प्रजा: पशुंश्व स्वर्ग च हन्ति यज्ञो हादक्षिण: । इन्द्रियाणि यश: कीर्तिमायुश्नाप्पवकृन्तति,बिना दक्षिणाका यज्ञ प्रजा और पशुका नाश करता है; और स्वर्गकी प्राप्तिमें भी विघ्न डाल देता है। इतना ही नहीं वह इन्द्रिय, यश, कीर्ति तथा आयुको भी क्षीण करता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਯੱਗ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਧਨ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਘਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਬਲ, ਯਸ਼, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਆਯੁ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 26
उदक्यामासते ये च द्विजा: केचिदनग्नय: । होम॑ चाश्रोत्रियं येषां ते सर्वे पापकर्मिण:,जो ब्राह्मण रजस्वला स्त्रीके साथ समागम करते हैं, जिन्होंने घरमें अग्निकी स्थापना नहीं की है; तथा जो अवैदिक रीतिसे हवन करते हैं, वे सभी पापाचारी हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਦਵਿਜ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਧੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਕਰਮੀ ਹਨ।
Verse 27
उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपति: । उषित्वा द्वादश समा: शूद्रकर्मेव गच्छति,जिस गाँवमें एक ही कुएँका पानी सब लोग पीते हैं, वहाँ बारह वर्षोतक निवास करनेसे तथा शूद्रजातिकी स्त्रीके साथ विवाह कर लेनेसे ब्राह्मण भी शूद्र हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਭ ਇੱਕੋ ਕੂਏਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦੇ ਕਰਮ-ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
अभार्या शयने बिश्रच्छूद्रं वृद्धं च वै द्विज: । अब्राह्माणं मन््यमानस्तृणेष्वासीत पृष्ठत: । तथा संशुध्यते राजन् शृणु चात्र वचो मम,यदि ब्राह्मण अपनी पत्नीके सिवा दूसरी स्त्रीको शय्यापर बिठा ले अथवा बड़े-बूढ़े शूद्रको या ब्राह्मणेतर--क्षत्रिय या वैश्यको सम्मान देता हुआ ऊँचे आसनपर बैठाकर स्वयं चटाईपर बैठे तो वह ब्राह्मणत्वसे गिर जाता है। राजन! उसकी शुद्धि जिस प्रकार होती है, वह मुझसे सुनो
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕੋਈ ਦਵਿਜ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸ਼ਯਿਆ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਵੇ, ਜਾਂ ਬੁੱਢੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ (ਜਿਵੇਂ ਖੱਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਸ਼) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਰ ਦੇ ਕੇ ਉੱਚੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਆਪ ਪਿੱਛੇ ਘਾਹ ਦੀ ਚਟਾਈ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਤਵ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਜਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਬਚਨ ਸੁਣ।
Verse 29
यदेकरात्रेण करोति पाप॑ निकृष्टवर्ण ब्राह्मण: सेवमान: । स्थानासनाभ्यां विहरन् व्रती स त्रिभिर्वर्ष: शमयेदात्मपापम्,यदि ब्राह्मण एक रात भी किसी नीच वर्णके मनुष्यकी सेवा करे अथवा उसके साथ एक जगह रहे या एक आसनपर बैठे तो इससे जो पाप लगता है, उसको वह तीन वर्षों तक व्रतका पालन करते हुए पृथ्वीपर विचरनेसे दूर कर सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਕ ਰਾਤ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੀਚ ਵਰਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਰਹੇ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਪ-ਲੇਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਿਆਂ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 30
न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले | न गुर्वर्थ नात्मनो जीवितार्थे पज्चानृतान्याहुरपातकानि,राजन! परिहासमें, स्त्रीके पास, विवाहके अवसर-पर, गुरुके हितके लिये अथवा अपने प्राण बचानेके उद्देश्यसे बोला गया असत्य हानिकारक नहीं होता। इन पाँच अवसरोंपर असत्य बोलना पाप नहीं बताया गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਾਸੇ-ਮਜ਼ਾਕ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਅਸੱਤ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾਂ ਹੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੋਲ, ਨਾਂ ਹੀ ਵਿਆਹ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਅਸੱਤ ਵੀ ਦੋਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਇਹ ਪੰਜ ਮੌਕੇ ਅਜੇਹੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੱਤ ਬੋਲਣਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ।
Verse 31
श्रद्दधान: शुभां विद्यां हीनादपि समाप्रुयात् । सुवर्णमपि चामेध्यादाददीताविचारयन्,नीच वर्णके पुरुषके पास भी उत्तम विद्या हो तो उसे श्रद्धापूर्वक ग्रहण करनी चाहिये और सोना अपवित्र स्थानमें भी पड़ा हो तो उसे बिना हिच-किचाहटके उठा लेना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੇ ਨੀਚ ਹਾਲਤ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਵਿਦਿਆ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ ਵੀ ਸੋਨਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਹਿਚਕਚਾਹਟ ਚੁੱਕ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 32
स्त्रीर॒त्नं दुष्कुलाच्चापि विषादप्यमृतं पिबेत् । अदृष्या हि स्त्रियो रत्नमाप इत्येव धर्मतः,नीच कुलसे भी उत्तम स्त्रीको ग्रहण कर ले, विषके स्थानसे भी अमृत मिले तो उसे पी ले; क्योंकि स्त्रियाँ, रतन और जल--ये धर्मतः दूषणीय नहीं होते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਨੀਚ ਕੁਲ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਇਸਤਰੀ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪੀ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਰਤਨ ਅਤੇ ਜਲ—ਇਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨ ਕੇ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹਨ।
Verse 33
गोब्राह्मणहितार्थ च वर्णानां संकरेषु च | वैश्यो गृह्नीत शस्त्राणि परित्राणार्थमात्मन:,गौ और ब्राह्मणोंका हित, वर्णसंकरताका निवारण तथा अपनी रक्षा करनेके लिये वैश्य भी हथियार उठा सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਵਰਣ-ਸੰਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 34
सुरापान ब्रह्म॒हत्या गुरुतल्पमथापि वा । अनिर्देश्यानि मन्यन्ते प्राणान््तमिति धारणा,मदिरापान, ब्रह्महत्या तथा गुरुपत्नीगमन--इन महापापोंसे छूटनेके लिये कोई प्रायक्षित्त नहीं बताया गया है। किसी भी उपायसे अपने प्राणोंका अन्त कर देना ही उन पापोंका प्रायश्षित्त होगा, ऐसी विद्वानोंकी धारणा है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੁਰਾਪਾਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂਤਲਪ-ਭੰਗ (ਅਰਥਾਤ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਕਾਮ-ਅਪਰਾਧ)—ਇਹ ਅਜੇਹੇ ਪਾਪ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਆਮ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ—ਅਰਥਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਨਾ—ਹੀ ਹੈ।
Verse 35
सुवर्णहरणं स्तैन्यं विप्रस्व॑ चेति पातकम् । विहरन् मद्यपानाच्च अगम्यागमनादपि,सुवर्णकी चोरी, अन्य वस्तुओंकी चोरी तथा ब्राह्मणका धन छीन लेना--यह महान् पाप है। महाराज! मदिरापान और अगम्या स्त्रीके साथ गमन करनेसे, पतितोंके साथ सम्पर्क रखनेसे तथा ब्राह्मणेतर होकर ब्राह्मणीके साथ समागम करनेसे स्वेच्छाचारी पुरुष शीघ्र ही पतित हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੋਨਾ ਹੜਪਣਾ, ਚੋਰੀ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਛੀਨ ਲੈਣੀ—ਇਹ ਘੋਰ ਪਾਪ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਦਿਰਾ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਅਗਮ੍ਯ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਤਿਤਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਾਲ ਸੰਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਧਰਮ-ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 36
पतितै: सम्प्रयोगाच्च ब्राह्णीयोनितस्तथा । अचिरेण महाराज पतितो वै भवत्युत,सुवर्णकी चोरी, अन्य वस्तुओंकी चोरी तथा ब्राह्मणका धन छीन लेना--यह महान् पाप है। महाराज! मदिरापान और अगम्या स्त्रीके साथ गमन करनेसे, पतितोंके साथ सम्पर्क रखनेसे तथा ब्राह्मणेतर होकर ब्राह्मणीके साथ समागम करनेसे स्वेच्छाचारी पुरुष शीघ्र ही पतित हो जाता है
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਪਤਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਨਾਲ ਮੈਥੁਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 37
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् | याजनाध्यापनाद यौनान्न तु यानासनाशनात्,पतितके साथ रहनेसे, उसका यज्ञ करानेसे और उसे पढ़ानेसे मनुष्य एक वर्षमें पतित हो जाता है; परंतु उसकी संतानके साथ अपनी संतानका विवाह करनेसे, एक सवारी या एक आसन पर बैठनेसे तथा उसके साथमें भोजन करनेसे वह एक वर्षमें नहीं, किंतु तत्काल पतित हो जाता है
ਪਤਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤਾਓ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਲਈ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਸਵਾਰੀ, ਇੱਕੋ ਆਸਨ ਜਾਂ ਇੱਕੋ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਤਨ ਸਾਲ ਭਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ—ਤੁਰੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
एतानि हित्वातो<न्यानि निर्देश्यानीति भारत । निर्देश्यानेन विधिना कालेनाव्यसनी भवेत्,भरतनन्दन! उपर्युक्त पाप अनिर्देश्य (प्रायश्चित्त-रहित) कहे गये हैं। इन्हें छोड़कर और जितने पाप हैं, वे निर्देश्य हैं--शास्त्रमें उनका प्रायश्चित्त बताया गया है। उसके अनुसार प्रायक्षित्त करके पापका व्यसन छोड़ देना चाहिये
ਹੇ ਭਰਤਨੰਦਨ! ਉਪਰੋਕਤ ਪਾਪ ‘ਅਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ’ (ਅਰਥਾਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਰਹਿਤ) ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ‘ਨਿਰਦੇਸ਼੍ਯ’ ਹਨ—ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਵਿਆਸਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 39
अन्न वीर्य ग्रहीतव्यं प्रेतकर्मण्यपातिते । त्रिषु त्वेतेषु पूर्वेषु न कुर्वीत विचारणाम्,पूर्वोक्त (शराबी, ब्रह्महत्यारा और गुरुपत्नीगामी) तीन पापियोंके मरनेपर उनकी दाहादिक क्रिया किये बिना ही कुटुम्बीजनोंको उनके अन्न और धनपर अधिकार कर लेना चाहिये। इसमें कुछ अन्यथा विचार करनेकी आवश्यकता नहीं है
ਜੇ ਪ੍ਰੇਤਕਰਮ (ਦਾਹ ਆਦਿ) ਨਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਘਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦਾ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਧਨ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਲੇਖਿਤ ਤਿੰਨ ਪਾਪੀਆਂ—ਮਦਿਰਾਪੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦਾ ਉਲੰਘਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਹੀ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 40
अमात्यान् वा गुरून् वापि जह्याद् धर्मेण धार्मिक: । प्रायक्षित्तमकुर्वाणैनैतैरहीति संविदम्,धार्मिक राजा अपने मन्त्री और गुरुजनोंको भी पतित हो जानेपर धर्मानुसार त्याग दे और जबतक ये अपने पापोंका प्रायश्चित्त न कर लें, तबतक इनके साथ बातचीत न करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂਜਨ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਣ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਅਤੇ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾ ਕਰ ਲੈਣ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਜਾਂ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 41
अधर्मकारी धर्मेण तपसा हन्ति किल्बिषम् | ब्रुवन् स्तेन इति स्तेनं तावत् प्राप्नोति किल्बिषम्,पापाचारी मनुष्य यदि धर्माचरण और तपस्या करे तो अपने पापको नष्ट कर देता है। चोरको “यह चोर है” ऐसा कह देनेमात्रसे चोरके बराबर पापका भागी होना पड़ता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੇ ਅਧਰਮ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਦਾ ਮੈਲ ਮਿਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਬਾਰੇ ਕੇਵਲ ‘ਇਹ ਚੋਰ ਹੈ’ ਕਹਿ ਦੇਣ ਨਾਲ ਵੀ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਚੋਰ ਵਾਲਾ ਪਾਪ-ਕਲੰਕ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 42
अस्तेन॑ स्तेन इत्युक्त्वा द्विगुणं पापमाप्नुयात् त्रिभागं ब्रह्महत्याया: कन्या प्राप्रोति दुष्पती,जो चोर नहीं है, उसको चोर कह देनेसे मनुष्यको चोरसे दूना पाप लगता है। कुमारी कन्या यदि अपनी इच्छासे चरित्रभ्रष्ट हो जाय तो उसे ब्रह्महत्याका तीन चौथाई पाप भोगना पड़ता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਚੋਰ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਚੋਰ’ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਚੋਰੀ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਦੋਗੁਣਾ ਪਾਪ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਜੇ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
Verse 43
यस्तु दूषयिता तस्या: शेषं प्राप्रोति पाप्मन: । ब्राह्मणानवगह्ठोह स्पृष्टवा गुरुतरं भवेत्,और जो उसे कलंकित करनेवाला पुरुष है, वह शेष एक चौथाई पापका भागी होता है। इस जगतमें ब्राह्मणोंको गाली देकर या उन्हें तिरस्कारपूर्वक धक्के देकर हटानेसे मनुष्यको बड़ा भारी पाप लगता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਤੇ ਜੋ ਪੁਰਖ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲੰਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਪਾਪ-ਭਾਗ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਣਾ ਜਾਂ ਤਿਰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਧੱਕਾ ਦੇ ਕੇ ਪਾਸੇ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਦੋਸ਼ ਹੈ।
Verse 44
वर्षाणां हि शतं तावत् प्रतिष्ठा नाधिगच्छति । सहसंरं चैव वर्षाणां निपत्य नरकं वसेत्,सौ वर्षोतक तो उसे प्रेतकी भाँति भटकना पड़ता है, कहीं भी ठहरनेके लिये ठौर नहीं मिलता। फिर एक हजार वर्षोतक उसे नरकमें गिरकर रहना पड़ता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਿਤੇ ਵੀ ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਂ ਠਹਿਰਾਉ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ; ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 45
तस्मान्नैवावगहोॉत नैव जातु निपातयेत् । शोणितं यावत: पांसून् संगृह्नीयाद् द्विजक्षतात्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਲਈ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਜਖ਼ਮ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਲਹੂ ਜਿੰਨੀ ਧੂੜ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ, ਉਤਨੀ ਧੂੜ ਸਮੇਤ ਉਹ ਲਹੂ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਅੱਗੇ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਜਾਂ ਹਾਨੀ ਨਾ ਫੈਲੇ।
Verse 46
भ्रूगहा55हवमध्ये तु शुद्ध्यते शस्त्रपातत:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਵੀ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਰਾਹੀਂ (ਅਰਥਾਤ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਯੁੱਧ-ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲ) ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਛਲ ਅਤੇ ਅਧਰਮ-ਬੁੱਧੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
Verse 47
सुरापो वारुणीमुष्णां पीत्वा पापाद् विमुच्यते,मदिरा पीनेवाला पुरुष यदि मदिराको खूब गरम करके पी ले तो पापसे छुटकारा पा जाता है, अथवा उससे शरीर जल जानेके कारण उसकी मृत्यु हो जाय तो वह शुद्ध हो जाता है। इस प्रकार शुद्ध हो जानेपर ही वह ब्राह्मण शुद्ध लोकोंको प्राप्त कर सकता है, अन्यथा नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਸੁਰਾ-ਪਾਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਤਪਾਈ ਹੋਈ ਵਾਰੁਣੀ ਪੀ ਕੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਤੀਖੀ ਸੜਨ ਵਾਲੀ ਪੀੜਾ—ਜਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਮੌਤ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਐਸੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 48
तया स काये निर्दग्धे मृत्युं वा प्राप्प शुद्धयति । लोकांश्व लभते विप्रो नान्न्यथा लभते हि सः,मदिरा पीनेवाला पुरुष यदि मदिराको खूब गरम करके पी ले तो पापसे छुटकारा पा जाता है, अथवा उससे शरीर जल जानेके कारण उसकी मृत्यु हो जाय तो वह शुद्ध हो जाता है। इस प्रकार शुद्ध हो जानेपर ही वह ब्राह्मण शुद्ध लोकोंको प्राप्त कर सकता है, अन्यथा नहीं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ (ਤਪਾਈ ਹੋਈ ਵਾਰੁਣੀ) ਨਾਲ ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸੜ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ—ਉਸ ਨਾਲ ਮੌਤ ਆਵੇ ਜਾਂ ਉਹ ਬਚ ਜਾਵੇ—ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਐਸੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ੁੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।
Verse 49
गुरुतल्पमधिष्ठाय दुरात्मा पापचेतन: । स्त्रयाकारां प्रतिमां लिंग्य मृत्युना सोडभिशुद्धयति,पापपूर्ण विचार रखनेवाला दुरात्मा पुरुष यदि गुरुपत्नीगगमनका पाप कर बैठे तो वह लोहेकी गरम की हुई नारी-प्रतिमाका आलिड्नन करके प्राण दे देनेपर ही उस पापसे शुद्ध होता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਵਾਲਾ (ਗੁਰੁ-ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਵਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ) ਪਾਪ-ਬੁੱਧੀ ਦੁਰਾਤਮਾ ਪੁਰਖ, ਇਸਤਰੀ-ਆਕਾਰ ਦੀ ਤਪਤ ਲੋਹੇ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹੀ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 50
अथवा शिश्रवृषणावादायाञ्जलिना स्वयम्,अथवा अपने शिश्न और अण्डकोषको स्वयं ही काटकर अगज्जलिमें लेकर सीधे नैरऋत्य-दिशाकी ओर जाता हुआ गिर पड़े या ब्राह्मणके लिये प्राणोंका परित्याग कर दे तो शुद्ध हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਿੰਗ ਅਤੇ ਅੰਡਕੋਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ, ਜਾਂ ਆਪ ਹੀ ਕੱਟ ਕੇ ਅੰਜਲੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸਿੱਧਾ ਤੁਰਦਾ ਤੁਰਦਾ ਜਿੱਥੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ ਉੱਥੇ ਤੱਕ ਜਾਵੇ; ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 51
नैर्कतीं दिशमास्थाय निपतेत् स त्वजिह्मृग: । ब्राह्मणार्थेडपि वा प्राणान् संत्यजेत् तेन शुद्धयति,अथवा अपने शिश्न और अण्डकोषको स्वयं ही काटकर अगज्जलिमें लेकर सीधे नैरऋत्य-दिशाकी ओर जाता हुआ गिर पड़े या ब्राह्मणके लिये प्राणोंका परित्याग कर दे तो शुद्ध हो जाता है
ਨੈਰ੍ਰਿਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾ ਕੇ ਜੇ ਉਹ ਕਪਟ ਛੱਡ ਕੇ ਸਿੱਧਾ ਹੋ ਕੇ ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 52
अश्वमेधेन वापीष्टठवा अथवा गोसवेन वा । अग्निष्टोमेन वा सम्यगिह प्रेत्य च पूज्यते,अथवा अभश्वमेधयज्ञ, गोसव नामक यज्ञ या अग्निष्टोम यज्ञके द्वारा भलीभाँति यजन करके वह इहलोक तथा परलोकमें पूजित होता है
ਅਸ਼ਵਮੇਧ, ਜਾਂ ਗੋਸਵ, ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯੱਗ ਨੂੰ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਯਜਮਾਨ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਦਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
तथैव द्वादशसमा: कपाली ब्रह्महा भवेत् । ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं स्वकर्म ख्यापयन् मुनि:
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਕਪਾਲ-ਧਾਰੀ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ ਰਹੇ; ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮ (ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ) ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇ।
Verse 54
एवं तु समभिज्ञातामात्रेयीं वा निपातयेत्
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ‘ਮਾਤ੍ਰੇਈ’ ਵਜੋਂ ਪਛਾਣੀ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਸ ਨੂੰ ਡਾਹ ਦੇਣਾ (ਨਿਪਾਤ ਕਰਨਾ/ਦਮਨ ਕਰਨਾ) ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 55
द्विगुणा ब्रह्म॒हत्या वै आत्रेयीनिधने भवेत् । इसी तरह जो जान-बूझकर गर्भेणी स्त्रीकी हत्या करता है; उसे उस गर्भिणी-वधके कारण दो ब्रह्महत्याओंका पाप लगता है ।। ५४ $ ।। सुरापो नियताहारो ब्रह्मचारी क्षितीशय:,मदिरा पीनेवाला मनुष्य मिताहारी और ब्रह्मचारी होकर पृथ्वीपर शयन करे। इस तरह तीन वर्षोतक रहनेके बाद “अग्निष्टोम' यज्ञ करे। तत्पश्चात् एक हजार बैल या इतनी ही गौएँ ब्राह्मणोंको दान दे तो वह शुद्ध हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦਾ ਪਾਪ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਿਸ ਨੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਰਹੇ—ਮਿਤਾਹਾਰ ਕਰੇ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ। ਇਸ ਨਿਯਮ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਨਿਭਾ ਕੇ ‘ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ’ ਯੱਗ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਲਦ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਾਂਵਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 56
ऊर्ध्व त्रिभ्योडपि वर्षेभ्यो यजेताग्निष्ठता परम् । ऋषभेैकसहसंर वा गा दत्त्वा शौचमाप्नुयात्,मदिरा पीनेवाला मनुष्य मिताहारी और ब्रह्मचारी होकर पृथ्वीपर शयन करे। इस तरह तीन वर्षोतक रहनेके बाद “अग्निष्टोम' यज्ञ करे। तत्पश्चात् एक हजार बैल या इतनी ही गौएँ ब्राह्मणोंको दान दे तो वह शुद्ध हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਕਠੋਰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਪਰਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ‘ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ’ ਯੱਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਬਲਦ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗਾਂਵਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 57
वैश्यं हत्वा तु वर्षे द्वे ऋषभैकशतं च गा: । शूद्रं हत्वाब्दमेवेकमृषभं च शतं च गा:,यदि वैश्यकी हत्या कर दे तो दो वर्षोतक पूर्वोक्त नियमसे रहनेके बाद एक सौ बैल और एक सौ गौओंका दान करे, तथा शूद्रकी हत्या कर देनेपर हत्यारेको एक वर्षतक पूर्वोक्त नियमसे रहकर एक बैल और सौ गौओंका दान करना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੈਸ਼ਯ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਵਰ੍ਹੇ ਰਹਿ ਕੇ ਸੌ ਬਲਦ ਅਤੇ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਜੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਸੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਰਹਿ ਕੇ ਇੱਕ ਬਲਦ ਅਤੇ ਸੌ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾਨ ਕਰੇ।
Verse 58
श्वृवराहखरान् हत्वा शौद्रमेव व्रतं चरेत् मार्जारचाषमण्डूकान् काकं व्यालं च मूषिकम्
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੂਅਰ, ਵਰਾਹ ਅਤੇ ਗਧੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਵਰਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿੱਲੀ, ਚਾਸ਼-ਪੰਛੀ, ਮੇਡਕ, ਕਾਂ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਚੂਹੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਣ ‘ਤੇ ਵੀ (ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ) ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 59
प्रायक्षित्तान्यथान्यानि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वश:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 60
अल्पे वाप्यथ शोचेत पृथक् संवत्सरं चरेत् । त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे च द्वे स्मृते
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਛੋਟੀ ਭੁੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ‘ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ—ਇਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 61
काले चतुर्थे भुठ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत् । स्थानासनाभ्यां विहरेत त्रिरह्वाभ्युपयन्नप: । एवमेव निराकर्ता यश्षाग्नीनपविध्यति
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਯਤ ਚੌਥੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇ ਵਰਤਧਾਰੀ ਰਹੇ। ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਚਮਨ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ/ਉਪੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।
Verse 62
अब दूसरे प्रायश्षित्तोंका भी क्रमश: वर्णन करता हूँ। अनजानमें कीड़ों-मकोड़ोंका वध आदि छोटा पाप हो जाय तो उसके लिये पश्चात्ताप करे। इतनेहीसे उसकी शुद्धि हो जाती है। गोवधके सिवा अन्य जितने उपपातक हैं उनमेंसे प्रत्येकके लिये एक-एक वर्षतक व्रतका आचरण करे। श्रोत्रियकी पत्नीसे व्यभिचार करनेपर तीन वर्षतक और अन्य परस्त्रियोंसे समागम करनेपर दो वर्षोतक ब्रह्मचर्यव्रतका पालन करते हुए दिनके चौथे पहरमें एक बार भोजन करे। अपने लिये पृथक् स्थान और आसनकी व्यवस्था रखते हुए घूमता रहे। दिनमें तीन बार जलसे स्नान करे। ऐसा करनेसे ही वह अपने उपर्युक्त पापोंका निवारण कर सकता है। जो अग्निको भ्रष्ट करता है, उसके लिये भी यही प्रायश्रित्त है ।। ५९ ज:5३ || त्यजत्यकारणे यश्न पितरं मातरं गुरुम् । पतित: स्यात्स कौरव्य यथा धर्मेषु निश्चय:
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਕੌਰਵ੍ਯ! ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਯੱਗ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਨਿਸਚਾ ਹੈ।
Verse 63
ग्रासाच्छादनमात्र तु दद्यादिति निदर्शनम् । (ब्रह्मचारी द्विजेभ्यश्व दत्त्वा पापात् प्रमुच्यते ।) कुरुनन्दन! जो अकारण ही पिता, माता और गुरुका परित्याग करता है, वह पतित हो जाता है। उसे केवल अन्न और वस्त्र दे और पैतृकसम्पत्तिसे वंचित कर दे। वह ब्रह्मचर्य- व्रतका पालन करते हुए ब्राह्मणोंको दान दे (और पिता-माता आदिका पूर्ववत् आदर करने लगे) तो उस पापसे मुक्त हो जाता है, यही धर्मशास्त्रोंका निर्णय है ।। ६२ $ ।। भारयायां व्यभिचारिण्यां निरुद्धायां विशेषतः । यत् पुंस: परदारेषु तदेनां चारयेद् ब्रतम,यदि पत्नीने व्यभिचार किया हो और विशेषत: इस कार्यमें पकड़ ली गयी हो तो परायी सत्रीसे व्यभिचार करनेवाले पुरुषके लिये जो प्रायश्नित्तरूप व्रत बताया गया है, वही उससे भी करावे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਨਿਯਮ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਅੰਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ। ਹੇ ਕੁਰੁਨੰਦਨ! ਜੋ ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਰੋਟੀ-ਕੱਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਕ ਜਾਇਦਾਦ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ-ਵ੍ਰਤ ਪਾਲ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਪਿਤਾ-ਮਾਤਾ-ਗੁਰੂ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਆਦਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਪਾਪ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਧਰਮਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਇਹੀ ਪੱਕਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੇ ਪਤਨੀ ਨੇ ਵਿਵਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫੜੀ ਜਾ ਕੇ ਰੋਕੀ ਗਈ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁਰਸ਼ ਲਈ ਜੋ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵ੍ਰਤ ਉਸ ‘ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 64
श्रेयांसं शयनं हित्वा या<न््यं पापं॑ निगच्छति । श्वभिस्तामर्दयेद् राजा संस्थाने बहुविस्तरे,जो अपने श्रेष्ठ पतिको छोड़कर अन्य पापीकी शय्यापर जाती है, उस कुलटाको अत्यन्त विस्तृत मैदानमें खड़ी करके राजा कुत्तोंसे नोचवा डाले
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਇਸਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ (ਧਰਮਸੰਮਤ) ਪਤੀ ਦੀ ਸੇਜ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਪੀ ਪੁਰਸ਼ ਦੀ ਸੇਜ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੁਰਚਰਿਤਾ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰਵਾ ਦੇਵੇ।
Verse 65
पुमांसमुन्नयेत् प्राज्ञ: शयने तप्त आयसे । अप्यादधीत दारूणि तत्र दहोत पापकृत्,इसी तरह व्यभिचारी पुरुषको बुद्धिमान् राजा लोहेकी तपायी हुई खाटपर सुलाकर ऊपरसे लकड़ी रख दे और आग लगा दे, जिससे वह पापी उसीमें जलकर भस्म हो जाय। महाराज! पतिकी अवहेलना करके परपुरुषोंसे व्यभिचार करनेवाली स्त्रियोंके लिये भी यही दण्ड है, उपर्युक्त कहे हुएमें जिन दुष्टोंके लिये प्रायश्चित्त बताया है, उनके लिये यह भी विधान है कि एक वर्षके भीतर प्रायश्चित्त न करनेपर दुष्ट पुरुषको दूना दण्ड प्राप्त होना चाहिये। जो मनुष्य दो, तीन, चार या पाँच वर्षोतक उस पतित पुरुषके संसर्गमें रहे, वह मुनिजनोचित व्रत धारण करके उतने ही वर्षोतक पृथ्वीपर घूमता हुआ भिक्षावृत्तिसे जीवन- निर्वाह करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਅਪਰਾਧੀ ਪੁਰਸ਼ ਨੂੰ ਤਪੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਲਿਟਾ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਪਾਪੀ ਓਥੇ ਹੀ ਸੜ ਕੇ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤੀ ਦੀ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰਕੇ ਪਰ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭਿਚਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਦੰਡ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਾਚਾਰੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇਹ ਵੀ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਇੱਕ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਗੁਣਾ ਦੰਡ ਮਿਲੇ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਪਤਿਤ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋ, ਤਿੰਨ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦਾ ਹੋਇਆ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ।
Verse 66
एष दण्डो महाराज स्त्रीणां भर्तृष्वतिक्रमात् । संवत्सराभिशस्तस्य दुष्टस्य द्विगुणो भवेत्,इसी तरह व्यभिचारी पुरुषको बुद्धिमान् राजा लोहेकी तपायी हुई खाटपर सुलाकर ऊपरसे लकड़ी रख दे और आग लगा दे, जिससे वह पापी उसीमें जलकर भस्म हो जाय। महाराज! पतिकी अवहेलना करके परपुरुषोंसे व्यभिचार करनेवाली स्त्रियोंके लिये भी यही दण्ड है, उपर्युक्त कहे हुएमें जिन दुष्टोंके लिये प्रायश्चित्त बताया है, उनके लिये यह भी विधान है कि एक वर्षके भीतर प्रायश्चित्त न करनेपर दुष्ट पुरुषको दूना दण्ड प्राप्त होना चाहिये। जो मनुष्य दो, तीन, चार या पाँच वर्षोतक उस पतित पुरुषके संसर्गमें रहे, वह मुनिजनोचित व्रत धारण करके उतने ही वर्षोतक पृथ्वीपर घूमता हुआ भिक्षावृत्तिसे जीवन- निर्वाह करे
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਪਤੀਆਂ ਦਾ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਲਈ ਇਹੀ ਦੰਡ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਸਾਲ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ (ਅਰਥਾਤ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ) ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਦੰਡ ਦੋਗੁਣਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 67
द्वे तस्य त्रीणि वर्षाणि चत्वारि सहसेविनि । कुचर: पज्चवर्षाणि चरेद् भैक्ष्यं मुनिव्रत:,इसी तरह व्यभिचारी पुरुषको बुद्धिमान् राजा लोहेकी तपायी हुई खाटपर सुलाकर ऊपरसे लकड़ी रख दे और आग लगा दे, जिससे वह पापी उसीमें जलकर भस्म हो जाय। महाराज! पतिकी अवहेलना करके परपुरुषोंसे व्यभिचार करनेवाली स्त्रियोंके लिये भी यही दण्ड है, उपर्युक्त कहे हुएमें जिन दुष्टोंके लिये प्रायश्चित्त बताया है, उनके लिये यह भी विधान है कि एक वर्षके भीतर प्रायश्चित्त न करनेपर दुष्ट पुरुषको दूना दण्ड प्राप्त होना चाहिये। जो मनुष्य दो, तीन, चार या पाँच वर्षोतक उस पतित पुरुषके संसर्गमें रहे, वह मुनिजनोचित व्रत धारण करके उतने ही वर्षोतक पृथ्वीपर घूमता हुआ भिक्षावृत्तिसे जीवन- निर्वाह करे
ਜੇ ਕੋਈ ਉਸ ਪਤਿਤ ਦੇ ਨਾਲ ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਪੰਜ ਸਾਲ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਖੂ-ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।
Verse 68
परिवित्ति: परिवेत्ता या चैव परिविद्यते । पाणिग्रहास्त्वधर्मेण सर्वे ते पतिता: स्मृता:,ज्येष्ठ भाईका विवाह होनेसे पहले ही यदि छोटा भाई अधर्मपूर्वक विवाह कर ले तो ज्येष्ठको “परिवित्ति” कहते हैं; छोटे भाईको “परिवेत्ता' हैं और उसकी पत्नीको जिसका परिवेदन (ग्रहण) किया जाता है, परिवेदनीया कहते हैं-ये सब-के-सब पतित माने गये हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਵਿੱਤੀ’, ਛੋਟੇ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਵੇੱਤਾ’ ਅਤੇ ਜਿਸ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣਿਗ੍ਰਹਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਪਰਿਵਿਦ੍ਯਤੇ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਜਿਹੇ ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਇਹ ਸਭੇ ਹੀ ਪਤਿਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 69
चरेयु: सर्व एवैते वीरहा यद् व्रतं चरेत् । चान्द्रायणं चरेन्मासं कृच्छूं वा पापशुद्धये,इन तीनोंको पृथक्ू-पृथक् अपनी शुद्धिके लिये उसी व्रतका आचरण करना चाहिये जो यज्ञहीन ब्राह्मणके लिये बताया गया है। अथवा एक मासतक चान्द्रायण या कृच्छुचान्द्रायण व्रत करे
ਇਹ ਸਭੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ‘ਵੀਰਹਾ’ (ਵੀਰ-ਹੰਤਾ) ਲਈ ਜੋ ਵ੍ਰਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵ੍ਰਤ ਆਚਰਨ ਕਰਨ। ਜਾਂ ਪਾਪ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਵ੍ਰਤ ਕਰਣ।
Verse 70
परिवेत्ता प्रयच्छेत तां स्नुषां परिवित्तये । ज्येछेन त्वभ्यनुज्ञातो यवीयानप्यनन्तरम् । एवं च मोक्षमाप्रोति तौ च सा चैव धर्मत:,परिवेत्ता पुरुष उस नववधूको पतोहूके रूपमें ज्येष्ठ भाईको सौंप दे और ज्येष्ठ भाईकी आज्ञा मिलनेपर छोटा भाई उसे पत्नीरूपमें ग्रहण करे। ऐसा करनेपर वे तीनों धर्मके अनुसार पापसे छुटकारा पाते हैं
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਜੇਠੇ ਦੇ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ (ਪਰਿਵੇੱਤਾ), ਉਹ ਉਸ ਵਧੂ ਨੂੰ ਨੂੰਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੰਚਿਤ ਰਹੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ (ਪਰਿਵਿੱਤ) ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਜੇਠੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸਤਰੀ—ਤਿੰਨੇ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 71
अमानुषीषु गोवर्ज्यमनावृष्टिन दुष्पति । अधिष्ठात्रवमन्तारं पशूनां पुरुषं विदु:,पशु जातियोंमें गौओंको छोड़कर अन्य किसीकी अनजानमें हिंसा हो जाय तो वह दोषावह नहीं मानी जाती; क्योंकि मनुष्यको पशुओंका अधिष्ठाता एवं पालक माना गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਗਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੇ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਅਤੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਤੇ ਗਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।
Verse 72
परिधायोर्ध्ववालं तु पात्रमादाय मृन्मयम् । चरेत् सप्तगृहा न्नित्यं स्वकर्म परिकीर्तयन्,गोवध करनेवाला पापी उस गायकी एूँछको इस प्रकार धारण करे कि उसका बाल ऊपरकी ओर रहे। फिर मिट्टीका पात्र हाथमें लेकर प्रतिदिन सात घरोंमें भिक्षा माँगे और अपने पापकर्मकी बात कहकर लोगोंको सुनाता रहे। उन्हीं सात घरोंकी भिक्षामें जो अन्न मिल जाय, वही खाकर रहे। ऐसा करनेसे वह बारह दिनोंमें शुद्ध हो जाता है। यदि पाप अधिक हो तो एक वर्षतक उस व्रतका अनुष्ठान करे, जिससे वह अपने पापको नष्ट कर देता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਪਾਪੀ ਨੇ ਗੋਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗਾਂ ਦੀ ਪੂੰਛ ਦੇ ਵਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰੇ ਕਿ ਵਾਲ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਰਹਿਣ। ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਰੋਜ਼ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਖ ਮੰਗੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਪਕਰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਦੱਸਦਾ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਜੋ ਅੰਨ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰੇ।
Verse 73
तत्रैव लब्धभोजी स्याद् द्वादशाहात्स शुद्धयति । चरेत् संवत्सरं चापि तद् व्रतं येन कृन्तति,गोवध करनेवाला पापी उस गायकी एूँछको इस प्रकार धारण करे कि उसका बाल ऊपरकी ओर रहे। फिर मिट्टीका पात्र हाथमें लेकर प्रतिदिन सात घरोंमें भिक्षा माँगे और अपने पापकर्मकी बात कहकर लोगोंको सुनाता रहे। उन्हीं सात घरोंकी भिक्षामें जो अन्न मिल जाय, वही खाकर रहे। ऐसा करनेसे वह बारह दिनोंमें शुद्ध हो जाता है। यदि पाप अधिक हो तो एक वर्षतक उस व्रतका अनुष्ठान करे, जिससे वह अपने पापको नष्ट कर देता है
ਉਹ ਉਥੋਂ ਮਿਲੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਏ; ਬਾਰਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਪਾਪ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹੀ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੀ ਕਰੇ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਦਾਗ ਕੱਟ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 74
भवेत्तु मानुषेष्वेवं प्रायश्ित्तमनुत्तमम् । दानं वा दानशक्तिषु सर्वमेतत् प्रकल्पयेत्,इस प्रकार मनुष्योंके लिये परम उत्तम प्रायश्चित्तका विधान है। उनमें जो दान करनेमें समर्थ हों, उनके लिये दानकी भी विधि है। यह सब प्रायश्चित्त विचारपूर्वक करना चाहिये
ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਉੱਤਮ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਚਾਰ-ਵਿਮਰਸ਼ ਨਾਲ ਨਿਯਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 75
अनास्तिकेषु गोमात्र दानमेकं प्रचक्षते । श्ववराहमनुष्याणां कुक्कुटस्य खरस्य च
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਸਤਿਕਾਂ ਲਈ ਦਾਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਢੰਗ ਯੋਗ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਗੋਮਾਤ੍ਰ, ਅਰਥਾਤ ਨਾਮ-ਮਾਤ੍ਰ ਅਤਿ ਥੋੜ੍ਹਾ ਦਾਨ; ਅਤੇ ਇਹੀ ਗੱਲ ਕੁੱਤੇ, ਵਰਾਹ, ਨੀਚ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਮੁਰਗੇ ਅਤੇ ਗਧੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Verse 76
ब्राह्मणस्तु सुरापस्य गन्धमादाय सोमप:,सोमपान करनेवाला ब्राह्मण यदि किसी शराबीकी गन्ध भी सूँघ ले तो वह तीन दिनोंतक गरम जल पीकर रहे, फिर तीन दिन गरम दूध पीये। तीन दिन गरम दूध पीनेके बाद तीन दिनतक केवल वायु पीकर रहे। इससे वह शुद्ध हो जाता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੇ ਮਦਿਰਾਪੀ ਦੀ ਗੰਧ ਵੀ ਲੈ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ: ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੱਕ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੀਏ; ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਹੀ ਪੀਏ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ (ਪੂਰਾ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ)। ਇਸ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 77
अपसरभत्र्यहं पिबेदुष्णं ःयहमुष्णं पय: पिबेत् । त्रयहमुष्णं पय: पीत्वा वायुभक्षो भवेत् तयहम्,सोमपान करनेवाला ब्राह्मण यदि किसी शराबीकी गन्ध भी सूँघ ले तो वह तीन दिनोंतक गरम जल पीकर रहे, फिर तीन दिन गरम दूध पीये। तीन दिन गरम दूध पीनेके बाद तीन दिनतक केवल वायु पीकर रहे। इससे वह शुद्ध हो जाता है
ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਹੀ ਪੀਏ; ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਹੀ ਪੀਏ; ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਕੇਵਲ ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 78
एवमेतत् समुद्दिष्टं प्रायश्षित्तं सनातनम् । ब्राह्मणस्य विशेषण यदज्ञानेन सम्भवेत्,इस प्रकार यह सनातन प्रायश्रित्त सबके लिये बताया गया है। ब्राह्मणके लिये इसका विशेषरूपसे विधान है। अनजानमें जो पाप बन जाय, उसीके लिये प्रायश्चित्त है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਸਨਾਤਨ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਧਾਨ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਉਸ ਪਾਪ ਲਈ ਹੈ ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਵਸ਼, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 164
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें नशंयका वर्णनविषयक एक सौ चौंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ‘ਨਸ਼ੰਯਾ’ ਦੇ ਵਰਣਨ-ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 165
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि प्रायद्षित्तीये पज्चषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें पापोंके प्रायक्षेत्तकी विधिविषयक एक सौ पैंसठवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵਿਧਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਪੈਂਸਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 203
धनैर्वेश्यश्व शूद्रश्न मन्त्रैहोमि श्व वै द्विज: । अत: उसके प्रति अमड्लसूचक बात न कहे। रूखे वचन न बोले। क्षत्रिय अपने बाहुबलसे, वैश्य और शूद्र धनके बलसे तथा ब्राह्मण मन्त्र एवं हवनकी शक्तिसे अपनी विपत्तिसे पार हो सकता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਧਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਮ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਪੱਤੀ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਉਘਾੜਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਾ ਕਹੋ, ਨਾਂ ਹੀ ਰੁੱਖੇ ਬਚਨ ਬੋਲੋ। ਖ਼ਤਰੀ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ, ਵੈਸ਼੍ਯ-ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਧਨਬਲ ਨਾਲ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਤ੍ਰ-ਹੋਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ।
Verse 216
परिवेष्टाग्निहोत्रस्य भवेन्नासंस्कृतस्तथा । न कन्या, न युवती, न मन्त्र न जाननेवाला, न मूर्ख और न संस्कारहीन पुरुष ही अग्निमें हवन करनेका अधिकारी है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਸਕ੍ਰਿਤ (ਦੀਖਿਆ-ਰਹਿਤ) ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ। ਨਾ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ, ਨਾ ਅਵਿਵਾਹਿਤ ਜਵਾਨ ਇਸਤਰੀ, ਨਾ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਮੂਰਖ, ਅਤੇ ਨਾ ਸੰਸਕਾਰਹੀਨ ਪੁਰਖ—ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਨ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ।
Verse 456
तावती: स समा राजन् नरके प्रतिपद्यते । अतः न ब्राह्मणको गाली दे और न उसे कभी धरती पर गिरावे। राजन! ब्राह्मणके शरीरमें घाव हो जानेपर उससे निकला हुआ रक्त धूलके जितने कणोंको भिगोता है, उसे चोट पहुँचानेवाला मनुष्य उतने ही वर्षोतक नरकमें पड़ा रहता है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਗਾਲੀ ਨਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਕਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਸੁੱਟੋ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਘਾਅ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਜੋ ਲਹੂ ਨਿਕਲੇ, ਉਹ ਧੂੜ ਦੇ ਜਿੰਨੇ ਕਣ ਭਿੱਜਾ ਦੇਵੇ—ਉਤਨੇ ਹੀ ਸਾਲ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 463
आत्मानं जुहुयादग्नौ समिद्धे तेन शुद्धयते । गर्भके बच्चेकी हत्या करनेवाला यदि युद्धमें शस्त्रोंके आधातसे मर जाय तो उसकी शुद्धि हो जाती है अथवा प्रज्वलित अग्निमें कूदकर अपने आपको होम दे तो वह शुद्ध हो जाता है
ਭੜਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਵਨ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਇਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗਰਭ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਘਾਅ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਦਹਕਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕੂਦ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੋਮ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 533
एवं वा तपसा युक्तो ब्रह्मृहा सवनी भवेत् | ब्रह्महत्या करनेवाला मनुष्य उस मरे हुए ब्राह्मगकी खोपड़ी लेकर अपना पापकर्म लोगोंको सुनाता रहे और बारह वर्षोतक ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए सबेरे, शाम तथा दोपहर तीनों समय स्नान करे। इस प्रकार वह तपस्यामें संलग्न रहे। इससे उसकी शुद्धि हो जाती है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਾਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਾ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਾਰੇ ਗਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਖੋਪੜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਪਾਪ ਕਬੂਲ ਕਰੇ, ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮਚਰਜ ਪਾਲੇ ਅਤੇ ਸਵੇਰ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਸ਼ਾਮ—ਤਿੰਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਮਹਾਪਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 583
उक्त: पशुसमो दोषो राजन् प्राणिनिपातनात् । कुत्ते, सूअर और गदहोंकी हत्या करके मनुष्य शूद्रवध-सम्बधी व्रतका ही आचरण करे। राजन! बिल्ली, नीलकण्ठ, मेढक, कौआ, साँप और चूहा आदि प्राणियोंको मारनेसे भी उक्त पशुवधके ही समान पाप बताया गया है
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ ਲੈਣ ਨਾਲ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਦੇ ਪਾਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਤਾ, ਸੂਰ ਅਤੇ ਗਧਾ ਮਾਰਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ-ਵਧ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ-ਵ੍ਰਤ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬਿੱਲੀ, ਨੀਲਕੰਠ, ਮੇਡਕ, ਕਾਂ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਚੂਹਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹੀ ਪਸ਼ੂ-ਵਧ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 753
मांसं मूत्रं पुरीषं च प्राश्य संस्कारमर्हति । अनास्तिक पुरुषोंके लिये एक गोदानमात्र ही प्रायश्चित्त बतलाया गया है। कुत्ते, सूअर, मनुष्य, मुर्गे और गदहेके मांस और मल-मूत्र खा लेनेपर द्विजका पुनः संस्कार होना चाहिये
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਾਸ, ਮੂਤਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਠਾ ਖਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਦਵਿਜ ਨੂੰ ਪੁਨਹ ਸੰਸਕਾਰ (ਸ਼ੁੱਧੀ-ਵਿਧੀ) ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਾਸਤਿਕ ਪੁਰਖ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗੋਦਾਨ ਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁੱਤੇ, ਸੂਰ, ਮਨੁੱਖ, ਮੁਰਗੇ ਅਤੇ ਗਧੇ ਦੇ ਮਾਸ ਅਤੇ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਦਾ ਭੱਖਣ ਕਰਨ ਤੇ ਦਵਿਜ ਦਾ ਪੁਨਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns how governance should respond when a person betrays a benefactor and violates protection-based trust: whether such an offender can be reintegrated through expiation or must be sanctioned as a threat to social coherence.
Reciprocity and gratitude are treated as structural virtues sustaining society; betrayal of benefaction is framed as uniquely destructive because it discourages protection, alliance, and ethical obligation—thereby weakening dharma’s practical operation.
Yes. It asserts that while expiations are prescribed for several major transgressions, kṛtaghnatā is presented as lacking niṣkṛti, marking it as a boundary case where moral repair is depicted as unavailable due to the act’s trust-destroying nature.