Shloka 61
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
काले चतुर्थे भुठ्जानो ब्रह्मचारी व्रती भवेत् । स्थानासनाभ्यां विहरेत त्रिरह्वाभ्युपयन्नप: । एवमेव निराकर्ता यश्षाग्नीनपविध्यति
kāle caturthe bhuñjāno brahmacārī vratī bhavet | sthānāsanābhyāṁ viharet trir ahvābhyupayann apaḥ | evam eva nirākartā yaḥ agnīn apavidhyati |
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਿਯਤ ਚੌਥੇ ਵੇਲੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤੇ ਵਰਤਧਾਰੀ ਰਹੇ। ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਬੈਠਣ ਦੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪਾਣੀ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਚਮਨ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ/ਉਪੇਖਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse prescribes a disciplined penance: regulated eating, celibacy, vow-observance, restrained posture (standing/sitting), and thrice-daily ritual water-taking, as an expiation for neglecting the sacred household fires.
In Bhishma’s dharma-instruction in the Śānti Parva, he lays down a specific rule of conduct (austerity and purification regimen) to rectify the fault of abandoning or failing to maintain the sacred fires.