Shloka 60
Adhyāya 166: Kṛtaghna-doṣa (कृतघ्नदोषः) — the fault of ingratitude and the limits of expiation
अल्पे वाप्यथ शोचेत पृथक् संवत्सरं चरेत् । त्रीणि श्रोत्रियभार्यायां परदारे च द्वे स्मृते
alpe vāpy atha śocet pṛthak saṃvatsaraṃ caret | trīṇi śrotriyabhāryāyāṃ paradāre ca dve smṛte ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਛੋਟੀ ਭੁੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਵੱਖ ਰਹਿ ਕੇ ਵਰਤ-ਚਰਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ, ਅਤੇ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਮਨ ‘ਤੇ ਦੋ ਸਾਲ—ਇਹ ਸਮ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
The verse teaches graded expiation (prāyaścitta) proportional to the gravity of sexual misconduct: remorse is required even for minor faults, and stricter penance is prescribed for violating protected relationships—especially involving a Veda-learned Brāhmaṇa’s wife and, more generally, another man’s wife.
In Śānti Parva, Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira on dharma after the war. Here he cites traditional Smṛti-based norms about remorse and periods of living apart as penance, specifying different durations depending on the offense.