Adhyaya 141

Verse 1

अपन क्ाता बछ। 5 चत्वारिशदाधिकशततमो< ध्याय: भारद्वाज कणिकका सौराष्ट्रदेशके राजाको कूटनीतिका उपदेश युधिछ्िर उवाच युगक्षयात्‌ परिक्षीणो धर्मे लोके च भारत । दस्युभि: पीड्यमाने च कथं स्थेयं पितामह,युधिष्ठिरने पूछा--भरतनन्दन! पितामह! सत्ययुग, त्रेता और द्वापर-ये तीनों युग प्राय: समाप्त हो रहे हैं, इसलिये जगत्‌में धर्मका क्षय हो चला है। डाकू और लुटेरे इस धर्ममें और भी बाधा डाल रहे हैं; ऐसे समयमें किस तरह रहना चाहिये?

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਯੁੱਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਘਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਡਾਕੂ ਤੇ ਲੁੱਟੇਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਪੀੜਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਕਿਵੇਂ ਅਡੋਲ ਰਹੀਏ—ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਈਏ?

Verse 2

भीष्म उवाच अत्र ते वर्तयिष्यामि नीतिमापत्सु भारत । उत्सृज्यापि घृणां काले यथा वर्तेत भूमिप:,भीष्मजीने कहा--भरतनन्दन! ऐसे समयमें मैं तुम्हें आपत्तिकालकी वह नीति बता रहा हूँ, जिसके अनुसार भूमिपालको दयाका परित्याग करके भी समयोचित बर्ताव करना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਭਾਰਤ! ਆਫ਼ਤ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਪਣਾਈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਨੀਤੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ—ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਦਇਆ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਅਨੁਕੂਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਵਰਤੇ।

Verse 3

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्‌ । भारद्वाजस्य संवाद राज्ञ: शत्रुंजयस्य च,इस विषयमें भारद्वाज कणिक तथा राजा शत्रुंजयके संवादरूप एक प्रचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है

ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਭਾਰਦਵਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁੰਜਯ ਦਾ ਸੰਵਾਦ।

Verse 4

राजा शत्रुंजयो नाम सौवीरेषु महारथ: । भारद्वाजमुपागम्य पप्रच्छार्थविनिश्चवयम्‌,सौवीरदेशमें शत्रुंजय नामसे प्रसिद्ध एक महारथी राजा थे। उन्होंने भारद्वाज कणिकके पास जाकर अपने कर्तव्यका निश्चय करनेके लिये उनसे इस प्रकार प्रश्न किया--

ਸੌਵੀਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤ੍ਰੁੰਜਯ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਾਰਥੀ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਰਦਵਾਜ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਫੈਸਲਾ ਜਾਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 5

अलब्धस्य कथं लिप्सा लब्धं केन विवर्धते । वर्धितं पाल्यते केन पालितं प्रणयेत्‌ कथम्‌,“अप्राप्त वस्तुकी प्राप्ति कैसे होती है? प्राप्त द्रव्यकी वृद्धि किस प्रकार हो सकती है? बढ़े हुए द्रव्यकी रक्षा किससे की जाती है? और उस सुरक्षित द्रव्यका सदुपयोग कैसे किया जाना चाहिये?”

“ਜੋ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਪਾਅ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਨ ਕਿਸ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ? ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨ ਕੌਣ/ਕੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਏ ਧਨ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾਵੇ?”

Verse 6

तस्मै विनिश्चितार्थाय परिपृष्टो<र्थनिश्चयम्‌ । उवाच ब्राह्मणो वाक्यमिदं हेतुमदुत्तमम्‌,राजा शत्रुंजयको शास्त्रका तात्पर्य निश्चितरूपसे ज्ञात था। उन्होंने जब कर्तव्य-निश्चयके लिये प्रश्न उपस्थित किया, तब ब्राह्मण भारद्वाज कणिकने यह युक्तियुक्त उत्तम वचन बोलना आस्मभ किया--

ਜਿਸ ਰਾਜੇ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਕਰਤਵ੍ਯ ਬਾਰੇ ਸਾਫ਼ ਫ਼ੈਸਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਜਦੋਂ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਦ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਤਰਕ-ਭਰਪੂਰ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 7

नित्यमुद्यतदण्ड: स्यान्नित्यं विवृतपौरुष: । अच्छिद्रश्छिद्रदर्शी च परेषां विवरानुग:,“राजाको सर्वदा दण्ड देनेके लिये उद्यत रहना चाहिये और सदा ही पुरुषार्थ प्रकट करना चाहिये। राजा अपनेमें छिद्र अर्थात्‌ दुर्बलता न रहने दे। शत्रुपक्षके छिद्र या दुर्बलतापर सदा ही दृष्टि रखे और यदि शत्रुओंकी दुर्बलताका पता चल जाय तो उनपर आक्रमण कर दे

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਦਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਤੇ ਪਹਲ ਦਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਛਿਦਰ—ਕਮਜ਼ੋਰੀ—ਨ ਰਹਿਣ ਦੇਵੇ; ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਮਿਲੇ, ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਘੁੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੇ।

Verse 8

नित्यमुद्यतदण्डस्य भृशमुद्विजते नर: । तस्मात्‌ सर्वाणि भूतानि दण्डेनैव प्रसाधयेत्‌,“जो सदा दण्ड देनेके लिये उद्यत रहता है, उससे प्रजाजन बहुत डरते हैं, इसलिये समस्त प्राणियोंको दण्डके द्वारा ही काबूमें करे

ਜੋ ਸਦਾ ਦੰਡ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 9

एवं दण्डं प्रशंसन्ति पण्डितास्तत्त्वदर्शिन: । तस्माच्चतुष्टये तस्मिन्‌ प्रधानो दण्ड उच्यते,“इस प्रकार तत्त्वदर्शी विद्वान्‌ दण्डकी प्रशंसा करते हैं; अतः साम, दान आदि चारों उपायोंमें दण्डको ही प्रधान बताया जाता है

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ ਪੰਡਿਤ ਦੰਡ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਚਾਰ ਉਪਾਵਾਂ—ਸਾਮ, ਦਾਨ, ਭੇਦ ਅਤੇ ਦੰਡ—ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 10

छिन्नमूले त्वधिष्ठाने सर्वेषां जीवनं हतम्‌ | कथं हि शाखास्तिष्ठेयुश्छिन्नमूले वनस्पती,“यदि मूल आधार नष्ट हो जाय तो उसके आश्रयसे जीवननिर्वाह करनेवाले सभी शत्रुओंका जीवन नष्ट हो जाता है। यदि वृक्षकी जड़ काट दी जाय तो उसकी शाखाएँ कैसे रह सकती हैं?

ਜੇ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਭ ਦਾ ਜੀਵਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ?

Verse 11

मूलमेवादितश्षछिन्द्यात्‌ परपक्षस्य पण्डित: । ततः सहायान्‌ पक्ष च मूलमेवानुसाधयेत्‌,“विद्वान्‌ पुरुष पहले शत्रुपक्षके मूलका ही उच्छेद कर डाले। तत्पश्चात्‌ उसके सहायकों और पक्षपातियोंको भी उस मूलके पथका ही अनुसरण करावे

ਸਿਆਣਾ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਦੇਵੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਹਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਖਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸੇ ਮੂਲ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਰਾਹੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਸਰੋਤ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਢਾਹ ਦੇਵੇ।

Verse 12

सुमन्त्रितं सुविक्रान्तं सुयुद्धं सुपलायितम्‌ । आपदास्पदकाले तु कुर्वीत न विचारयेत्‌,“संकटकाल उपस्थित होनेपर राजा सुन्दर मन्त्रणा, उत्तम पराक्रम एवं उत्साहपूर्वक युद्ध करे तथा अवसर आ जाय तो सुन्दर ढंगसे पलायन भी करे। आपत्कालके समय आवश्यक कर्म ही करना चाहिये, पर सोच-विचार नहीं करना चाहिये

ਆਪੱਤੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਸੁਚੱਜੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੇ, ਉੱਤਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਵੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁੱਧ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਮੌਕਾ ਮੰਗੇ ਤਾਂ ਕਾਇਦੇ ਨਾਲ ਹੁਨਰਮੰਦੀ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਹਟੇ। ਸੰਕਟ ਆ ਪਏ ਤਾਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਲੰਬੀ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ।

Verse 13

वाड्मात्रेण विनीतः स्याद्‌ हृदयेन यथा क्षुर: । श्लक्ष्णपूर्वाभिभाषी च कामक्रोधौ विवर्जयेत्‌,“राजा केवल बातचीतमें ही अत्यन्त विनयशील हो, हृदयको छूरेके समान तीखा बनाये रखे; पहले मुसकराकर मीठे वचन बोले तथा काम-क्रोधको त्याग दे

ਰਾਜਾ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਮਰ ਰਹੇ, ਪਰ ਦਿਲ ਨੂੰ ਉਸਤਰੇ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖਾ ਰੱਖੇ। ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਠੇ, ਨਰਮ ਬਚਨ ਬੋਲੇ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ।

Verse 14

सपत्नसहिते कार्य कृत्वा सन्धिं न विश्वसेत्‌ । अपक्रामेत्‌ ततः शीघ्र कृतकार्यो विचक्षण:,'शत्रुके साथ किये जानेवाले समझौते आदि कार्यमें संधि करके भी उसपर विश्वास न करे। अपना काम बना लेनेपर बुद्धिमान्‌ पुरुष शीघ्र ही वहाँसे हट जाय

ਵੈਰੀ-ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤਿਦਵੰਦੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਸੰਧੀ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਉਥੋਂ ਹਟ ਜਾਵੇ।

Verse 15

शत्रुं च मित्ररूपेण सान्त्वेनैवाभिसान्त्वयेत्‌ । नित्यशश्रोद्विजेत्‌ तस्माद्‌ गृहात्‌ सर्पयुतादिव

ਜੇ ਸ਼ਤਰੂ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਵਾਲੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਹਰੋਂ ਮਨਾਵੇ; ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੇ—ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਵਾਲੇ ਘਰ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਡਰਦਾ ਤੇ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 16

“शत्रुको उसका मित्र बनकर मीठे वचनोंसे ही सान्त्वना देता रहे; परंतु जैसे सर्पयुक्त गृहसे मनुष्य डरता है, उसी प्रकार उस शत्रुसे भी सदा उद्विग्न रहे ।। यस्य बुद्धि: परिभवेत्‌ तमतीतेन सान्त्वयेत्‌ । अनागतेन दुष्प्रज्ञं प्रत्युत्पन्नेन पण्डितम्‌,“जिसकी बुद्धि संकटमें पड़कर शोकाभिभूत हो जाय, उसे भूतकालकी बातें (राजा नल तथा भगवान्‌ श्रीराम आदिके जीवन-वृत्तान्त) सुनाकर सान्त्वना दे, जिसकी बुद्धि अच्छी नहीं है, उसे भविष्यमें लाभकी आशा दिलाकर तथा विद्वान पुरुषको तत्काल ही धन आदि देकर शान्त करे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿਪੱਤੀ ਨਾਲ ਦਬ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਭੂਤਕਾਲ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸ ਸੁਣਾ ਕੇ ਧੀਰਜ ਬੰਨ੍ਹਾ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਝ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਲਾਭ ਦੀ ਆਸ ਦਿਖਾ ਕੇ ਥਿਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਮੇਂਸਿਰ ਉਪਾਅ ਨਾਲ—ਧਨ ਤੇ ਸਾਧਨ ਦੀ ਮਦਦ ਦੇ ਕੇ—ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 17

अज्जलिं शपथं सान्त्व॑ प्रणम्य शिरसा वदेत्‌ । अश्रुप्रमार्जनं चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता,'ऐश्वर्य चाहनेवाले राजाको चाहिये कि वह अवसर देखकर शत्रुके सामने हाथ जोड़े शपथ खाय, आश्वासन दे और चरणोंमें सिर झुकाकर बातचीत करे। इतना ही नहीं, वह धीरज देकर उसके आँसूतक पोंछे

ਐਸ਼ਵਰਜ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਕਸਮ ਖਾਏ, ਆਸਰਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰੇ। ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵੀ ਪੂੰਝ ਦੇਵੇ।

Verse 18

वहेदमित्र स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्यय: । प्राप्तकालं तु विज्ञाय भिन्द्याद्‌ घटमिवाश्मनि,“जबतक समय बदलकर अपने अनुकूल न हो जाय, तबतक शत्रुको कंधेपर बिठाकर ढोना पड़े तो वह भी करे; परंतु जब अनुकूल समय आ जाय, तब उसे उसी प्रकार नष्ट कर दे, जैसे घड़ेको पत्थरपर पटककर फोड़ दिया जाता है

ਜਦ ਤੱਕ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪਾਸਾ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਜੇ ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਢੋਣਾ ਪਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਢੋਵੇ। ਪਰ ਜਦ ਅਨੁਕੂਲ ਵੇਲਾ ਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਪਛਾਣ ਲਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤੋੜ ਦੇਵੇ ਜਿਵੇਂ ਘੜਾ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਕੇ ਫੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

मुहूर्तमपि राजेन्द्र तिन्दुकालातवज्ज्वलेत्‌ । न तुषाग्निरिवानर्चिर्धूमायेत चिरं नर:,'राजेन्द्र! दो ही घड़ी सही, मनुष्य तिन्दुककी लकड़ीकी मशालके समान जोर-जोरसे प्रज्वलित हो उठे (शत्रुके सामने घोर पराक्रम प्रकट करे), दीर्घकालतक भूसीकी आगके समान बिना ज्वालाके ही धूआँ न उठावे (मन्द पराक्रमका परिचय न दे)

ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਵੀ ਤਿੰਦੂਕ ਦੀ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਮਸ਼ਾਲ ਵਾਂਗ ਤਿੱਖੀ ਲਪਟ ਬਣ ਕੇ ਭੜਕ ਉੱਠੇ—ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੋਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਵੇ। ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭੂਸੀ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾ ਲਪਟ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਧੂੰਆ ਹੀ ਨਾ ਕੱਢਦਾ ਰਹੇ—ਕਮਜ਼ੋਰ ਸ਼ੌਰਯ ਨਾ ਦਿਖਾਵੇ।

Verse 20

नानार्थिको<र्थसम्बन्धं कृतघ्नेन समाचरेत्‌ । अर्थी तु शक्‍्यते भोक्तुं कृतकार्यो5वमन्यते । तस्मात्‌ सर्वाणि कार्याणि सावशेषाणि कारयेत्‌,“अनेक प्रकारके प्रयोजन रखनेवाला मनुष्य कृतघ्नके साथ आर्थिक सम्बन्ध न जोड़े किसीका भी काम पूरा न करे, क्योंकि जो अर्थी (प्रयोजन-सिद्धिकी इच्छावाला) होता है, उससे तो बारंबार काम लिया जा सकता है; परंतु जिसका प्रयोजन सिद्ध हो जाता है, वह अपने उपकारी पुरुषकी उपेक्षा कर देता है; इसलिये दूसरोंके सारे कार्य (जो अपने द्वारा होनेवाले हों) अधूरे ही रखने चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਈ ਮਕਸਦ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਾਲ ਧਨ-ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਕੰਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਹਾਲੇ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਦਾ ਕੰਮ ਬਣ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਪਕਾਰਕ ਦੀ ਅਵਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਕੁਝ ਨ ਕੁਝ ਅਧੂਰਾ ਛੱਡਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 21

कोकिलस्य वराहस्य मेरो: शून्यस्य वेश्मन: । नटस्य भक्तिमित्रस्य यच्छेयस्तत्‌ समाचरेत्‌,“कोयल, सूअर, सुमेरु पर्वत, शून्यगृह, नट तथा अनुरक्त सुहृदू--इनमें जो श्रेष्ठ गुण या विशेषताएँ हैं, उन्हें राजा काममें लावे-

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੋਇਲ, ਵਰਾਹ, ਸੁਮੇਰੁ ਪਰਬਤ, ਸੁੰਨਾ ਘਰ, ਨਟ ਅਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਮਿੱਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗੁਣ ਹਨ, ਰਾਜਾ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਵੇ।

Verse 22

उत्थायोत्थाय गच्छेत नित्ययुक्तो रिपोर्गहान्‌ । कुशल चास्य पृच्छेत यद्यप्यकुशलं भवेत्‌,“राजाको चाहिये कि वह प्रतिदिन उठ-उठकर पूर्ण सावधान हो शत्रुके घर जाय और उसका अमंगल ही क्‍यों न हो रहा हो, सदा उसकी कुशल पूछे और मंगल कामना करे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਉੱਠ ਉੱਠ ਕੇ, ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਵੈਰੀ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਅਕੁਸ਼ਲ ਹੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੇ ਤੇ ਭਲਾਈ ਦੇ ਬੋਲ ਕਹੇ।

Verse 23

नालसाः: प्राप्तुवन्त्यर्थानू न क्लीबा नाभिमानिन: । न च लोकरवाद्‌ भीता न वै शश्चत्‌ प्रतीक्षिण:,“जो आलसी हैं, कायर हैं, अभिमानी हैं, लोक-चर्चासे डरनेवाले और सदा समयकी प्रतीक्षामें बैठे रहनेवाले हैं, ऐसे लोग अपने अभीष्ट अर्थको नहीं पा सकते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਲਸੀ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ; ਨਾ ਕਾਇਰ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰੀ। ਨਾ ਉਹ ਜੋ ਲੋਕ-ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਾ ਉਹ ਜੋ ਸਦਾ ‘ਠੀਕ ਵੇਲੇ’ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 24

नात्मच्छिद्रं रिपुर्विद्याद्‌ विद्याच्छिद्रं परस्य तु । गूहेत्‌ कूर्म इवाड्रानि रक्षेद्‌ विवरमात्मन:,“राजा इस तरह सतर्क रहे कि उसके छिद्रका शत्रुको पता न चले, परंतु वह शत्रुके छिद्रको जान ले। जैसे कछुआ अपने सब अंगोंको समेटकर छिपा लेता है, उसी प्रकार राजा अपने छिठद्रोंको छिपाये रखे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਐਸਾ ਚੌਕਸ ਰਹੇ ਕਿ ਵੈਰੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ (ਛਿਦ੍ਰ) ਨਾ ਜਾਣ ਸਕੇ; ਪਰ ਰਾਜਾ ਵੈਰੀ ਦੇ ਛਿਦ੍ਰ ਜਾਣ ਲਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਕੱਛੂਆ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲੁਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਾਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ।

Verse 25

बकवच्चिन्तयेदर्थान्‌ सिंहवच्च पराक्रमेत्‌ । वृकवच्चावलुम्पेत शरवच्च विनिष्पतेत्‌,“राजा बगुलेके समान एकाग्रचित्त होकर कर्तव्य-विषयका चिन्तन करे। सिंहके समान पराक्रम प्रकट करे। भेड़ियेकी भाँति सहसा आक्रमण करके शत्रुका धन लूट ले तथा बाणकी भाँति शत्रुओंपर टूट पड़े

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰੇ; ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਵੇ; ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਝਪਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਵੈਰੀ ਦਾ ਧਨ ਛੀਨ ਲਵੇ; ਅਤੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਵੇ।

Verse 26

पानमक्षास्तथा नार्यो मृगया गीतवादितम्‌ । एतानि युकक्‍त्या सेवेत प्रसंगो हृत्र दोषवान्‌,'पान, जूआ, स्त्री, शिकार, तथा गाना-बजाना--इन सबका संयमपूर्वक अनासक्तभावसे सेवन करे; क्योंकि इनमें आसक्ति होना अनिष्टकारक है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਦਿਰਾਪਾਨ, ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਜੂਆ, ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸੰਗ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਤੇ ਗੀਤ-ਵਾਜੇ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ-ਆਸਕਤੀ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਨਰਥ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 27

कुर्यात्‌ तृणमयं चापं शयीत मृगशायिकाम्‌ । अन्ध: स्यादन्धवेलायां बाधिर्यमपि संश्रयेत्‌,“राजा बाँसका धनुष बनावे, हिरनके समान चौकन्ना होकर सोये, अंधा बने रहनेयोग्य समय हो तो अंधेका भाव किये रहे और अवसरके अनुसार बहरेका भाव भी स्वीकार कर ले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਘਾਹ ਦਾ ਧਨੁੱਖ ਬਣਾਵੇ, ਹਿਰਨ ਦੀ ਖਾਲ ਉੱਤੇ ਸੌਵੇ, ਅਤੇ ਹਿਰਨ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਚੌਕੰਨਾ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਬਹਿਰੇਪਣ ਦਾ ਵੀ ਆਸਰਾ ਲਏ।

Verse 28

देशकालौ समासाद्य विक्रमेत विचक्षण: । देशकालव्यतीतो हि विक्रमो निष्फलो भवेत्‌,“बुद्धिमान्‌ू पुरुष देश और कालको अपने अनुकूल पाकर पराक्रम प्रकट करे। देशकालकी अनुकूलता न होनेपर किया गया पराक्रम निष्फल होता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਵਿਵੇਕੀ ਮਨੁੱਖ ਥਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਥਾਂ-ਸਮਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚਿਆ ਕੀਤਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਿਸ਼ਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

कालाकालौ सम्प्रधार्य बलाबलमथात्मन: । परस्य च बल ज्ञात्वा तत्रात्मानं नियोजयेत्‌,“अपने लिये समय अच्छा है या खराब? अपना पक्ष प्रबल है या निर्बल? इन सब बातोंका निश्चय करके तथा शत्रुके भी बलको समझकर युद्ध या संधि के कार्यमें अपने आपको लगावे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਸਮਾਂ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ, ਆਪਣਾ ਪੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਲ ਕੇ, ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੀ ਜਾਣ ਕੇ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਜੰਗ ਜਾਂ ਸੰਧੀ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਗਾਏ।

Verse 30

दण्डेनोपनतं शत्रुं यो राजा न नियच्छति । स मृत्युमुपगह्नाति गर्भमश्वतरी यथा,“जो राजा दण्डसे नतमस्तक हुए शत्रुको पाकर भी उसे नष्ट नहीं कर देता, वह अपनी मृत्युकों आमन्त्रित करता है। ठीक उसी तरह जैसे, खच्चरी मौतके लिये ही गर्भ धारण करती है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੰਡ ਨਾਲ ਝੁਕ ਚੁੱਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾਏ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ ਨਾਂ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਗਲੇ ਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਖੱਚਰੀ ਗਰਭ ਧਾਰ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

सुपुष्पित: स्थादफल: फलवान्‌ स्याद्‌ दुरारुह: । आम: स्यात्‌ पक्‍वसंकाशो न च शीर्येत कस्यचित्‌,“नीतिज्ञ राजा ऐसे वृक्षके समान रहे, जिसमें फूल तो खूब लगे हों, परंतु फल न हो। फल लगनेपर भी उसपर चढ़ना अत्यन्त कठिन हो, वह रहे तो कच्चा, पर दीखे पकेके समान तथा स्वयं कभी जीर्ण-शीर्ण न हो

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨੀਤੀ-ਜਾਣੂ ਰਾਜਾ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੋਵੇ: ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦਿੱਸੇ, ਪਰ ਫਲ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਅਤੇ ਜੇ ਫਲ ਲੱਗਣ ਵੀ, ਤਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋਵੇ। ਅੰਦਰੋਂ ਕੱਚਾ ਰਹੇ ਪਰ ਬਾਹਰੋਂ ਪੱਕਾ ਜਾਪੇ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਵੀ ਕਦੇ ਮੁਰਝਾਏ ਨਾ, ਟੁੱਟੇ ਨਾ।

Verse 32

आशां कालवतीं कुर्यात्‌ तां च विघ्नेन योजयेत्‌ । विध्नं निमित्ततो ब्रूयान्निमित्तं चापि हेतुत:,“राजा शत्रुकी आशा पूर्ण होनेमें विलम्ब पैदा करे, उसमें विघ्न डाल दे। उस विघ्नका कुछ कारण बता दे और उस कारणको युक्तिसंगत सिद्ध कर दे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਰਾਜਾ ਵੈਰੀ ਦੀ ਆਸ ਨੂੰ ‘ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਲੰਮਾ ਖਿੱਚੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਲਝਾ ਦੇਵੇ। ਉਸ ਰੁਕਾਵਟ ਲਈ ਕੋਈ ਬਹਾਨਾ ਦੱਸੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਬਹਾਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਜਬ ਕਾਰਨ ਵਜੋਂ ਸਾਬਤ ਕਰੇ।

Verse 33

भीतवत्‌ संविधातव्यं यावद्‌ भयमनागतम्‌ । आगतं तु भयं दृष्टवा प्रहर्तव्यमभीतवत्‌,“जबतक अपने ऊपर भय न आया हो, तबतक डरे हुएकी भाँति उसे टालनेका प्रयत्न करना चाहिये; परंतु जब भयको सामने आया हुआ देखे तो निडर होकर शत्रुपर प्रहार करना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਦ ਤੱਕ ਖ਼ਤਰਾ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਤਦ ਤੱਕ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਾਂਗ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚਾਅ ਦੇ ਉਪਾਅ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 34

न संशयमनारुहा[ नरो भद्राणि पश्यति । संशयं पुनरारुह्य यदि जीवति पश्यति,“जहाँ प्राणोंका संशय हो, ऐसे कष्टको स्वीकार किये बिना मनुष्य कल्याणका दर्शन नहीं कर पाता। प्राण-संकटमें पड़ कर यदि वह पुनः जीवित रह जाता है तो अपना भला देखता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਾਨ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਬਿਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚੇ ਮੰਗਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਉਸ ਜਾਨਲੇਵਾ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਬਚ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

अनागतं विजानीयाद्‌ यच्छेद्‌ भयमुपस्थितम्‌ । पुनर्वद्धिभयात्‌ किंचिदनिवृत्तं निशामयेत्‌,“भविष्यमें जो संकट आनेवाले हों, उन्हें पहलेसे ही जाननेका प्रयत्न करे और जो भय सामने उपस्थित हो जाय, उसे दबानेकी चेष्टा करे। दबा हुआ भय भी पुनः बढ़ सकता है, इस डरसे यही समझे कि अभी वह निवृत्त ही नहीं हुआ है (और ऐसा समझकर सतत सावधान रहे)

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਖ਼ਤਰੇ ਅੱਗੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਡਰ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਕਿ ਦਬਿਆ ਹੋਇਆ ਡਰ ਫਿਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁੱਕਿਆ ਨਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਦਾ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 36

प्रत्युपस्थितकालस्य सुखस्य परिवर्जनम्‌ । अनागतसुखाशा च नैव बुद्धिमतां नयः,“जिसके सुलभ होनेका समय आ गया हो, उस सुखको त्याग देना और भविष्यमें मिलनेवाले सुखकी आशा करना--यह बुद्धिमानोंकी नीति नहीं है

ਜਿਸ ਸੁਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੋ ਸੌਖੇ ਹੀ ਹੱਥ ਆਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਸੁਖ ਦੀ ਆਸ ਰੱਖਣਾ—ਇਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ ਨਹੀਂ।

Verse 37

योडरिणा सह संधाय सुखं स्वपिति विश्वसन्‌ | स वृक्षाग्रे प्रसुप्तो वा पतितः प्रतिबुद्धयते,'जो शत्रुके साथ संधि करके विश्वासपूर्वक सुखसे सोता है, वह उसी मनुष्यके समान है, जो वृक्षकी शाखापर गाढ़ी नींदमें सो गया हो। ऐसा पुरुष नीचे गिरने (शत्रुद्वारा संकटमें पड़ने) पर ही सजग या सचेत होता है

ਜੋ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਸੰਧੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਸੌਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਗੂੜ੍ਹੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ—ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਹੀ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।

Verse 38

कर्मणा येन तेनैव मृदुना दारुणेन च । उद्धरेद्‌ दीनमात्मानं समर्थो धर्ममाचरेत्‌,“मनुष्य कोमल या कठोर, जिस किसी भी उपायसे सम्भव हो, दीनदशासे अपना उद्धार करे। इसके बाद शक्तिशाली हो पुन: धर्मांचरण करे

ਮਨੁੱਖ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ—ਜੋ ਵੀ ਉਪਾਅ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ—ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕੇ; ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਧਰਮ ਦਾ ਯਥਾਵਤ ਆਚਰਨ ਕਰੇ।

Verse 39

ये सपत्ना: सपत्नानां सर्वास्तानुपसेवयेत्‌ । आत्मनश्षापि बोद्धव्याक्षारा विनिहता: परै:,“जो लोग शत्रुके शत्रु हों, उन सबका सेवन करना चाहिये। अपने ऊपर शत्रुओंद्वारा जो गुप्तचर नियुक्त किये गये हों, उनको भी पहचाननेका प्रयत्न करे

ਜੋ ਲੋਕ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਵੀ ਵੈਰੀ ਹੋਣ, ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲਾਭ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਜਾਸੂਸਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 40

चारस्त्वविदित: कार्य आत्मनो5थ परस्य च | पाषण्डांस्तापसादीं श्र परराष्टरे प्रवेशयेत्‌,“अपने तथा शत्रुके राज्यमें ऐसे गुप्तचर नियुक्त करे जिसको कोई जानता-पहचानता न हो। शत्रुके राज्योंमें पाखण्डवेषधारी और तपस्वी आदिको ही गुप्तचर बनाकर भेजना चाहिये

ਆਪਣੇ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਜਾਸੂਸ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਨਾ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਖੰਡੀ-ਵੇਸਧਾਰੀ, ਤਪਸਵੀ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

उद्यानेषु विहारेषु प्रपास्वावसथेषु च । पानागारे प्रवेशेषु तीर्थेषु च सभासु च,“वे गुप्तचर बगीचा, घूमने-फिरनेके स्थान, पौंसला, धर्मशाला, मदबिक्रीके स्थान, नगरके प्रवेशद्वार, तीर्थस्थान और सभाभवन--इन सब स्थलोंमें विचरें

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਗੁਪਤਚਰ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ-ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਨਤਕ ਪਾਣੀ ਦੇ ਠਿਕਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਸਰਾਇਆਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਨ-ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਾਖ਼ਲੀ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ, ਤੀਰਥ-ਘਾਟਾਂ ਤੇ ਅਤੇ ਸਭਾ-ਭਵਨਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣ।

Verse 42

धर्माभिचारिण: पापाक्षौरा लोकस्य कण्टका: । समागच्छन्ति तान्‌ बुद्धवा नियच्छेच्छमयीत च,“कपटपूर्ण धर्मका आचरण करनेवाले, पापात्मा, चोर तथा जगत्‌के लिये कण्टकरूप मनुष्य वहाँ छद्यवेष धारण करके आते रहते हैं, उन सबका पता लगाकर उन्हें कैद कर ले अथवा भय दिखाकर उनकी पापतृत्ति शान्त कर दे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਕਪਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਾਪੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੰਡੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਉੱਥੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਰੋਕੋ—ਯਾ ਤਾਂ ਕੈਦ ਕਰੋ, ਜਾਂ ਦੰਡ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਾਪ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਕੇ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਲਿਆਓ।

Verse 43

नविश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्‌ विश्वासाद्‌ भयमभ्येति नापरीक्ष्य च विश्वसेद्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਅਤਿ-ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 44

'जो विश्वासपात्र नहीं है, उसपर कभी विश्वास न करे, परंतु जो विश्वासपात्र है, उसपर भी अधिक विश्वास न करे; क्योंकि अधिक विश्वाससे भय उत्पन्न होता है अतः बिना जाँचे बूझे किसीपर भी विश्वास न करे ।। विश्वासयित्वा तु परं तत्त्वभूतेन हेतुना । अथास्य प्रहरेत्‌ काले किंचिद्‌ विचलिते पदे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਅਤਿ-ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਅਤਿ-ਭਰੋਸੇ ਤੋਂ ਹੀ ਡਰ ਤੇ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਪਰਖੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਫਿਰ ਸੱਚ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾ ਕੇ, ਠੀਕ ਵੇਲੇ—ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੈਰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਡੋਲ੍ਹੇ—ਤਦ ਹੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰੋ।

Verse 45

“किसी यथार्थ कारणसे शत्रुके मनमें विश्वास उत्पन्न करके जब कभी उसका पैर लड़खड़ाता देखे अर्थात्‌ उसे कमजोर समझे तभी उसपर प्रहार कर दे ।। अशड्क्‍्यमपि शड्केत नित्यं शड्केत शड्कितात्‌ । भयं हाशड्किताज्जातं समूलमपि कृन्तति

ਸੱਚ ਵਰਗੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਭਰੋਸਾ ਜਗਾ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪੈਰ ਡੋਲ੍ਹਦਾ ਦਿੱਸੇ—ਅਰਥਾਤ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਲੱਗੇ—ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕਰੋ। ਜੋ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸ਼ੱਕ ਰੱਖੋ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਸ਼ੱਕ ਰੱਖੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਬੇਫ਼ਿਕਰੀ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਡਰ ਜੜ੍ਹ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 46

“जो संदेह करने योग्य न हो, ऐसे व्यक्तिपर भी संदेह करे--उसकी ओरसे चौकजन्ना रहे और जिससे भयकी आशंका हो, उसकी ओरसे तो सदा सब प्रकारसे सावधान रहे ही; क्योंकि जिसकी ओरसे भयकी आशंका नहीं है, उसकी ओरसे यदि भय उत्पन्न होता है तो वह जड़मूलसहित नष्ट कर देता है ।। अवधानेन मौनेन काषायेण जटाजिनै: । विश्वासयित्वा द्वेष्ारमवलुम्पेद्‌ यथा वृक:,'शत्रुके हितके प्रति मनोयोग दिखाकर, मौनव्रत लेकर, गेरुआ वस्त्र पहनकर तथा जटा और मृगचर्म धारण करके अपने प्रति विश्वास उत्पन्न करे और जब विश्वास हो जाय तो मौका देखकर भूखे भेड़ियेकी तरह शत्रुपर टूट पड़े

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਉਸ ਵੱਲ ਵੀ ਚੌਕਸ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਪਾਸੋਂ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਆਸ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵੱਲ ਤਾਂ ਸਦਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਪਾਸੋਂ ਡਰ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਥੋਂ ਜੇ ਡਰ ਉੱਠ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੜ੍ਹ-ਮੂਲ ਸਮੇਤ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਧਾਰ ਕੇ—ਮੌਨ ਵਰਤ, ਕਾਸ਼ਾਇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜਟਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰ—ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ; ਭਰੋਸਾ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮੌਕਾ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਖੇ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਉਸ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪੈ।

Verse 47

पुत्रो वा यदि वा भ्राता पिता वा यदि वा सुद्त्‌ । अर्थस्य विघ्नं कुर्वाणा हन्तव्या भूतिमिच्छता,"पुत्र, भाई, पिता अथवा मित्र जो भी अर्थप्राप्तिमें विघ्न डालनेवाले हों, उन्हें ऐश्वर्य चाहनेवाला राजा अवश्य मार डाले

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਪੁੱਤਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲਾ ਮਿੱਤਰ—ਜੇ ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਅਰਥ-ਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਨ, ਤਾਂ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਸਰਬਭੌਮਤਾ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਲੋੜ ਪਏ ਤਾਂ ਮਾਰਣ ਤੋਂ ਵੀ ਨਾ ਹਿਚਕਿਚਾਏ।

Verse 48

गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । उत्पथं प्रतिपन्नस्थ दण्डो भवति शासनम्‌,“यदि गुरु भी घंमडमें भरकर कर्तव्य और अकर्तव्यको नहीं समझ रहा हो और बुरे मार्गपर चलता हो तो उसके लिये भी दण्ड देना उचित है; दण्ड उसे राहपर लाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਗੁਰੂ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਕਰਤੱਬ ਅਤੇ ਅਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝੇ ਅਤੇ ਕੁਰਾਹੇ ਪੈ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਵੀ ਦੰਡ ਹੀ ਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਉਚਿਤ ਸਾਧਨ ਹੈ; ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਾਹ ਤੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 49

अभ्युत्थानाभिवादाभ्यां सम्प्रदानेन केनचित्‌ । प्रतिपुष्पफलाघाती तीक्ष्णतुण्ड इव द्विज:,'शत्रुके आनेपर उठकर उसका स्वागत करे, उसे प्रणाम करे और कोई अपूर्व उपहार दे। इन सब बर्तावोंके द्वारा पहले उसे वशमें करे। इसके बाद ठीक वैसे ही जैसे तीखी चोंचवाला पक्षी वृक्षके प्रत्येक फ़ूल और फलपर चोंच मारता है, उसी प्रकार उसके साधन और साध्यपर आघात करे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸ਼ਤਰੂ ਆਵੇ ਤਾਂ ਉੱਠ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਵਿਲੱਖਣ ਭੇਟ ਦੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਜਿਵੇਂ ਤਿੱਖੀ ਚੋਂਚ ਵਾਲਾ ਪੰਛੀ ਰੁੱਖ ਦੇ ਹਰ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਚੁੰਝ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਲਕਸ਼—ਦੋਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰ।

Verse 50

नाच्छित्त्वा परमर्माणि नाकृत्वा कर्म दारुणम्‌ | नाहत्वा मत्स्यघातीव प्राप्रोति महतीं श्रियम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਨਾਜ਼ੁਕ ਮਰਮ-ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਅਤੇ ਮੱਛੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਸੰਹਾਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਲਕਸ਼ਮੀ—ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 51

“राजा मछलीमारोंकी भाँति दूसरोंके मर्म विदीर्ण किये बिना, अत्यन्त क्रूर कर्म किये बिना तथा बहुतोंके प्राण लिये बिना बड़ी भारी सम्पत्ति नहीं पा सकता है ।। नास्ति जात्या रिपुर्नाम मित्र वापि न विद्यते । सामर्थ्ययोगाज्जायन्ते मित्राणि रिपवस्तथा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਾ ਮੱਛੀਮਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਰਮ-ਸਥਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬੇਧੇ ਬਿਨਾਂ, ਅਤਿ ਕਠੋਰ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਵੱਡੀ ਦੌਲਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਨ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨ ਮਿੱਤਰ; ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਤੇ ਵੈਰ ਵੀ।

Verse 52

“कोई जन्मसे ही मित्र अथवा शत्रु नहीं होता है। सामर्थ्ययोगसे ही शत्रु और मित्र उत्पन्न होते रहते हैं ।। अमित्र नैव मुछ्चेत वदन्तं करुणान्यपि । दुःखं तत्र न कर्तव्यं हन्यात्‌ पूर्वापकारिणम्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੋਈ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ ਹੀ ਵੈਰ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵੈਰੀ ਤਰਸ ਭਰੇ ਬੋਲ ਵੀ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਇੱਥੇ ਨਰਮਦਿਲੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ—ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇ।

Verse 53

“शत्रु ककणाजनक वचन बोल रहा हो तो भी उसे मारे बिना न छोड़े। जिसने पहले अपना अपकार किया हो, उसको अवश्य मार डाले और उसमें दु:ख न माने ।। संग्रहानुग्रहे यत्न: सदा कार्योडनसूयता । निग्रहश्चापि यत्नेन कर्तव्यो भूतिमिच्छता,'ऐश्वर्यकी इच्छा रखनेवाला राजा दोषदृष्टिका परित्याग करके सदा लोगोंको अपने पक्षमें मिलाये रखने तथा दूसरोंपर अनुग्रह करनेके लिये यत्नशील बना रहे और शत्रुओंका दमन भी प्रयत्नपूर्वक करे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੈਰੀ ਤਰਸ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਵੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰੇ।

Verse 54

प्रहरिष्यन्‌ प्रियं ब्रूयात्‌ प्रहत्यैव प्रियोत्तरम्‌ । असिनापि शिरश्छित्त्वा शोचेत च रुदेत च,“प्रहार करनेके लिये उद्यत होकर भी प्रिय वचन बोले, प्रहार करनेके पश्चात्‌ भी प्रिय वाणी ही बोले, तलवारसे शत्रुका मस्तक काटकर भी उसके लिये शोक करे और रोये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ—ਵਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੋ; ਵਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਪਿਆਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਹੀ ਜਵਾਬ ਦਿਓ। ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਉਸ ਜੀਵ ਲਈ ਸ਼ੋਕ ਕਰੋ ਅਤੇ ਰੋਵੋ।

Verse 55

निमन्त्रयीत सान्त्वेन सम्मानेन तितिक्षया | लोकाराधनमित्येतत्‌ कर्तव्यं भूतिमिच्छता,'ऐश्वर्यकी इच्छा रखनेवाले राजाको मधुर वचन बोलकर दूसरोंका सम्मान करके और सहनशील होकर लोगोंको अपने पास आनेके लिये निमन्त्रित करना चाहिये, यही लोककी आराधना अथवा साधारण जनताका सम्मान है। इसे अवश्य करना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਐਸ਼ਵਰਯ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਸਾਂਤਵਨਾਪੂਰਕ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ, ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ‘ਲੋਕ-ਆਰਾਧਨਾ’—ਅਰਥਾਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਮਨਸਾਹੀ ਜਿੱਤਣਾ—ਹੈ; ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 56

न शुष्कवैरं कुर्वीत बाहुभ्यां न नदीं तरेत्‌ । अनर्थकमनायुष्यं गोविषाणस्य भक्षणम्‌ | दन्ताश्न परिमृज्यन्ते रसश्चापि न लभ्यते,“सूखा वैर न करे तथा दोनों बाँहोंसे तैरकर नदीके पार न जाय। यह निरर्थक और आयुनाशक कर्म है। यह कुत्तेके द्वारा गायका सींग चबाने-जैसा कार्य है, जिससे उसके दाँत भी रगड़ उठते हैं और रस भी नहीं मिलता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬੇਫਲ (ਸੁੱਕਾ) ਵੈਰ ਨਾ ਪਾਲੋ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਤੈਰ ਕੇ ਦਰਿਆ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੱਦ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਜਤਨ ਨਿਰਥਕ ਤੇ ਆਯੁ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤਾ ਗਾਂ ਦਾ ਸਿੰਗ ਚੱਬੇ; ਦੰਦ ਘਿਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਾ ਸੁਆਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਨਾ ਪੋਸ਼ਣ।

Verse 57

त्रिवर्गे त्रेविधा पीडानुबन्धास्त्रय एव च | अनुबन्धा: शुभा ज्ञेया: पीडाश्व परिवर्जयेत्‌,धर्म, अर्थ और काम--इन त्रिविध पुरुषार्थोंके सेवनमें लोभ, मूर्खता और दुर्बलता-यह तीन प्रकारकी बाधा-अड़चन उपस्थित होती है। उसी प्रकार उनके शान्ति, सर्वहितकारी कर्म और उपभोग--ये तीन ही प्रकारके फल होते हैं। इन (तीनों प्रकारके) फलोंको शुभ जानना चाहिये; परंतु (उक्त तीनों प्रकारकी) बाधाओंसे यत्नपूर्वक बचना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਸ ਤ੍ਰਿਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੀੜਾਂ (ਰੁਕਾਵਟਾਂ) ਉੱਠਦੀਆਂ ਹਨ: ਲੋਭ, ਮੂਰਖਤਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ। ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਬੰਧ (ਨਤੀਜੇ) ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਰਬਹਿਤਕਾਰੀ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਭੋਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭ ਜਾਣੋ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਬਚੋ।

Verse 58

ऋणशेषमग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च । पुन: पुन: प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न धारयेत्‌,“ऋण, अग्नि और शत्रुमेंसे कुछ बाकी रह जाय तो वह बारंबार बढ़ता रहता है; इसलिये इनमेंसे किसीको शेष नहीं छोड़ना चाहिये

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕਰਜ਼, ਅੱਗ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇ ਕੁਝ ਵੀ ਬਚ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨਾ ਛੱਡੋ; ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਰੱਖੋ।

Verse 59

वर्धमानमृणं तिछेत्‌ परिभूताश्च शत्रव: । जनयन्ति भयं तीव्र व्याधयश्चाप्युपेक्षिता:,“यदि बढ़ता हुआ ऋण रह जाय, तिरस्कृत शत्रु जीवित रहें और उपेक्षित रोग शेष रह जायाँ तो ये सब तीव्र भय उत्पन्न करते हैं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਵਧਦਾ ਕਰਜ਼ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਿਰਸਕ੍ਰਿਤ (ਅਪਮਾਨਿਤ) ਦੁਸ਼ਮਣ ਜੀਉਂਦੇ ਰਹਿ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਅਣਡਿੱਠੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਰਹਿ ਜਾਣ—ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਤੀਬਰ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

नासम्यक्‌ कृतकारी स्यादप्रमत्त: सदा भवेत्‌ | कण्टको<पि हि दुश्छिन्नो विकारं कुरुते चिरम्‌,“किसी कार्यको अच्छी तरह सम्पन्न किये बिना न छोड़े और सदा सावधान रहे। शरीरमें गड़ा हुआ काँटा भी यदि पूर्णरूपसे निकाल न दिया जाय--उसका कुछ भाग शरीरमें ही टूटकर रह जाय तो वह चिरकालतक विकार उत्पन्न करता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਕੋਈ ਕੰਮ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਂਟਾ ਵੀ ਜੇ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਕੱਢਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਵਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

वधेन च मनुष्याणां मार्गाणां दूषणेन च । अगाराणां विनाशैश्व॒ परराष्ट्रं विनाशयेत्‌,“मनुष्योंका वध करके, सड़कें तोड़-फोड़कर और घरोंको नष्ट-भ्रष्ट करके शत्रुके राष्ट्रका विध्वंस करना चाहिये

ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਵਧ ਕਰਕੇ, ਰਾਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ-ਫੋੜ ਕੇ ਤੇ ਗੰਦਾ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਉਜਾੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 62

गृध्रदृष्टिबकालीन: श्वचेष्ट: सिंहविक्रम: । अनुद्विग्द: काकशड्की भुजड़रितं चरेत्‌,“राजा गीधके समान दूरतक दृष्टि डाले, बगुलेके समान लक्ष्यपर दृष्टि जमाये, कुत्तेके समान चौकन्ना रहे और सिंह के समान पराक्रम प्रकट करे, मनमें उद्धेग को स्थान न दे, कौएकी भाँति सशंक रहकर दूसरोंकी चेष्टा पर ध्यान रक्खे और दूसरेके बिलमें प्रवेश करनेवाले सर्पके समान शत्रुका छिद्र देखकर उसपर आक्रमण करे

ਰਾਜਾ ਗਿਧ ਵਾਂਗ ਦੂਰ ਤੱਕ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੇ, ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਨਿਗਾਹ ਰੱਖੇ, ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਚੌਕੰਨਾ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿਖਾਵੇ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਘਬਰਾਹਟ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਾ ਦੇਵੇ; ਕਾਂ ਵਾਂਗ ਸਸ਼ੰਕ ਰਹਿ ਕੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਚਾਲਾਂ-ਚਲਣਾਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖੇ; ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਬਿੱਲ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਵੈਰੀ ਦੀ ਦਰਾਰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸੇ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ ਕਰੇ।

Verse 63

शूरमञ्जलिपातेन भीरूुं भेदेन भेदयेत्‌ । लुब्धमर्थप्रदानेन सम॑ तुल्येन विग्रह:,“जो अपनेसे शूरवीर हो, उसे हाथ जोड़कर वशमें करे, जो डरपोक हो, उसे भय दिखाकर फोड़ ले लोभीको धन देकर काबूमें कर ले तथा जो बराबर हो उसके साथ युद्ध छेड़ दे

ਜੋ ਸੂਰਮਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰੇ; ਜੋ ਡਰਪੋਕ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਡਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਤੋੜ ਦੇਵੇ; ਜੋ ਲੋਭੀ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਨ ਦੇ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਵਿਗ੍ਰਹ—ਯੁੱਧ—ਛੇੜੇ।

Verse 64

श्रेणीमूख्योपजापेषु वललभानुनयेषु च । अमात्यान्‌ परिरक्षेत भेदसंघातयोरपि,अनेक जातिके लोग जो एक कार्यके लिये संगठित होकर अपना दल बना लेते हैं, उस दलको श्रेणी कहते हैं। ऐसी श्रेणियोंके जो प्रधान हैं, उनमें जब भेद डाला जा रहा हो और अपने मित्रोंको अनुनय-विनयके द्वारा जब दूसरे लोग अपनी ओर खींच रहे हों तथा जब सब ओर भेदनीति और दलबंदीके जाल बिछाये जा रहे हों, ऐसे अवसरोंपर अपने मन्त्रियोंकी पूर्णरूपसे रक्षा करनी चाहिये। (न तो वे फूटने पावें और और न स्वयं ही कोई दल बनाकर अपने विरुद्ध कार्य करने पावें। इसके लिये सतत सावधान रहना चाहिये)

ਜਦੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਉੱਤੇ ਗੁਪਤ ਤੌਰ ਤੇ ਫੁਸਲਾਹਟਾਂ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ-ਵਿਨਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਓਰ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੂਟ ਦੀ ਨੀਤੀ ਤੇ ਧੜੇਬੰਦੀ ਦੇ ਜਾਲ ਫੈਲ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਤਦ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਮਾਤਿਆਂ (ਮੰਤਰੀਆਂ) ਦੀ ਪੂਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 65

मृदुरित्यवजानन्ति तीक्ष्ण इत्युद्धिजन्ति च । तीक्षणकाले भवेत्‌ तीक्ष्णो मृदुकाले मृदुर्भवेत्‌,“राजा सदा कोमल रहे तो लोग उसकी अवहेलना करते हैं और सदा कठोर बना रहे तो उससे उद्विग्न हो उठते हैं, अत: जब कठोरता दिखाने का समय हो तो वह कठोर बने और जब कोमलतापूर्ण बर्ताव करनेका अवसर हो तो कोमल बन जाय

ਜੇ ਰਾਜਾ ਸਦਾ ਨਰਮ ਰਹੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਅਵਹੇਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੇ ਸਦਾ ਕਠੋਰ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਉਖੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਕਠੋਰਤਾ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਠੋਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਨਰਮ ਰਹੇ।

Verse 66

मृदुनैव मृदुं हन्ति मृदुना हन्ति दारुणम्‌ । नासाध्यं मृदुना किंचित्‌ तस्मात्‌ तीक्षणतरो मृदुः,“बुद्धिमान्‌ राजा कोमल उपायसे कोमल शत्रुका नाश करता है और कोमल उपायसे ही दारुण शत्रुका भी संहार कर डालता है। कोमल उपायसे कुछ भी असाध्य नहीं है; अतः कोमल ही अत्यन्त तीक्ष्ण है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਹੀ ਨਰਮ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਹੀ ਕਠੋਰ ਨੂੰ ਵੀ ਵੱਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਰਮ ਉਪਾਅ ਨਾਲ ਅਸਾਧ੍ਯ ਕੁਝ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਲਈ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਰਮੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤਿੱਖਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।

Verse 67

काले मृदुर्यो भवति काले भवति दारुण: । प्रसाधयति कृत्यानि शत्रुं चाप्पधितिष्ठति,“जो समयपर कोमल होता है और समयपर कठोर बन जाता है, वह अपने सारे कार्य सिद्ध कर लेता है और शत्रु पर भी उसका अधिकार हो जाता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਨਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਠੋਰ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਸਿਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਦਬਦਬਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 68

पण्डितेन विरुद्ध: सन्‌ दूरस्थो5स्मीति नाश्वसेत्‌ । दीर्घो बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसित:,“विद्वान्‌ पुरुषसे विरोध करके “मैं दूर हूँ” ऐसा समझकर निश्चिन्त नहीं होना चाहिये; क्योंकि बुद्धिमानकी बाँहे बहुत बड़ी होती हैं (उसके द्वारा किये गये प्रतीकारके उपाय दूरतक प्रभाव डालते हैं), अतः यदि बुद्धिमान्‌ पुरुषपर चोट की गयी तो वह अपनी उन विशाल भुजाओं द्वारा दूरसे भी शत्रुका विनाश कर सकता है

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਿਸੇ ਪੰਡਿਤ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰ ਕੇ ‘ਮੈਂ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹਾਂ’ ਸੋਚ ਕੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਨਾ ਹੋ। ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਰੋਂ ਵੀ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 69

न तत्‌ तरेद्‌ यस्य न पारमुत्तरे- न्न तद्धरेद्‌ यत्‌ पुनराहरेत्‌ पर: । न तत्‌ खनेद्‌ यस्य न मूलमुद्धरे- न्न त॑ हन्याद्‌ यस्य शिरो न पातयेत्‌

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਨ ਦਾ ਜਤਨ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਖੋਹ ਸਕੇ, ਉਹ ਨਾ ਛੀਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਨਹੀਂ ਉਖਾੜ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਖੋਦ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਾ ਡਿਗਾ ਸਕੋ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰ।

Verse 70

“जिसके पार न उतर सके, उस नदीको तैरनेका साहस न करे। जिसको शत्रु पुनः बलपूर्वक वापस ले सके ऐसे धनका अपहरण ही न करे। ऐसे वृक्ष या शत्रुको खोदने या नष्ट करनेकी चेष्टा न करे जिसकी जड़को उखाड़ फेंकना सम्भव न हो सके तथा उस वीरपर आघात न करे, जिसका मस्तक काटकर धरतीपर गिरा न सके ।। इतीदमुक्त वृजिनाभिसंहितं न चैतदेवं पुरुष: समाचरेत्‌ । परप्रयुक्ते न कथं विभावये- दतो मयोक्तं भवतो हितार्थिना,“यह जो मैंने शत्रुके प्रति पापपूर्ण बर्तावका उपदेश किया है, इसे समर्थ पुरुष सम्पत्तिके समय कदापि आचरणमें न लावे। परंतु जब शत्रु ऐसे ही बर्तावोंद्वारा अपने ऊपर संकट उपस्थित कर दे, तब उसके प्रतीकारके लिये वह इन्हीं उपायोंको काममें लानेका विचार क्‍यों न करे, इसीलिये तुम्हारे हितकी इच्छासे मैंने यह सब कुछ बताया है”

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਿਸ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਸਕਦੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਰਨ ਦਾ ਸਾਹਸ ਨਾ ਕਰ। ਜਿਸ ਧਨ ਨੂੰ ਸ਼ਤਰੂ ਬਲ ਨਾਲ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਲੈ ਸਕੇ, ਉਹ ਨਾ ਛੀਨ। ਜਿਸ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਖਾੜ ਸੁੱਟਣਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਰੱਖ਼ਤ ਜਾਂ ਸ਼ਤਰੂ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰ; ਅਤੇ ਉਸ ਵੀਰ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਾ ਕਰ ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਡਿਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਸ਼ਤਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਪਮਈ ਵਰਤਾਓ ਬਾਰੇ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਮੈਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਸਮਰੱਥ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਕਦੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਾ ਲਿਆਵੇ। ਪਰ ਜੇ ਸ਼ਤਰੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਲਿਆ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰ ਲਈ ਉਹੀ ਉਪਾਅ ਵਰਤਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰੇ? ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕਿਹਾ ਹੈ।

Verse 71

यथावदुक्त वचन हितार्थिना निशम्य विप्रेण सुवीरराष्ट्रप: तथाकरोदू्‌ वाक्यमदीनचेतन: श्रियं च दीप्तां बुभुजे सबान्धव:

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹਿਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਕਹੀ ਸੁਚੱਜੀ ਸਲਾਹ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਵੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਨਮਨ ਨਾ ਹੋਏ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਮਕਦਾਰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 139

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें ब्रह्मदत्त और पूजनीका संवादविषयक एकसौ उनतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਕਾ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਉਨਤਾਲੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 140

हितार्थी ब्राह्मण भारद्वाज कणिककी कही हुई उन यथार्थ बातोंको सुनकर सौवीरदेशके राजाने उनका यथोचितरूपसे पालन किया, जिससे वे बन्धु-बान्धवों-सहित समुज्ज्वल राजलक्ष्मीका उपभोग करने लगे ।। इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि आपद्धर्मपर्वणि कणिकोपदेशे चत्वारिंशदधिकशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत आपद्धर्मपर्वमें काणिकका उपदेशविषयक एक सौ चालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ

ਹਿਤ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਭਾਰਦਵਾਜ ਕਣਿਕ ਨੇ ਜੋ ਯਥਾਰਥ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸੌਵੀਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪੱਧਰਮ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਕਣਿਕ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼-ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਇੱਕ ਸੌ ਚਾਲੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।