Shloka 53
Śaraṇāgatapālana—Prastāvanā
Protection of the Refuge-Seeker: Opening of the Kapota Narrative
“शत्रु ककणाजनक वचन बोल रहा हो तो भी उसे मारे बिना न छोड़े। जिसने पहले अपना अपकार किया हो, उसको अवश्य मार डाले और उसमें दु:ख न माने ।।
bhīṣma uvāca | saṅgrahānugrahe yatnaḥ sadā kāryo 'n-asūyatā | nigrahaś cāpi yatnena kartavyo bhūtim icchatā ||
ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਵੈਰੀ ਤਰਸ ਭਰੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਨਾ ਛੱਡੇ; ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਜੋ ਰਾਜਾ ਐਸ਼ਵਰਯ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਸ਼-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਜੋੜੇ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਦਮਨ ਵੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਕਰੇ।
भीष्म उवाच
Educational Q&A
A ruler aiming at prosperity should combine two disciplines: (1) saṅgraha and anugraha—winning, retaining, and supporting people through benevolence; and (2) nigraha—firmly restraining enemies and disruptive forces. Both require steady, intentional effort, and should be pursued without envy or fault-finding.
In Shanti Parva’s instruction on kingship (rājadharma), Bhishma continues advising Yudhishthira on practical governance. Here he summarizes a balanced policy: cultivate allies and subjects through favor and inclusion, while also suppressing threats to the kingdom with disciplined resolve.