Adhyaya 37
Saptasārasvata-tīrtha-prasaṅgaḥ | The Saptasārasvata Pilgrimage Account and the Maṅkaṇaka Narrative
Upa-parva: Saptasārasvata–Maṅkaṇaka-ṛṣi Carita (Tīrtha-Māhātmya Episode)
Janamejaya requests clarification on (i) why the sacred place is called Saptasārasvata, and (ii) who Maṅkaṇaka is, including his lineage, learning, siddhi, and personal observances. Vaiśaṃpāyana first enumerates seven Sarasvatī forms—Suprabhā, Kāñcanākṣī, Viśālā (Mānasahradā), Sarasvatī (Oghavatī), Suveṇu, and Vimalodakā—describing how each is invoked by powerful ritualists at major sacrifices: Brahmā’s Puṣkara rite (Suprabhā), the Naimiṣa satra (Kāñcanākṣī), Gayā’s sacrifice (Viśālā), Auddālaka’s rite in northern Kosala (Manohradā epithet), Kuru’s Kurukṣetra sacrifice (Suveṇu), Vasiṣṭha’s invocation (Oghavatī), and rites at Gaṅgādvāra and a Haimavata setting (Vimalodā). The seven streams then unite at a single tīrtha, hence the name Saptasārasvata. The chapter next turns to Maṅkaṇaka’s biography in two compact exempla. First, while immersed in the river, he sees a woman bathing; his semen falls into the water, is collected into a pot, divided sevenfold, and results in seven beings associated with the Marut hosts (named with vāyu-compounds). Second, Maṅkaṇaka later attains siddhi; when his hand is cut by a blade of kuśa grass, plant-sap (śākarasa) flows, and in ecstatic delight he dances, causing both animate and inanimate beings to dance, overwhelmed by his radiance. The gods and sages petition Mahādeva to intervene. Śiva questions Maṅkaṇaka’s cause for joy, demonstrates superior wonder by striking his own thumb so that ash-like matter emerges, and Maṅkaṇaka, shamed, prostrates and praises Rudra’s supremacy. He requests that his tapas not “leak away”; Śiva grants increased tapas, vows to dwell with him in the āśrama, and declares a phala: worship at Saptasārasvata brings attainments here and hereafter, including access to a Sarasvata realm. The closing identifies Maṅkaṇaka as born of Sajanyā through Mātariśvan (Vāyu), anchoring his identity in a mythic genealogy.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय से कहते हैं—युद्ध की धूल से दूर, हलधर बलराम सरस्वती-तट के तीर्थों की यात्रा में उदपान से चलकर ‘विनशन’ तीर्थ पहुँचते हैं, जहाँ का नाम ही विनाश और शुद्धि—दोनों का संकेत देता है। → तीर्थ-तीर्थ पर नियम, व्रत, उपवास और विधिवत् दान का क्रम चलता है—कहीं अप्सराएँ निरंतर उपस्थित हैं, कहीं वनस्पति-फल पर ही जीवन टिकाए तपस्वी (वालखिल्य आदि) कठोर साधना में रत हैं; और एक विचित्र आश्वासन भी मिलता है कि यहाँ ‘पन्नगों’ का भय नहीं—मानो प्रकृति स्वयं तीर्थ-धर्म की रक्षा कर रही हो। → सरस्वती के निकटवर्ती तट पर तपस्वियों का चरम संयम उभरता है—वे अन्न त्यागकर केवल उस विशेष वृक्ष के फल पर, व्रत-नियमों के साथ, समय-समय पर जीवन निर्वाह करते हैं; बलराम उन सबके बीच विधि से स्नान-दान कर, ऋषि-आज्ञा के अनुसार आचरण करते हुए तीर्थ-धर्म की पराकाष्ठा को साक्षात् देखते हैं। → बलराम दक्षिण सरस्वती-तट की ओर आगे बढ़ते हैं—भोग-सामग्री अर्पित कर, ब्राह्मणों को रत्न-संचय दान देकर, और प्रत्येक तीर्थ में नियमानुसार आचरण करते हुए यात्रा को क्रमशः पूर्णता की ओर ले जाते हैं। → कथा सत्ययुग के एक महान् बारह-वर्षीय सत्र (दीर्घ यज्ञ) की ओर मुड़ती है—अनेक ऋषि उस सत्र में एकत्र होते हैं, और आगे उसी प्राचीन अनुष्ठान का विस्तृत प्रसंग खुलने वाला है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन--माजल छा जज सप्तत्रिशो5 ध्याय: विनशन
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਰਾਮ ਵਿਨਸ਼ਨ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਿਆ; ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਆਭੀਰਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਾਰਨ ਸਰਸਵਤੀ ਲੁਪਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।
Verse 2
तस्मात् तु ऋषयो नित्यं प्राहुर्विनशनेति च । वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन! उदपानतीर्थसे चलकर हलधारी बलराम विनशनतीर्थमें आये, जहाँ (दुष्कर्मपरायण) शूद्रों और आभीरोंके प्रति द्वेष होनेसे सरस्वती नदी विनष्ट (अदृश्य) हो गयी है। इसीलिये ऋषिगण उसे सदा विनशनतीर्थ कहते हैं ।।
ਇਸ ਲਈ ਰਿਸ਼ੀਗਣ ਉਸ ਥਾਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ‘ਵਿਨਸ਼ਨ’ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਮਹਾਬਲੀ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਜਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧੀ-ਕਰਮ ਕੀਤਾ।
Verse 3
तत्र चाप्सरस: शुभ्रा नित्यकालमतन्द्रिता:
ਉੱਥੇ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੀ ਸਨ—ਜੋ ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨ ਤੇ ਅਥੱਕ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਸਨ।
Verse 4
तत्र देवा: सगन्धर्वा मासि मासि जनेश्वर
ਉੱਥੇ, ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ, ਦੇਵਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਮਹੀਨੇ ਦਰ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
Verse 5
तत्रादृश्यन्त गन्धर्वास्तथैवाप्सरसां गणा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਗੰਧਰਵ ਦਿੱਸ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਵੀ; ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਜੰਗ ਨਾਲ ਹਿੱਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਧਰਮ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੇ ਅਤੇ ਦਖ਼ਲ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।
Verse 6
तत्र मोदन्ति देवाश्ष॒ पितरक्षु सवीरुध:
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ-ਗਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਨਸਪਤੀ ਸਮੇਤ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਉੱਗਦਾ ਹੈ ਉਹ ਵੀ; ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਪੋਸ਼ਕ ਅਵਸਰ/ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੈਵੀ ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ ਕ੍ਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 7
आक्रीडभूमि: सा राजंस्तासामप्सरसां शुभा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਰਮਣੀਕ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਸੀ।
Verse 8
तत्र स्नात्वा च दत्त्वा च वसु विप्राय माधव:
ਉੱਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਮਾਧਵ (ਰੋਹਿਣੀ-ਪੁੱਤਰ ਬਲਰਾਮ) ਫਿਰ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 9
श्रुत्वा गीत॑ च तद् दिव्यं वादित्राणां च नि:स्वनम् छायाश्व विपुला दृष्टवा देवगन्धर्वरक्षसाम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਗੀਤ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਛਾਵਾਂ/ਆਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਜਿਵੇਂ ਅਤਿਮਾਨਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹੋਣ; ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਧਰਮਿਕ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
विश्वावसुमुखास्तत्र गन्धर्वास्तपसान्विता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਗੰਧਰਵ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਵਸੁ ਅਗੇਵਾਨ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਅਲੌਕਿਕ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ—ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਟਕਰਾਅ ਵਿਚ ਵੀ ਉੱਚ ਸੱਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਮਾਪਦੰਡ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 11
तत्र दत्त्वा हलधरो विप्रेभ्यो विविधं वसु
ਉੱਥੇ ਹਲਧਰ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਾਧਵ ਦੀ ਵੀ ਸਤੁਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 12
अजाविकं गोखरोष्ट्रं सुवर्ण रजतं तथा । भोजयित्वा द्विजान् कामै: संतर्प्प च महाधनै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਨੇ ਭੇਡਾਂ-ਬੱਕਰੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਗਧਿਆਂ ਅਤੇ ਊਠਾਂ, ਅਤੇ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੇ; ਫਿਰ ਦ੍ਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਧਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ।
Verse 13
तस्माद् गन्धर्वतीर्थाच्च महाबाहुररिंदम:
ਫਿਰ ਉਸ ਗੰਧਰਵ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਮਹਾਬਾਹੂ, ਵੈਰੀ-ਦਮਨ ਵੀਰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 14
तत्र गर्गेण वृद्धेन तपसा भावितात्मना
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਉੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਗਰਗ ਨੇ ਕਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਅਤੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਉਲਟ-ਫੇਰ, ਭਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਲੀਭਾਂਤਿ ਜਾਣ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਹੀ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਗਰਗਸ੍ਰੋਤ’ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 15
कालज्ञानगतिश्ैव ज्योतिषां च व्यतिक्रम: । उत्पाता दारुणाश्वैव शुभाश्न जनमेजय
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਜਨਮੇਜਯ! ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਅੰਤਰਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬੁੱਢੇ ਗਰਗ ਨੇ ਕਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਕਾਲ ਦੀ ਗਤੀ, ਗ੍ਰਹਿ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ, ਭਿਆਨਕ ਉਤਪਾਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਿਆ। ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਤੋਂ ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਗਰਗਸ੍ਰੋਤ’ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।
Verse 16
सरस्वत्या: शुभे तीर्थे विदिता वै महात्मना । तस्य नाम्ना च तत् तीर्थ गर्गस्रोत इति स्मृतम्
ਜਨਮੇਜਯ! ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉਸ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ (ਗਰਗ) ਨੇ ਅਨੇਕ ਗੂੜ੍ਹ ਭੇਦ ਜਾਣ ਲਏ। ਅਤੇ ਉਹ ਤੀਰਥ ਉਸੇ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ‘ਗਰਗਸ੍ਰੋਤ’ ਕਰਕੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
Verse 17
तत्र गर्ग महाभागमृषय: सुव्रता नूप । उपासांचक्रिरे नित्यं कालज्ञानं प्रति प्रभो,सामर्थ्यशाली नरेश्वर! वहाँ उत्तम व्रतका पालन करनेवाले ऋषियोंने कालज्ञानके लिये सदा महाभाग गर्गमुनिकी उपासना (सेवा) की थी
ਸਾਮਰਥਵਾਨ ਨਰੇਸ਼ਵਰ! ਉੱਥੇ ਉੱਤਮ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਕਾਲ-ਗਿਆਨ ਲਈ ਸਦਾ ਮਹਾਭਾਗ ਗਰਗ ਮੁਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 18
तत्र गत्वा महाराज बल: श्वेतानुलेपन: । विधिवद्धि धन दत्त्वा मुनीनां भावितात्मनाम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਬਲ (ਬਲਰਾਮ) ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।
Verse 19
उच्चावचांस्तथा भक्ष्यान् विप्रेभ्यो विप्रदाय सः । नीलवासास्तदागच्छच्छड्खतीर्थ महायशा:
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਉੱਤਮ ਭੱਖ੍ਯ-ਭੋਜ੍ਯ ਪਦਾਰਥ ਭੇਟ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਬਲ (ਬਲਰਾਮ) ਉੱਥੋਂ ਸ਼ੰਖ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 20
तत्रापश्यन्महाशड्खं महामेरुमिवोच्छितम् । श्वेतपर्वतसंकाशमृषिसंघैर्निषेवितम्
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਂ-ਸ਼ੰਖ ਵੇਖਿਆ—ਮਹਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ, ਬਰਫ਼ੀਲੇ ਚਿੱਟੇ ਪਹਾੜ ਜਿਹਾ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ।
Verse 21
यक्षा विद्याधराश्चैव राक्षसाक्षामितौजस:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਕਸ਼, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਅਤੇ ਅਪਾਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 22
ते सर्वे ह्ुशनं त्यक्त्वा फलं तस्य वनस्पते:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਸਭ ਖਾਣਾ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਵਨਸਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
Verse 23
प्राप्तैश्न नियमैस्तैस्तैविचरन्त: पृथक् पृथक्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਯਮ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਅਲੱਗ ਅਲੱਗ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਹੇ ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਨਸਪਤੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 24
अदृश्यमाना मनुजैर्व्यचरन् पुरुषर्षभ । एवं ख्यातो नरव्यापत्र लोके5स्मिन् स वनस्पति:
ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਰਿਸ਼ਭ! ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਵਿਚਰਦੇ ਸਨ। ਹੇ ਨਰਵਿਆਘ੍ਰ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਵਨਸਪਤੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ।
Verse 25
ततस्तीर्थ सरस्वत्या: पावन लोकविश्रुतम् । तस्मिंश्व॒ यदुशार्दूलो दत्त्वा तीर्थे पयस्विनी:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਦ ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ, ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਯਦੂਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਤਪੋਧਨ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 26
सुभूमिकं ततो5गच्छत् सरस्वत्यास्तटे वरे । महाबली बलराम वहाँ भी सरस्वतीमें आचमन और स्नान करके उसके सुन्दर तटपर स्थित हुए 'सुभूमिक' तीर्थमें गये
ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਬਲਰਾਮ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ‘ਸੁਭੂਮਿਕਾ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਟ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂਬੇ-ਲੋਹੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਤਪੋਧਨ ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਇਆ।
Verse 27
पुण्यं द्वैतवनं राजन्नाजगाम हलायुध: । तत्र गत्वा मुनीन् दृष्टवा नानावेषधरान् बल:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਹਲਾਯੁਧ (ਬਲਰਾਮ) ਪੁੰਨਮਈ ਦ੍ਵੈਤਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਬਲਵਾਨ ਨੇ ਅਨੇਕ ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ।
Verse 28
आप्लुत्य सलिले चापि पूजयामास वै द्विजान् | राजन! वहाँसे हलधर बलभद्रजी पवित्र द्वैतववनमें आये और वहाँके नाना वेशधारी मुनियोंका दर्शन करके जलमें गोता लगाकर उन्होंने ब्राह्मणोंका पूजन किया ।।
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਥੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਸਮੱਗਰੀ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ।
Verse 29
गत्वा चैवं महाबाहुर्नातिदूरे महायशा:
ਮਹਾਰਾਜ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ, ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ‘ਨਾਗਧਨ੍ਵਾ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਉੱਥੇ ਤੇਜਸਵੀ ਨਾਗਰਾਜ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜੋ ਅਣਗਿਣਤ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿੱਤ ਵਸਦੇ ਹਨ।
Verse 30
धर्मात्मा नागधन्वानं तीर्थमागमदच्युत: । यत्र पन्नगराजस्य वासुके: संनिवेशनम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਚ੍ਯੁਤ ਬਲਰਾਮ ਨਾਗਧਨ੍ਵਾ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਾਗਰਾਜ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਅਣਗਿਣਤ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਸਰਪਾਧਿਪਤੀ ਵਾਸੁਕੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 31
महद्युतेर्महाराज बहुभि: पन्नगैर्वतम् । ऋषीणां हि सहस््राणि तत्र नित्यं चतुर्दश
ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ (ਵਾਸੁਕੀ) ਦਾ ਉਹ ਨਿਵਾਸ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਨਾਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਨਿੱਤ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 32
यत्र देवा: समागम्य वासुकिं पन्नगोत्तमम् | सर्वपन्नगराजानमभ्यषिज्चन् यथाविधि,वहीं देवताओंने आकर सर्पोमें श्रेष्ठ वासुकिको समस्त सर्पोके राजाके पदपर विधिपूर्वक अभिषिक्त किया था
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਰਪਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਸੁਕੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਨਾਗਰਾਜਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।
Verse 33
पन्नगेभ्यो भयं तत्र विद्यते न सम पौरव । तत्रापि विधिवद् दत्त्वा विप्रेभ्यो रत्नसंचयान्
ਹੇ ਪੌਰਵ, ਉੱਥੇ ਨਾਗਾਂ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 34
प्रायात् प्राचीं दिशं तत्र तत्र तीर्थान्यनेकश: । सहस्रशतसंख्यानि प्रथितानि पदे पदे
ਫਿਰ ਉਹ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ; ਉੱਥੇ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਗਏ—ਜੋ ਸ਼ਤ-ਸਹਸ੍ਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਖਿਆਤ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 35
आपपलुत्य तत्र तीर्थेषु यथोक्तं तत्र चर्षिभि: | कृत्वोपवासनियमं दत्त्वा दानानि सर्वश:
ਉੱਥੇ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਪਵਾਸ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਨਿਯਮ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਪੁੰਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 36
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत शल्यपववके अन्तर्गत गदापबव॑नें बलदेवजीकी तीरथ्थयात्राके प्रसंगमें त्रितका उपाख्यानविषयक छत्तीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਮੁਖ ਵਾਲੀਆਂ, ਗੌਰ ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਆਲਸ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਦਾ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਕ੍ਰੀੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਫਿਰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 37
प्राडुमुखं वै निववृते वृष्टिवाततहता यथा । उन तीर्थोंमें स्नान करके उन्होंने ऋषियोंके बताये अनुसार व्रत-उपवास आदि नियमोंका पालन किया। फिर सब प्रकारके दान करके तीर्थनिवासी मुनियोंको मस्तक नवाकर उनके बताये हुए मार्गसे वे पुन: उस स्थानकी ओर चल दिये
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਰਸਵਤੀ ਮਾਨੋ ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਝੋਕਿਆਂ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਖਾ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਪਈ। ਉਹਨਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਵ੍ਰਤ, ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਤੀਰਥ-ਨਿਵਾਸੀ ਮੁਨੀਆਂ ਅੱਗੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਖਾਏ ਰਾਹੇ ਮੁੜ ਉਸ ਥਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ—ਜਿੱਥੇ ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਧੱਕੀ ਹੋਈ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਸਰਸਵਤੀ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਹਲਧਾਰੀ ਬਲਰਾਮ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 38
निवृत्तां तां सरिच्छेष्ठां तत्र दृष्टवा तु लाड़ली । बभूव विस्मितो राजन् बल: श्वेतानुलेपन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਥੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਿਪਤ ਬਲਰਾਮ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 39
जनमेजय उवाच कस्मात् सरस्वती ब्रद्यान् निवृत्ता प्राडमुखी भवत् । व्याख्यातमेतदिच्छामि सर्वमध्वर्युसत्तम
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਪਈ? ਹੇ ਅਧਵਰਯੂ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਮਾਮਲਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 40
कम्मिंश्चित् कारणे तत्र विस्मितो यदुनन्दन: । निवृत्ता हेतुना केन कथमेव सरिद्वरा
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਉੱਥੇ ਯਦੁਨੰਦਨ (ਬਲਰਾਮ) ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ? ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਦੀ ਕਿਹੜੇ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਹਾਅ ਰੁਕ ਗਈ, ਅਤੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਰਿਆ?
Verse 41
जनमेजयने पूछा--यजुर्वेदके ज्ञाताओंमें श्रेष्ठ विप्रवर! मैं आपके मुँहसे यह सुनना चाहता हूँ कि सरस्वती नदी किस कारणसे पीछे लौटकर पूर्वाभिमुख बहने लगी? क्या कारण था कि वहाँ यदुनन्दन बलरामजीको भी आश्चर्य हुआ? सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती किस कारणसे और किस प्रकार पूर्वदिशाकी ओर लौटी थीं? ।।
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਯਜੁਰਵੇਦ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਕੇ ਪੂਰਬ-ਅਭਿਮੁਖ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ। ਉੱਥੇ ਯਦੁਨੰਦਨ ਬਲਰਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸ ਹੇਤੂ ਨਾਲ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ? ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰਸਵਤੀ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੁੜੀ? ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਤ੍ਰਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ।
Verse 42
उषित्वा च महाभागास्तस्मिन् सत्रे यथाविधि
ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਸਤ੍ਰਯਜ्ञ ਵਿੱਚ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਟਿਕੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਮੁਤਾਬਕ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 43
निवत्ते नैमिषेये वै सत्रे द्वादशवार्षिके । आज ममुर्ऋयस्तत्र बहवस्तीर्थकारणात्
ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਦਾ ਉਹ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲਾ ਸਤ੍ਰਯਜ्ञ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ, ਤੀਰਥ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 44
नैमिषारण्यवासियोंके उस द्वादशवर्षीय यज्ञमें वे महाभाग ऋषि दीर्घकालतक रहे। जब वह यज्ञ समाप्त हो गया तब बहुत-से महर्षि तीर्थसेवनके लिये वहाँ आये ।।
ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਨਾਥ! ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਹੁਤ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ ਨਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 45
समन्तपजञ्चकं यावत्तावत्ते द्विजसत्तमा: । तीर्थलोभान्नरव्याप्र नद्यास्तीरं समाश्रिता:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਜਿੱਥੋਂ ਤੱਕ ਸਮੰਤਪੰਚਕ ਨਾਮ ਦਾ ਦੇਸ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉੱਥੋਂ ਤੱਕ ਉਹ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਟਿਕ ਗਏ।
Verse 46
अभिगच्छन्ति तत् तीर्थ पुण्यं ब्राह्मणसेवितम् । जनेश्वर! वहाँ उस ब्राह्मणसेवित पुण्यतीर्थमें गन्धरवॉसहित देवता भी प्रतिमास आया करते हैं,पुरुषसिंह! तीर्थसेवनके लोभसे वे ब्रह्मर्षिणण समन्तपंचक तीर्थतक सरस्वती नदीके तटपर ठहर गये ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰ! ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਏ ਉਸ ਪੁੰਨ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ਸਿੰਹ! ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੂਜਿਤ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਰਥ-ਸੇਵਨ ਦੇ ਪੁੰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ‘ਸਮੰਤਪੰਚਕ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਉੱਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਟਿਕ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਯਜ್ಞਕਰਮ ਕਰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਭਾਵਿਤ-ਆਤਮਾ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਅਤਿ ਮਹਾਨ ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਨਾਦ ਨਾਲ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ।
Verse 47
अन्निहोत्रैस्ततस्तेषां क्रियमाणैर्महात्मनाम् । अशोभत सरिच्छेष्ठा दीप्यमानै: समन्तत:,चारों ओर प्रकाशित हुए उन महात्माओंद्वारा किये जानेवाले यज्ञसे सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वतीकी बड़ी शोभा हो रही थी
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ, ਚੌਫੇਰੇ ਧਧਕਦੀਆਂ ਯਜ્ઞ-ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰਸਵਤੀ ਅਤਿਅਧਿਕ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਹੋ ਉਠੀ।
Verse 48
वालखिल्या महाराज अभ्मकुद्टाश्न तापसा: | दन्तोलूखलिन श्चान्ये प्रसंख्यानास्तथा परे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ, ਅਭ੍ਰਮਕੁੱਟ ਨਾਮ ਦੇ ਤਪਸਵੀ, ਦੰਤੋਲੂਖਲਿਨ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਖ੍ਯਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੁਝ ਹੋਰ ਮੁਨੀ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 49
वायुभक्षा जलाहारा: पर्णभक्षाश्न॒ तापसा: । नानानियमयुक्ताश्व तथा स्थण्डिलशायिन:
ਉੱਥੇ ਵਾਯੁ-ਭਕਸ਼ੀ, ਜਲ-ਆਹਾਰੀ, ਪੱਤਿਆਂ-ਭਕਸ਼ੀ ਤਪਸਵੀ ਸਨ; ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸਨ।
Verse 50
आसन वै मुनयस्तत्र सरस्वत्या: समीपत: । शोभयन्त: सरिच्छेष्ठां गड्जामिव दिवौकस:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਉੱਥੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਮੁਨੀ ਆਸਨ ਵਿਛਾ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਰਿਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰਸਵਤੀ ਇਉਂ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।
Verse 51
शतशकश्च समापेतुरऋषषय: सत्रयाजिन: । तेडवकाशं न ददृशु: सरस्वत्या महाव्रता:,सत्रयागमें सम्मिलित हुए सैकड़ों महान् व्रतधारी ऋषि वहाँ आये थे; परंतु उन्होंने सरस्वतीके तटपर अपने रहनेके लिये स्थान नहीं देखा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਤਰ-ਯਾਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਮਹਾਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਸੈਂਕੜੇ ਰਿਸ਼ੀ ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਪਰ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵਸਣ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਈ।
Verse 52
ततो यज्ञोपवीतैस्ते तत्तीर्थ निर्मिमाय वै | जुह॒वुश्चाग्निहात्रांश्व चक्रुश्न विविधा: क्रिया:
ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀਪੂਰਵਕ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 53
समेत्य सहिता राजन् यथाप्राप्तं यथासुखम् । राजन! गन्धर्वगण और अप्सराएँ एक साथ मिलकर वहाँ आती और सुखपूर्वक विचरण करती दिखायी देती हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਇਕੱਠੇ ਉੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਖਦ ਲੱਗਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਗ੍ਰਸਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਭੀਸ਼ਟ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ।
Verse 54
ततः कुण्जान् बहून् कृत्वा संनिवृत्ता सरस्वती । ऋषीणां पुण्यतपसां कारुण्याज्जनमेजय
ਫਿਰ, ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਸਰਸਵਤੀ ਨੇ ਬਹੁਤੇ ਕੁੰਜ ਅਤੇ ਬਾਗ ਬਣਾਕੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੜ ਗਈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਪੁੰਨ-ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਉੱਭਰ ਆਈ ਸੀ।
Verse 55
ततो निवृत्य राजेन्द्र तेषामर्थे सरस्वती । भूय: प्रतीच्यभिमुखी प्रसुस्राव सरिद्वरा,राजेन्द्र! उनके लिये लौटकर सरिताओंमें श्रेष्ठ सरस्वती पुनः पश्चिमकी ओर मुड़कर बहने लगीं
ਤਦ, ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖਾਤਿਰ ਮੁੜ ਕੇ, ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰਸਵਤੀ ਫਿਰ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀ।
Verse 56
अमोघागमन कृत्वा तेषां भूयो व्रजाम्पहम् । इत्यद्भुतं महच्चक्रे तदा राजन् महानदी
ਰਾਜਨ! ਉਸ ਮਹਾਨਦੀ ਨੇ ਇਹ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ—‘ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਜਾਵਾਂਗੀ।’ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਕੀਤਾ।
Verse 57
एवं स कुण्जो राजन् वै नैमिषीय इति स्मृतः । कुरुश्रेष्ठ कुरुक्षेत्रे कुरुष्व महतीं क्रियाम्,नरेश्वर! इस प्रकार वह कुंज नैमिषीय नामसे प्रसिद्ध हुआ। कुरुश्रेष्ठ! तुम भी कुरुक्षेत्रमें महान् कर्म करो
ਰਾਜਨ! ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੁੰਜ ‘ਨੈਮਿਸ਼ੀਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਨਰਾਧਿਪ! ਤੂੰ ਵੀ ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕਰ।
Verse 58
तत्र कुज्जान् बहून् दृष्टवा निवृत्तां च सरस्वतीम् । बभूव विस्मयस्तत्र रामस्याथ महात्मन:,वहाँ बहुत-से कुंजों तथा लौटी हुई सरस्वतीका दर्शन करके महात्मा बलरामजीको बड़ा विस्मय हुआ
ਉੱਥੇ ਬਹੁਤੇ ਕੁੰਜ ਅਤੇ ਮੁੜੀ ਹੋਈ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਮ (ਬਲਰਾਮ) ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ।
Verse 59
उपस्पृश्य तु तत्रापि विधिवद् यदुनन्दन: । दत्त्वा दायान् द्विजातिभ्यो भाण्डानि विविधानि च
ਉੱਥੇ ਵੀ ਯਦੁਨੰਦਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।
Verse 60
भक्ष्यं भोज्यं च विविध ब्राह्मणेभ्य: प्रदाय च । ततः प्रायाद् बलो राजन् पूज्यमानो द्विजातिभि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੱਖ੍ਯ ਤੇ ਭੋਜ੍ਯ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਲਰਾਮ ਉੱਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।
Verse 61
सरस्वतीतीर्थवरं नानाद्विजगणायुतम् । बदरेड्गुदकाश्मर्यप्लक्षाश्व॒त्थविभीतकै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਦੇਵ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ‘ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਬਦਰ, ਇੰਗੁਦ, ਕਾਸ਼ਮਰ੍ਯ, ਪਲਕ੍ਸ਼, ਅਸ਼ਵਤ्थ ਅਤੇ ਵਿਭੀਤਕ ਆਦਿ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸੀ।
Verse 62
कड्कोलैश्न पलाशैश्व करीरै: पीलुभिस्तथा । सरस्वतीतीर्थरुहैस्तरुभिविविधैस्तथा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਕਂਕੋਲ, ਪਲਾਸ਼, ਕਰੀਰ, ਪੀਲੂ ਅਤੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉੱਗੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਫਿਰ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਦੇਵ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ‘ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ’ ਤੀਰਥ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਕਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 63
पुण्यै: पुष्पै: सदा दिव्यै: कीर्यमाणा: पुन: पुनः । वहाँ देवता और पितर लता-वेलोंके साथ आमोदित होते हैं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਮੁੜ ਮੁੜ ਸਦਾ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪੁੰਨ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਲਤਾ-ਵੇਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਆਨੰਦਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਕਰੂਸ਼ਕ, ਬਿਲਵ, ਆਮ੍ਰਾਤਕ, ਅਤਿਮੁਕਤਕ ਦੇ ਕੁੰਜ ਅਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਬਹੁਤ ਮਨੋਹਰ ਹੈ।
Verse 64
कदलीवनभूयिष्ठ दृष्टिकान्तं मनोहरम् । वाय्वम्बुनफलपणदिर्दन्तोलूखलिकैरपि
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਤੀਰਥ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਵਣ-ਉਪਵਣਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਰਪੂਰ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਸੁਹਾਵਣਾ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮੁਨੀ ਸਨ, ਜੋ ਵਾਯੂ, ਜਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ; ਕਈ ਤਾਂ ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਓਖਲੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤ ਕੇ, ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਫੋੜੇ ਹੋਏ ਫਲ ਖਾਂਦੇ।
Verse 65
तथाश्मकुट्टैवनियैर्मुनिभिर्बहुभिववतम् । स्वाध्यायघोषसंघुष्ट मृगयूथशताकुलम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਤੀਰਥ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲੀ ਫਲ ਕੁੱਟ-ਫੋੜ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨੀ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਝੁੰਡ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਦੇਵ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ‘ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ’ ਨਾਮਕ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਗੇ ਵੇਰ, ਇੰਗੁਦ, ਕਾਸ਼ਮਰਯ (ਗੰਭਾਰੀ), ਪਾਕੜ, ਪਿੱਪਲ, ਬਿਭੀਤਕ, ਕਂਕੋਲ, ਪਲਾਸ਼, ਕਰੀਰ, ਪੀਲੂ, ਕਰੂਸ਼, ਬਿਲਵ, ਆਮ੍ਰਾਟਕ, ਅਤਿਮੁਕਤ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਆਦਿ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਤੀਰਥ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ—ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ। ਉੱਥੇ ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਬਾਗ ਸਨ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਫਲ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਚਬਾ ਕੇ ਜੀਊਣ ਵਾਲੇ, ਦੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਓਖਲੀ ਵਾਂਗ ਵਰਤਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਫੋੜੇ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮੁਨੀ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਵੇਦ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਤਿਧੁਨਿਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੇ ਸਨ। ਅਹਿੰਸਾ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੇਵਦੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਥਾਂ ਸਿੱਧ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮੰਕਣਕ ਨੇ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ।
Verse 66
अहिंस्र्थर्मपरमैर्नुभिरत्यर्थसेवितम् । सप्तसारस्वतं तीर्थमभाजगाम हलायुध:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਅਹਿੰਸਾ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸੇਵਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ‘ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ’ ਤੀਰਥ ਤੇ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਰਾਮ ਆਏ।
Verse 67
यत्र मड़कणक: सिद्धस्तपस्तेपे महामुनि:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਥਾਂ ਸਿੱਧ ਮਹਾਮੁਨੀ ਮੰਕਣਕ ਨੇ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ‘ਸਪਤਸਾਰਸਵਤ’ ਤੀਰਥ ਤੇ ਹਲਾਯੁਧ ਬਲਦੇਵ ਆਏ। ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ; ਸਰਸਵਤੀ-ਤਟ ਦੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਕੇਲਿਆਂ ਦੇ ਉਪਵਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ, ਵਾਨਪ੍ਰਸਥ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ, ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ, ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਸੀ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਾ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਹੁਤ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
Verse 73
सुभूमिकेति विख्याता सरस्वत्यास्तटे वरे । राजन्! सरस्वतीके सुन्दर तटपर वह उन अप्सराओंकी मंगलमयी क्रीडाभूमि है, इसलिये वह स्थान सुभूमिक नामसे विख्यात है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਮ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ‘ਸੁਭੂਮਿਕਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ; ਉਹ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੀ ਪੁੰਨਮਈ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਭੂਮੀ ਹੈ, ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੁਭੂਮਿਕਾ’ ਪਿਆ।
Verse 96
गन्धर्वाणां ततस्तीर्थमागच्छद् रोहिणीसुत: । बलरामजीने वहाँ स्नान करके ब्राह्मणोंको धन दान किया और दिव्य गीत एवं दिव्य वाद्योंकी ध्वनि सुनकर देवताओं
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਫਿਰ ਰੋਹਿਣੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਬਲਰਾਮ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਤੀਰਥ ਤੇ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗੀਤਾਂ ਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਨੇਕ ਅਦਭੁਤ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਤਦ ਰੋਹਿਣੀਨੰਦਨ ਬਲਰਾਮ ਗੰਧਰਵ-ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।
Verse 103
नृत्यवादित्रगीतं च कुर्वन्ति सुमनोरमम् । वहाँ तपस्यामें लगे हुए विश्वावसु आदि गन्धर्व अत्यन्त मनोरम नृत्य, वाद्य और गीतका आयोजन करते रहते हैं
ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਵਸੁ ਆਦਿ ਗੰਧਰਵ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਵਾਜੇ ਅਤੇ ਗੀਤ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਆਯੋਜਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।
Verse 123
प्रययौ सहितो विप्रैः स्तूयमानश्च॒ माधव: । हलधरने वहाँ भी ब्राह्मणोंको भेड़
ਹਲਧਰ ਮਾਧਵ (ਬਲਰਾਮ) ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਉੱਥੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਭੇਡਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਗਧਿਆਂ, ਊਠਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨਾ-ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਿਆ।
Verse 136
गर्गस्रोतो महातीर्थभाजगामैककुण्डली । उस गन्धर्वतीर्थसी चलकर एक कानमें कुण्डल धारण करनेवाले शत्रुदमन महाबाहु बलराम गर्गस्रोत नामक महातीर्थमें आये
ਗੰਧਰਵ-ਤੀਰਥ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ, ਇੱਕ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਦਮਨ ਮਹਾਬਾਹੁ ਬਲਰਾਮ ‘ਗਰਗਸ੍ਰੋਤ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਤੀਰਥ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।
Verse 206
सरस्वत्यास्तटे जातं नगं तालध्वजो बली । वहाँ तालचिह्वलित ध्वजावाले बलवान् बलरामने महाशंख नामक एक वृक्ष देखा
ਉੱਥੇ ਤਾਲ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਧਵਜਧਾਰੀ ਬਲਵਾਨ ਬਲਰਾਮ ਨੇ ‘ਮਹਾਸ਼ੰਖ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸ਼ਵੇਤਾਚਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਹੀ ਉਗਿਆ ਸੀ।
Verse 216
पिशाचाश्लामितबला यत्र सिद्धा: सहस्रश: । उस वृक्षके आस-पास यक्ष, विद्याधर, अमित तेजस्वी राक्षस, अनन्त बलशाली पिशाच तथा सिद्धगण सहस्रोंकी संख्यामें निवास करते थे
ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਯਕਸ਼, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅਨੰਤ ਬਲ ਵਾਲੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਸਿੱਧਗਣ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।
Verse 223
व्रतैश्न नियमैश्वनैव काले काले सम भुज्जते | वे सब-के-सब अन्न छोड़कर व्रत और नियमोंका पालन करते हुए समय-समयपर उस वृक्षका ही फल खाया करते थे
ਉਹ ਸਾਰਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਰਤ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ; ਯੋਗ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਮਿਤਾਹਾਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਤਪ-ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਫਲ ਹੀ ਕੇਵਲ ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਸਨ।
Verse 283
ततः प्रायाद् बलो राजन् दक्षिणेन सरस्वतीम् । राजन! इसी प्रकार विदप्रवृन्दको प्रचुर भोगसामग्री अर्पित करके फिर बलरामजी सरस्वतीके दक्षिण तटपर होकर यात्रा करने लगे
ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬਲਰਾਮ ਜੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਕੰਢੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ। ਵਿਧੀਵਤ ਪ੍ਰਚੁਰ ਭੋਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 416
ऋषयो बहवो राजंस्तत् सत्रमभिपेदिरे | वैशम्पायनजीने कहा--राजन्! पूर्वकालके सत्ययुगकी बात है वहाँ बारह वर्षोमें पूर्ण होनेवाले एक महान् यज्ञका अनुष्ठान आरम्भ किया गया था। उस सत्रमें नैमिषारण्यनिवासी तपस्वी मुनि तथा अन्य बहुतसे ऋषि पधारे थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਯੱਗ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨੈਮਿਸ਼ਾਰਣ੍ਯ ਨਿਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਪਧਾਰੇ ਸਨ।
Frequently Asked Questions
The tension is between inner spiritual attainment and outward self-control: delight in a minor sign of power leads to cosmic disturbance, showing that siddhi without humility risks disorder and requires correction.
The upadeśa is that ascetic power is not self-justifying; it must be subordinated to discernment and reverence for a higher order, with humility serving as the safeguard against pride and fascination.
Yes. Mahādeva states that one who worships him at Saptasārasvata will find nothing difficult to obtain in this world or the next and will attain a Sarasvata realm, framing the site’s ritual efficacy.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.