Adhyaya 222
Jarītā–Śārṅgā-saṃvāda: Ākhu-haraṇa and the Approach of Agni (आखुहरणं अग्न्यागमनश्च)
Upa-parva: Khāṇḍava-dāha (Mandapāla–Śārṅgā Episode)
This chapter presents a dialogue between Jarītā and the Śārṅgā chicks in the Khāṇḍava setting. The chicks report a perceived threat: a hawk has seized a mouse from the burrow’s vicinity, and they fear that further dangers may follow; uncertainty itself is described as more lethal than a known danger. Jarītā replies with corrective counsel, asserting that a death feared through suspicion can feel worse than a death known with certainty, and advises them to act according to propriety. She then provides eyewitness testimony: she saw the hawk seize the mouse near the burrow, followed the hawk in flight, and even uttered a benediction as it carried away what she frames as a hostile presence. After the hawk consumes the prey, she returns and instructs the chicks to re-enter the burrow confidently, emphasizing that the mouse was removed without doubt. The chicks remain skeptical, warning against false reassurance when knowledge is confused and questioning why she bears responsibility for them. They propose an alternative: they will enter the fire to attain auspicious realms, and if fire does not burn them, she may return. The narrator (Vaiśaṃpāyana) closes this unit by describing Śārṅgī leaving the chicks in Khāṇḍava to seek a safe place away from Agni, after which the blazing fire approaches the location of Mandapāla’s offspring.
Chapter Arc: खाण्डववन के समीप खड़े विश्वविख्यात वीर अर्जुन और वासुदेव के सामने एक अतिभोजी ब्राह्मण भिक्षा माँगता है—पर उसकी ‘तृप्ति’ साधारण अन्न से नहीं, किसी असाध्य कर्म से होने वाली है। → ब्राह्मण अपने असली अभिप्राय को खोलता है: वह पावक (अग्निदेव) है और खाण्डववन को अपना ‘अन्न’ मानकर दग्ध करना चाहता है। पर पूर्व प्रयासों में इन्द्र ने वर्षा से अग्नि को बार-बार शांत किया; अतः अग्नि को ऐसे सहायक चाहिए जो अस्त्रविद्या से इन्द्र-प्रतिरोध कर सकें। अर्जुन-कृष्ण के सामने प्रश्न खड़ा होता है—क्या वे देवताओं के विरुद्ध खड़े होकर एक वन-दाह में सहायक बनें? → अग्निदेव स्पष्ट प्रतिज्ञा करता है कि वह ‘दाव’ रूप से खाण्डव को भस्म करेगा और अर्जुन-कृष्ण से उसी हेतु सहायता माँगता है; यह क्षण देव-मानव संधि को निर्णायक बनाता है—अग्नि का आग्रह, इन्द्र का संभावित विरोध, और दोनों वीरों की स्वीकृति/प्रतिबद्धता की दहलीज़। → अग्नि सान्त्वना-प्रार्थना के साथ अपना कार्यार्थ निवेदन दृढ़ करता है और सहायता की शर्तें/आवश्यकता स्पष्ट करता है—यह अध्याय ‘याचना’ और ‘उद्देश्य-प्रकटीकरण’ को पूर्ण कर अगले अध्याय के वास्तविक दाह-प्रसंग की भूमि तैयार करता है। → खाण्डववन के जलते ही वहाँ के निवासी अग्नि को बुझाने का परम प्रयत्न करेंगे और इन्द्र का प्रतिरोध अवश्य उठेगा—अब प्रश्न यह है कि अर्जुन-कृष्ण किस प्रकार अग्नि के दाह को अजेय बनाएँगे?
Shlokas
Verse 1
हि 770 08 (0) हि. 7 मी 7 द्वाविशर्त्याधेकद्विशततमो< ध्याय: अग्निदेवका खाण्डववनको जलानेके लिये श्रीकृष्ण और अर्जुनसे सहायताकी याचना करना
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉਸ ਨੇ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਸਾਤਵਤਵੰਸ਼ੀ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਲੋਕ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀਰ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਸਨ।
Verse 2
ब्राह्मणो बहुभोक्तास्मि भुड्जेडपरिमितं सदा । भिक्षे वार्ष्णेयपार्थो वामेकां तृप्तिं प्रयच्छतम्
ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਖ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਾਂ; ਸਦਾ ਬੇਹਿਸਾਬ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਾਰਸ਼ਣੇਯ, ਹੇ ਪਾਰਥ—ਮੈਂ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਭਿੱਖ ਮੰਗਦਾ ਹਾਂ; ਇਕ ਵਾਰ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿਓ।
Verse 3
वैशम्पायनजी कहते हैं-जनमेजय! उन ब्राह्मण-देवताने अर्जुन और सात्वतवंशी भगवान् वासुदेवसे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਅੰਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੋਗੇ? ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਅੰਨ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ।”
Verse 4
एवमुक्त: स भगवाननब्रवीत् तायुभौ ततः । भाषमाणौ तदा वीरौ किमन्नं क्रियतामिति
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ (ਅਗਨੀ) ਨੇ ਤਦ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਹਿੰਦੇ ਰਹੇ—“ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਅੰਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?”—ਤਾਂ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 5
ब्राह्मण उवाच नाहमन्न बुभुक्षे वै पावकं॑ मां निबोधतम् | यदन्नमनुरूपं मे तद् युवां सम्प्रयच्छतम्
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਵੀਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਸਧਾਰਣ ਅੰਨ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਹੀਂ; ਮੈਨੂੰ ਅੱਗ ਹੀ ਸਮਝੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ‘ਆਹਾਰ’ ਹੈ, ਉਹੀ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰੋ।
Verse 6
इदमिन्द्र: सदा दावं खाण्डवं परिरक्षति । न च शवक्नोम्यहं दग्धुं रक्ष्यमाणं महात्मना,इन्द्र सदा इस खाण्डववनकी रक्षा करते हैं। उन महामनासे सुरक्षित होनेके कारण मैं इसे जला नहीं पाता
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੰਦਰ ਸਦਾ ਇਸ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 7
वसत्यत्र सखा तस्य तक्षक: पन्नग: सदा । सगणस्तत्कृते दावं परिरक्षति वज्ञभूत्,इस वनमें इन्द्रका सखा तक्षक नाग अपने परिवारसहित सदा निवास करता है। उसीके लिये वज्रधारी इन्द्र सदा इसकी रक्षा करते हैं
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇੱਥੇ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਿੱਤਰ ਤਕਸ਼ਕ ਨਾਗ ਆਪਣੇ ਗਣ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਲਈ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਇਸ ਵਨ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
तत्र भूतान्यनेकानि रक्षतेडस्य प्रसड्भतः । तं॑ दिथक्षुर्न शकनोमि दग्धुं शक्रस्य तेजसा
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤਕਸ਼ਕ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਤੇਜ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਵਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
Verse 9
स मां प्रज्वलितं दृष्टवा मेघाम्भोभि: प्रवर्षति । ततो दग्धुं न शकनोमि दिशधक्षुर्दावमीप्सितम्
ਮੈਨੂੰ ਭੜਕਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੱਦਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੀਂਹ ਵਰ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਇਸ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਦਗਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
Verse 10
स युवाभ्यां सहायाभ्यामस्त्रविदभ्यां समागत: । दहेयं खाण्डवं दावमेतदन्नं वृतं मया
ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਿਪੁਣ; ਇਸੇ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਾਂ। ਇਹੀ ‘ਅੰਨ’ ਮੈਂ ਭਿੱਖ ਵਜੋਂ ਮੰਗਦਾ ਤੇ ਚੁਣਿਆ ਹੈ।
Verse 11
युवां हुदकधारास्ता भूतानि च समन्तत: । उत्तमास्त्रविदौ सम्यक् सर्वतो वारयिष्यथ:
ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਉੱਤਮ ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਸ ਵਨ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਲੱਗਾਂ, ਤਦ ਉੱਪਰੋਂ ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਜਲ-ਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਵਨ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਭੱਜਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਰੋਕਿਓ।
Verse 12
जनमेजय उवाच किमर्थ भगवानग्नि: खाण्डवं दग्धुमिच्छति । रक्ष्यमाणं महेन्द्रेण नानासत््वसमायुतम्
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ?
Verse 13
न होतत् कारणं ब्रह्मन्नल्पं सम्प्रतिभाति मे । यद् ददाह सुसंक्रुद्ध: खाण्डवं हव्यवाहन:
ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਵਰ! ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਸਧਾਰਣ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ—ਕਿ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 14
एतदू विस्तरशो ब्रह्माछ्छोतुमिच्छामि तत्त्वत: । खाण्डवस्य पुरा दाहो यथा समभवन्मुने,ब्रह्मन! मुने! पूर्वकालमें खाण्डववनका दाह जिस प्रकार हुआ, वह सब विस्तारके साथ मैं ठीक-ठीक सुनना चाहता हूँ
ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਨੀ! ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਦਾ ਦਾਹ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਮੈਂ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
Verse 15
वैशम्पायन उवाच शृणु मे ब्रुवतो राजन् सर्वमेतद् यथातथम् । यन्निमित्तं ददाहाग्नि: खाण्डवं पृथिवीपते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ; ਜੋ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਂ ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਧਰਤੀਪਤੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਅਗਨੀ ਨੇ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ, ਉਹ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 16
हन्त ते कथयिष्यामि पौराणीमृषिसंस्तुताम् । कथामिमां नरश्रेष्ठ खाण्डवस्य विनाशिनीम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਆਓ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਵਾਂ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਕਥਾ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।
Verse 17
पौराण: श्रूयते राजन् राजा हरिहयोपम: । श्वेतकिर्नाम विख्यातों बलविक्रमसंयुत:,राजन! सुना जाता है, प्राचीनकालमें इन्द्रके समान बल और पराक्रमसे सम्पन्न श्वेतकि नामके एक राजा थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਹਯਾਂ ਵਰਗਾ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਬਲ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।
Verse 18
यज्वा दानपतिर्धीमान् यथा नान्यो<स्ति कश्नन । ईजे च स महायजै: क्रतुभिश्चाप्तदक्षिणै:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਯਜ्ञ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਾਨ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯਥੋਚਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੁਰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ ਅਨੇਕ ਮਹਾਯਜ्ञ ਅਤੇ ਕ੍ਰਤੂ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤੇ।
Verse 19
तस्य नान्याभवद् बुद्धिर्दिवसे दिवसे नूप | सत्रे क्रियासमारम्भे दानेषु विविधेषु च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਦਿਨੋਂਦਿਨ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਉੱਠਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ्ञਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 20
ऋच्विग्भि: सहितो धीमानेवमीजे स भूमिप: । ततस्तु ऋत्विजश्चलास्य धूमव्याकुललोचना:,इस प्रकार वे बुद्धिमान नरेश ऋत्विजोंके साथ यज्ञ किया करते थे। यज्ञ करते-करते उनके ऋत्विजोंकी आँखें धूएँसे व्याकुल हो उठीं
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੱਗ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਕਰਮ ਚੱਲਦੇ-ਚੱਲਦੇ ਯੱਗ ਦੇ ਧੂੰਏਂ ਨਾਲ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਡੋਲਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈਆਂ।
Verse 21
कालेन महता खिन्नास्तत्यजुस्ते नराधिपम् | ततः प्रचोदयामास ऋत्विजस्तान् महीपति:
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਂਦੇ-ਦੇਂਦੇ ਉਹ ਸਭ ਥੱਕ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦ ਮਹੀਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯੱਗ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਦੇਹ ਦੁਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ, ਉਹ ਵਾਪਸ ਨਾ ਆਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਿਤਵਿਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।
Verse 22
चक्षुविकलतां प्राप्ता न प्रपेदुश्च ते क्रतुम् । ततस्तेषामनुमते तदू विप्रैस्तु नराधिप:
ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆ ਜਾਣ ਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਕਰਤੂ (ਯੱਗ) ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਫਿਰ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਉਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧੀ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 23
तस्यैवं वर्तमानस्य कदाचित् कालपर्यये
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੱਗ-ਪਰਾਇਣ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਕਲਪ ਉਠਿਆ—“ਮੈਂ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕਰਾਂ।”
Verse 24
सत्रमाहर्तुकामस्य संवत्सरशतं किल । ऋषत्विजो नाभ्यपद्यन्त समाहर्तु महात्मन:
ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਚੱਲਣ ਵਾਲਾ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ-ਰਿਤਵਿਜ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਯੱਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਨੂੰ ਰਾਜ਼ੀ ਨਾ ਹੋਏ।
Verse 25
स च राजाकरोद् यत्नं महान्तं ससुह्ृज्जन: । प्रणिपातेन सान्त्वेन दानेन च महायशा:
ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਕੰਮ ਲਈ ਵੱਡਾ ਜਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਕੇ, ਸਾਂਤਵਨਾ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਦਿਓ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਨਰੇਸ਼ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 26
ऋत्विजो5नुनयामास भूयो भूयस्त्वतन्द्रित: । ते चास्य तमभिप्रायं न चक्कुरमितौजस:
ਉਹ ਬਿਨਾ ਥੱਕੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਅਮਿਤ ਤੇਜਸਵੀ ਨਰੇਸ਼ ਦਾ ਅਭਿਪ੍ਰਾਯ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕੀਤਾ।
Verse 27
स चाश्रमस्थान् राजर्षिस्तानुवाच रुषान्वित: । यद्यहं पतितो विप्रा: शुश्रूषायां न च स्थित:
ਤਦ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ—“ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਜੇ ਮੈਂ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਾ ਰਹਾਂ,
Verse 28
आशा त्याज्यो5स्मि युष्माभिव्रहद्वाणैश्न जुगुप्सित: । तन्नार्ह थ क्रतुश्रद्धां व्याघातयितुमद्य ताम्
ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਛੇਤੀ ਤਿਆਗੇ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ; ਪਰ ਜੇ ਐਸਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਯੱਗ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਵਧੀ ਹੋਈ ਇਸ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ।”
Verse 29
अस्थाने वा परित्यागं कर्तु मे द्विजसत्तमा: | प्रपन्न एव वो विप्रा: प्रसाद कर्तुमरह थ
“ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ! ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੋ।”
Verse 30
सान्त्वदानादिभिर्वाक्यैस्तत्त्वत: कार्यवत्तया । प्रसादयित्वा वक्ष्यामि यन्न: कार्य द्विजोत्तमा:
ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜੋ! ਮੈਂ ਕਾਰਜ-ਅਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਦੇਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਕੇ, ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਸੱਚੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਲੋੜ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 31
अथतवाहं परित्यक्तो भवद्धिर्देषकारणात् | ऋत्विजो<न्यान् गमिष्यामि याजनार्थ द्विजोत्तमा:,'द्विजोत्तमो! यदि आपलोगोंने द्वेषवश मुझे त्याग दिया तो मैं यह यज्ञ करानेके लिये दूसरे ऋत्विजोंके पास जाऊँगा'
ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ! ਜੇ ਵੈਰ-ਭਾਵ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਯੱਗ ਨੂੰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਕੋਲ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ।
Verse 32
एतावदुक्त्वा वचन॑ विरराम स पार्थिव: । यदा न शेकू राजानं याजनार्थ परंतप
ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਰਾਜਾ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਤਵਿਜ ਰਾਜੇ ਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਰਥ ਨਾ ਰਹੇ, ਤਦ ਅੱਗੇ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ।
Verse 33
ततस्ते याजकाः क्रुद्धास्तमूचुर्नूपसत्तमम् । तव कमण्यजसंर वै वर्तन्ते पार्थिवोत्तम
ਤਦ ਉਹ ਯਾਜਕ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੋਲੇ—“ਹੇ ਪਾਰਥਿਵੋਤਮ! ਤੇਰੇ ਯੱਗ-ਕਰਮ ਤਾਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕੇ ਚੱਲਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।”
Verse 34
ततो वयं परिश्रान्ता: सततं कर्मवाहिन: । श्रमादस्मात् परिश्रान्तान् स त्वं नस्त्यक्तुमहसि
ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ, ਸਦਾ ਕਰਮ-ਭਾਰ ਢੋਦੇ ਢੋਦੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਕਲਾਂਤ ਸਾਨੂੰ ਤੂੰ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 35
बुद्धिमोहं समास्थाय त्वरासम्भावितोडनघ । गच्छ रुद्र सकाशं त्वं स हि त्वां याजयिष्यति
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਮੋਹ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਅਤੇ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼! ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਗ ਵੀ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਨੂੰ ਜਾ; ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਦਾ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ; ਪਿਛਲੇ ਪਰਿਸ਼੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਕਲੇਸ਼ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।”
Verse 36
साधिक्षेपं वच: श्रुत्वा संक्रुद्धः श्वेतकिर्न॒प: । कैलासं पर्वतं गत्वा तप उग्र॑ समास्थित:
ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਆਰੋਪ-ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ। ਉਹ ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ।
Verse 37
आराधयन् महादेवं नियत: संशितब्रतः । उपवासपरो राजन् दीर्घकालमतिष्ठत,राजन! तीक्ष्ण व्रतका पालन करनेवाले राजा श्वेतकि मन-इन्द्रियोंके संयमपूर्वक महादेवजीकी आराधना करते हुए बहुत दिनोंतक निराहार खड़े रहे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਹੇ ਰਾਜਨ! ਕਠੋਰ ਵਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਨੇ ਮਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਪਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਿਨਾ ਅੰਨ ਦੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
Verse 38
कदाचिद् द्वादशे काले कदाचिदपि षोडशे । आहारमकरोदू राजा मूलानि च फलानि च,वे कभी बारहवें दिन और कभी सोलहवें दिन फल-मूलका आहार कर लेते थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਕਦੇ ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ, ਕਦੇ ਸੋਲ੍ਹਵੇਂ ਦਿਨ ਰਾਜਾ ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ; ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਕੇਵਲ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੇ ਫਲ।
Verse 39
ऊर्ध्वबाहुस्त्वनिमिषस्तिष्ठन् स्थाणुरिवाचल: । षण्मासानभवद् राजा श्वेतकि: सुसमाहितः,दोनों बाहें ऊपर उठाकर एकटक देखते हुए राजा श्वेतकि एकाग्रचित हो छ: महीनोंतक टहूँठकी तरह अविचल भावसे खड़े रहे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਦੋਵੇਂ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬਿਨਾ ਝਪਕਿਆਂ ਦੇ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਠੂੰਠ ਵਾਂਗ ਅਚਲ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਹ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ।
Verse 40
त॑ तथा नृपशार्दूलं तप्यमानं महत् तप: । शंकर: परमप्रीत्या दर्शयामास भारत,भारत! उन नृपश्रेष्ठको इस प्रकार भारी तपस्या करते देख भगवान् शंकरने अत्यन्त प्रसन्न होकर उन्हें दर्शन दिया
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਭਾਰਤ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 41
उवाच चैनं भगवान् स्निग्धगम्भीरया गिरा । प्रीतो5स्मि नरशार्दूल तपसा ते परंतप,और स्नेहपूर्वक गम्भीर वाणीमें भगवानने उनसे कहा--'परंतप! नरश्रेष्ठ! मैं तुम्हारी तपस्यासे बहुत प्रसन्न हूँ
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਸਨੇਹ ਭਰੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ—“ਪਰੰਤਪ! ਨਰ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ! ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 42
वरं वृणीष्व भद्रं ते यं त्वमिच्छसि पार्थिव । एतच्छुत्वा तु वचन रुद्रस्यामिततेजस:
“ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ—ਜੋ ਵਰ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਚੁਣ ਲੈ।” ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ…
Verse 43
यदि मे भगवान् प्रीत: सर्वलोकनमस्कृत:
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਭਗਵਾਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਆ ਕੇ ਮੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ।” ਰਾਜੇ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਬੋਲੇ—
Verse 44
स्वयं मां देवदेवेश याजयस्व सुरेश्वर । एतच्छुत्वा तु वचन राज्ञा तेन प्रभाषितम्
“ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ! ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ! ਆਪ ਹੀ ਮੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ।” ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਹੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ…
Verse 45
नास्माकमेष विषयो वर्तते याजनं प्रति,“राजन! यज्ञ कराना हमारा काम नहीं है; परंतु तुमने यही वर माँगनेके लिये भारी तपस्या की है, अतः परंतप नरेश! मैं एक शर्तपर तुम्हारा यज्ञ कराऊँगा'
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਯੱਗ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸਾਡਾ ਕੰਮ-ਖੇਤਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਇਸੇ ਵਰ ਲਈ ਘੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਪਰੰਤਪ ਨਰਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ—ਪਰ ਇਕ ਸ਼ਰਤ ‘ਤੇ।
Verse 46
त्वया च सुमहत् तप्तं तपो राजन् वरार्थिना । याजयिष्यामि राजंस्त्वां समयेन परंतप
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਤਪ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਪਰੰਤਪ, ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜ-ਯੱਗ ਕਰਵਾ ਦਿਆਂਗਾ—ਪਰ ਨਿਯਤ ਸ਼ਰਤ ਮੁਤਾਬਕ।
Verse 47
रुद्र उ्वाच समा द्वादश राजेन्द्र ब्रह्मचारी समाहित: । सतत त्वाज्यधाराभिय॑दि तर्पयसेडनलम्
ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਨਿਯਮਬੱਧ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇਂ, ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਤੇ ਸੰਯਤ ਰੱਖੇਂ, ਅਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇਂ—ਤਾਂ (ਤੇਰਾ ਵਰਤ ਫਲ ਦੇਵੇਗਾ)।
Verse 48
एवमुक्तश्च रुद्रेण श्वेतकिर्मनुजाधिप:,भगवान् रुद्रके ऐसा कहनेपर राजा श्वेतकिने शूलयाणि शिवकी आज्ञाके अनुसार सारा कार्य सम्पन्न किया। बारहवाँ वर्ष पूर्ण होनेपर भगवान् महेश्वर पुन: आये
ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਨੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਫਿਰ ਆਏ।
Verse 49
तथा चकार तत् सर्व यथोक्त शूलपाणिना । पूर्णे तु द्वादशे वर्षे पुनरायान्महेश्वर:
ਰਾਜੇ ਨੇ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ। ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਫਿਰ ਆਏ।
Verse 50
दृष्टवैव च स राजानं शंकरो लोकभावन: । उवाच परमप्रीत: श्वेतकिं नृपसत्तमम्,सम्पूर्ण लोकोंकी उत्पत्ति करनेवाले भगवान् शंकर नृपश्रेष्ठ श्वेतकिको देखते ही अत्यन्त प्रसन्न होकर बोले--
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ੰਕਰ ਨੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ—
Verse 51
तोषितो5हं नृपश्रेष्ठ त्वयेहाद्यंन कर्मणा । याजन ब्राह्मणानां तु विधिदृष्टं परंतप
ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਇਸ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਕਰਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ; ਪਰ ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਉਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ।
Verse 52
अतोऊहं त्वां स्वयं नाद्य याजयामि परंतप । ममांशस्तु क्षितितले महाभागो द्विजोत्तम:,“अतः परंतप! मैं स्वयं तुम्हारा यज्ञ नहीं कराऊँगा। पृथ्वीपर मेरे ही अंशभूत एक महाभाग श्रेष्ठ द्विज हैं
ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪ ਤੇਰਾ ਯਜ्ञ ਨਹੀਂ ਕਰਵਾਵਾਂਗਾ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਅੰਸ਼-ਸਰੂਪ ਇੱਕ ਮਹਾਭਾਗ੍ਯਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਵਿਜ ਹੈ; ਉਹ ਇਹ ਕਰੇਗਾ।
Verse 53
दुर्वासा इति विख्यात: स हि त्वां याजयिष्यति । मन्नियोगान्महातेजा: सम्भारा: सम्मश्रियन्तु ते,वे दुर्वासा नामसे विख्यात हैं। महातेजस्वी दुर्वासा मेरी आज्ञासे तुम्हारा यज्ञ करायेंगे; तुम सामग्री जुटाओ”
ਉਹ ‘ਦੁਰਵਾਸਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਉਹੀ ਤੇਰਾ ਯਜ्ञ ਕਰਵਾਏਗਾ। ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਇਹ ਕਰਮ ਨਿਭਾਏਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਯਜ्ञ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ।
Verse 54
एतच्छुत्वा तु वचन रुद्रेण समुदाह्मतम् । स्वपुरं पुनरागम्य सम्भारान् पुनरार्जयत्,भगवान् रुद्रका कहा हुआ यह वचन सुनकर राजा पुनः अपने नगरमें आये और यज्ञसामग्री जुटाने लगे
ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਮੁੜ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਯਜ्ञ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 55
ततः सम्भृतसम्भारो भूयो रुद्रमुपागमत् । सम्भूता मम सम्भारा: सर्वोपकरणानि च
ਤਦੋਂ ਸਾਰੀ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲਿਆ—“ਮਹਾਦੇਵ! ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਯੱਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋੜੀਂਦੇ ਉਪਕਰਣ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ; ਹੁਣ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਯੱਗ-ਦੀਖਿਆ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਮਨਾ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ—“ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਭੂਪਾਲ ਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਰਸ਼ੀ ਨੇ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਗਿਆ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ।
Verse 56
त्वत्प्रसादान्महादेव श्वो मे दीक्षा भवेदिति । एतच्छुत्वा तु वचन तस्य राज्ञों महात्मन:
ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਮਹਾਦੇਵ! ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਯੱਗ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਨੂੰ ਦੀਖਿਆ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ—“ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਹ ਮਹਾਭਾਗ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ।” ਸ਼ੀ ਨੇ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਲਈ।
Verse 57
दुर्वाससं समाहूय रुद्रो वचनमत्रवीत् । एष राजा महाभाग: श्वेतकिद्धिजसत्तम
ਦੁਰਵਾਸਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦ੍ਵਿਜਸੱਤਮ! ਇਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਾ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਭੂਪਾਲ ਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਰਸ਼ੀ ਨੇ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਲਈ।
Verse 58
एनं याजय विप्रेन्द्र मन्नियोगेन भूमिपम् | बाढमित्येव वचन रुद्रं त्वृषिस्वाच ह
“ਵਿਪ੍ਰੇਂਦ੍ਰ! ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਇਸ ਭੂਪਾਲ ਦਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ”—ਇਉਂ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰੁਦ੍ਰ ਨੂੰ “ਬਾਢਮ” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਲਿਆ।
Verse 59
ततः सत्र॑ समभवत् तस्य राज्ञो महात्मन: । यथाविधि यथाकाल यथोक्तं बहुदक्षिणम्
ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਸ਼ਾਸਤ੍ਰੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਸੰਪੰਨ ਹੋਇਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
Verse 60
तस्मिन् परिसमाप्ते तु राज्ञ: सत्रे महात्मन: । दुर्वाससाभ्यनुज्ञाता विप्रतस्थु: सम याजका:
ਜਦੋਂ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਤਵਿਜ ਅਤੇ ਸਹ-ਯਾਜਕ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਉਹ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਨਰੇਸ਼ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵੱਲ ਪਰਤ ਆਇਆ। ਤਦ ਵੰਦੀਜਨ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 61
ये तत्र दीक्षिता: सर्वे सदस्याश्ष महौजस: । सो5पि राजन् महाभागः: स्वपुरं प्राविशत् तदा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਉੱਥੇ ਦীক্ষਿਤ ਹੋਏ ਸਾਰੇ ਮਹਾਬਲੀ ਸਦੱਸ ਅਤੇ ਰਿਤਵਿਜ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵੇਦ-ਵਿਦ੍ਵਾਨ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਉਹ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਜਾ ਵੀ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ; ਵੰਦੀਜਨ ਉਸ ਦੀ ਕੀਰਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਅਭਿਨੰਦਨ ਕੀਤਾ।
Verse 62
पूज्यमानो महाभागैत्रल्निणैवेंदपारगै: । वन्दिशभि: स्तूयमानश्च नागरैश्वाभिनन्दित:
ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਮਹਾਭਾਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ, ਵੰਦੀਜਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤੁਤ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਅਭਿਨੰਦਿਤ ਉਹ ਨਰੇਸ਼ ਯਜ੍ਞ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
Verse 63
एवंवृत्त: स राजर्षि: श्वेतकिर्न॒पसत्तम: । कालेन महता चापि ययौ स्वर्गमभिष्ठत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਦਾ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਐਸਾ ਹੀ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਅਭੀਸ਼ਟ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 64
ऋषच्विग्भि: सहित: सर्वे: सदस्यैश्ष समन्वित:ः । तस्य सत्रे पपौ वह्नलि्विद्धादिश वत्सरान्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਸਾਰੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਸਦੱਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਮਹਾਨ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਘੀ ਦਾ ਪਾਨ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਤੇ ਸਹਯਾਜਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 65
सतत चाज्यधाराभिरैकात्म्ये तत्र कर्मणि । हविषा च ततो वद्िः परां तृप्तिमगच्छत,उस द्वितीय यज्ञमें निरन्तर घीकी अविच्छिन्न धाराओंसे अग्निदेवको बड़ी तृप्ति प्राप्त हुई
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਸ ਦੂਜੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਕਰਮ ਇਕਾਤਮਤਾ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਰੀਤਿ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਦ ਨਿਰੰਤਰ ਘਿਉ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਅਰਪਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ; ਉਹਨਾਂ ਹਵੀਆਂ ਨਾਲ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।
Verse 66
न चैच्छत् पुनरादातुं हविरन्यस्य कस्यचित् | पाण्डुवर्णो विवर्णश्व॒ न यथावत् प्रकाशते
ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਹਵਿ ਮੁੜ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰਹੀ। ਉਸ ਦਾ ਰੰਗ ਪਾਂਡੂ ਹੋ ਗਿਆ, ਚਮਕ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਗਈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨਾ ਰਿਹਾ।
Verse 67
ततो भगवतो वहनेविंकार: समजायत । तेजसा विप्रहीणश्च ग्लानिश्वैन॑ समाविशत्,तब भगवान् अग्निदेवके उदरमें विकार हो गया। वे तेजसे हीन हो ग्लानिको प्राप्त होने लगे
ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਵਹਿਨੀ—ਅਗਨੀਦੇਵ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤੇਜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗਲਾਨੀ ਨਾਲ ਘਿਰਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
Verse 68
स लक्षयित्वा चात्मानं तेजोहीनं हुताशन: । जगाम सदन पुण्यं ब्रह्यणो लोकपूजितम्,अपनेको तेजसे हीन देख अग्निदेव ब्रह्माजीके लोकपूजित पुण्यधाममें गये
ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੇਜਹੀਨ ਵੇਖ ਕੇ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਅਗਨੀਦੇਵ ਲੋਕ-ਪੂਜਿਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੰਨ ਸਦਨ ਨੂੰ ਗਿਆ।
Verse 69
तत्र ब्रह्माणमासीनमिदं वचनमत्रवीत् । भगवन् परमा प्रीति: कृत्वा मे श्वेतकेतुना,वहाँ बैठे हुए ब्रह्माजीसे वे यह वचन बोले--“भगवन्! राजा श्वेतकिने अपने यज्ञमें मुझे परम संतुष्ट कर दिया
ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਿਹਾ—“ਭਗਵਨ! ਸ਼ਵੇਤਕੇਤੂ ਨੇ (ਆਪਣੇ ਯੱਗ ਕਰਮ ਨਾਲ) ਮੈਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰੀਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਹੈ।”
Verse 70
अरुचिश्लाभवत् तीव्रा तां न शक्नोम्यपोहितुम् । तेजसा विप्रहीणो5स्मि बलेन च जगत्पते
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— “ਉਹ ਤਿੱਖੀ ਪੀੜਾ—ਜਿਵੇਂ ਤੇਜ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ! ਮੈਂ ਆਤਮਿਕ ਤੇਜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਝਿਆ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬਲ ਤੋਂ ਵੀ।”
Verse 71
एतच्छुत्वा हुतवहाद् भगवान् सर्वलोककृत्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਬੋਲੇ— ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ— “ਮਹਾਭਾਗ! ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤੂੰ ਵਸੁਧਾਰਾ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਰੂਪ ਮਿਲੀਆਂ ਘੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਗਲਾਨੀ ਤੈਨੂੰ ਆ ਪਈ ਹੈ। ਹੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ! ਤੇਜ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਵਿਸਾਦ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਾ ਦੇ। ਹੇ ਵਹਨੀ! ਤੂੰ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਸੁਸਥ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਰੁਚੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 72
हव्यवाहमिदं वाक्यमुवाच प्रहसन्निव । त्वया द्वादश वर्षाणि वसोर्धाराहुतं हवि:
ਜਿਵੇਂ ਮੁਸਕਰਾਂਦੇ ਹੋਏ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ— “ਤੂੰ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਵਸੁਧਾਰਾ ਦੀ ਆਹੁਤੀ-ਰੂਪ ਹਵਿ ਦਾ ਭੋਗ ਕੀਤਾ ਹੈ।”
Verse 73
उपयुक्त महाभाग तेन त्वां ग्लानिराविशत् । तेजसा विप्रहीणत्वात् सहसा हव्यवाहन
“ਮਹਾਭਾਗ! ਉਸ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਹ ਗਲਾਨੀ ਤੈਨੂੰ ਆ ਘੇਰੀ ਹੈ। ਹੇ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ! ਤੇਜ ਘਟ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਅਚਾਨਕ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸਾਦ ਨੂੰ ਥਾਂ ਨਾ ਦੇ।”
Verse 74
मा गमस्त्वं यथा वहने प्रकृतिस्थो भविष्यसि । अरूुचिं नाशयिष्ये5हं समयं प्रतिपद्य ते
“ਹੇ ਵਹਨੀ! ਹੌਸਲਾ ਨਾ ਹਾਰ। ਤੂੰ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਰੁਚੀ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ।”
Verse 75
पुरा देवनियोगेन यत् त्वया भस्मसात् कृतम् | आलयं देवशत्रूणां सुघोरं खाण्डवं वनम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਦੇਵ-ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਦੇ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਹੁਣ ਉੱਥੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਜੀਵ ਆ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਵਿਭਾਵਸੁ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਂਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗਾ।
Verse 76
तत्र सर्वाणि सत्त्वानि निवसन्ति विभावसो । तेषां त्वं मेदसा तृप्त: प्रकृतिस्थो भविष्यसि
ਹੇ ਵਿਭਾਵਸੁ! ਉੱਥੇ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਰਬੀ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ ਤੂੰ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤੀ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇਂਗਾ।
Verse 77
गच्छ शीघ्र प्रदग्धुं त्वं ततो मोक्ष्यसि किल्बिषात् | एतच्छुत्वा तु वचन परमेष्ठिमुखाच्च्युतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਤੂੰ ਛੇਤੀ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇ; ਤਦ ਹੀ ਤੂੰ ਪਾਪ-ਕਲੰਕ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਵੇਂਗਾ।” ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣ ਕੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਅਗਨੀ ਮਹਾਂਵੇਗ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੌੜਿਆ। ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਬਲ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅਗਨੀਦੇਵ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕ ਉਠਿਆ।
Verse 78
उत्तमं जवमास्थाय प्रदुद्राव हुताशन: । आगम्य खाण्डवं दावमुत्तमं वीर्यमास्थित: । सहसा प्राज्वलच्चाग्नि: क्रुद्धो वायुसमीरित:
ਉੱਤਮ ਵੇਗ ਧਾਰ ਕੇ ਹੁਤਾਸ਼ਨ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਖਾਂਡਵ ਦੀ ਦਾਵਾਨਲ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਧਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੜਕਿਆ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਅਗਨੀ ਅਚਾਨਕ ਲਪਕ ਉਠਿਆ।
Verse 79
प्रदीप्तं खाण्डवं दृष्ट्वा ये स्युस्तत्र निवासिन: । परम॑ यत्नमातिष्ठन् पावकस्य प्रशान्तये,खाण्डववनको जलते देख वहाँ रहनेवाले प्राणियोंने उस आगको बुझानेके लिये बड़ा यत्न किया
ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਨੂੰ ਧਧਕਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਾਵਕ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਮ ਯਤਨ ਕੀਤਾ।
Verse 80
करैस्तु करिण: शीघ्रं जलमादाय सत्वरा: । सिषिचु: पावकं क्रुद्धा: शतशो5थ सहस्रश:
ਤਦ ਹਾਥੀ ਆਪਣੀਆਂ ਸੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਪਾਣੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਹੜਬੜਾਹਟ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਉਤਾਵਲੇਪਣ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਢਾਲਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 81
बहुशीर्षास्ततो नागा: शिरोभिर्जलसंततिम् । मुमुचु: पावकाभ्याशे सत्वरा: क्रोधमूर्च्छिता:,अनेक सिरवाले नाग भी क्रोधसे मूर्च्छित हो अपने मस्तकोंद्वारा अग्निके समीप शीघ्रतापूर्वक जलकी धारा बरसाने लगे
ਫਿਰ ਬਹੁ-ਫਣਾਂ ਵਾਲੇ ਨਾਗ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਅੱਗ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਪਣੇ ਫਣਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ ਵਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।
Verse 82
तथैवान्यानि सत्त्वानि नानाप्रहरणोद्यमै: । विलयं पावकं शीघ्रमनयन् भरतर्षभ
ਹੇ ਭਰਤ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ।
Verse 83
अनेन तु प्रकारेण भूयो भूयश्व प्रज्वलन् | सप्तकृत्व: प्रशमित: खाण्डवे हव्यवाहन:
ਇਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਾਂਡਵ ਵਨ ਵਿੱਚ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨ ਅਗਨੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਭੜਕ ਉਠਿਆ; ਪਰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
Verse 222
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि खाण्डवदाहपर्वणि अग्निपरा भवे द्वाविंशत्यधिकद्धिशततमो<ध्याय:
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਖਾਂਡਵਦਾਹ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਅਗਨੀ-ਪਰਾਭਵ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਦੋ ਸੌ ਬਾਈਂਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 226
सत्र॑ समापयामास ऋत्विग्भिरपरै: सह । दीर्घकालतक आहुति देते-देते वे सभी खिन्न हो गये थे। इसलिये राजाको छोड़कर चले गये। तब राजाने उन ऋत्विजोंको पुनः यज्ञके लिये प्रेरित किया। परंतु जिनके नेत्र दुखने लगे थे
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੋਰ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸਤ੍ਰ-ਯੱਗ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦਿੰਦਿਆਂ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਸਭ ਥੱਕ ਗਏ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਯੱਗ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ; ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੁਖਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਰਿਤਵਿਜ ਉਸ ਦੇ ਯੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੋਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਰਿਤਵਿਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਯੱਗ ਸੰਪੂਰਨ ਕੀਤਾ।
Verse 426
प्रणिपत्य महात्मानं राजर्षि: प्रत्यभाषत । 'भूपाल! तुम्हारा कल्याण हो। तुम जैसा चाहते हो
ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਭੂਪਾਲ! ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਓਹੋ ਜਿਹਾ ਵਰ ਮੰਗ ਲੈ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰੁਦ੍ਰਕਾ ਨੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸ਼ਵੇਤਕੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ—
Verse 443
उवाच भगवान् प्रीतः स्मितपूर्वमिदं वच: । “देवदेवेश! सुरेश्वर! यदि मेरे ऊपर आप सर्वलोक-वन्दित भगवान् प्रसन्न हुए हैं तो स्वयं चलकर मेरा यज्ञ करायें।" राजाकी कही हुई यह बात सुनकर भगवान् शिव प्रसन्न होकर मुसकराते हुए बोले--
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼! ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਭਗਵਾਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਚਲ ਕੇ ਮੇਰਾ ਯੱਗ ਕਰਵਾਓ।” ਰਾਜੇ ਦੀ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ—
Verse 473
काम प्रार्थयसे यं त्वं मत्त: प्राप्स्यसि तं नृप । रुद्र बोले-राजेन्द्र! यदि तुम एकाग्रचित्त हो ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए बारह वर्षोतक घृतकी निरन्तर अविच्छिन्न धाराद्वारा अग्निदेवको तृप्त करो तो मुझसे जिस कामनाके लिये प्रार्थना कर रहे हो
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਜੋ ਵਰ ਤੂੰ ਮੰਗਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਲੇਗਾ।” ਰੁਦ੍ਰ ਬੋਲੇ—“ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ! ਜੇ ਤੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਘੀ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ, ਅਵਿਛਿੰਨ ਧਾਰਾ ਨਾਲ ਅਗਨਿਦੇਵ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੇਂ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਕਾਮਨਾ ਲਈ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗੀ।”
Verse 703
इच्छेय त्वत्प्रसादेन स्वात्मन: प्रकृतिं स्थिराम् । परंतु मुझे अत्यन्त अरुचि हो गयी है
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸਥਿਰ, ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਗਹਿਰੀ ਅਰੁਚੀ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਜਗਤਪਤੇ! ਉਸ ਅਰੁਚੀ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਤੇਜ ਅਤੇ ਬਲ ਘਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਫਿਰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਵਸਥਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਬਣੀ ਰਹੇ।”
Verse 2291
इस प्रकार श्रीमहाभारत आदिपव॑के अन्तर्गत खाण्डवदाहपर्वमें ब्राह्मणरूपी अग्निदेवके आगमनसे सम्बन्ध रखनेवाला दो सौ इक्कीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਆਦਿ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਖਾਂਡਵਦਾਹ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰ ਕੇ ਆਏ ਅਗਨਿਦੇਵ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੋ ਸੌ ਇਕੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Frequently Asked Questions
Whether protective counsel should be accepted on authority alone: the chicks demand certainty before re-entering the burrow, while Jarītā argues that verified observation (she saw the hawk remove the mouse) warrants decisive action despite residual anxiety.
The chapter privileges decision-making proportional to evidence: suspicion amplifies fear, but credible witnessing can restore agency; ethical speech is framed as responsible reassurance grounded in what one has actually seen.
No explicit phalaśruti occurs here; the meta-function is narrative—demonstrating how testimony, doubt, and duty operate under imminent danger within the larger Khāṇḍava-dāha sequence.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.