Anuvaka 2
ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ: ਚਿਕਿਤਸਾ, ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਉਲਟਾਉਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ–ਸਮਾਜਿਕ ਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਤ (ਕ੍ਰਮ/ਧਾਰਮਿਕ ਕ੍ਰਮ) ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਬਚਾਉਣਾ। ਉਪ-ਵਿਸ਼ੇ: ਸਹੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ; ਅਗਨੀ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਨ ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ; ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਔਸ਼ਧੀ ਬੂਟੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ; ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਰਾਹੀਂ ਜਾਦੂ/ਅਭਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦਾ ਉਲਟਾਅ; ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਉਲੰਘਣਾ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪੂਰਤੀ; ਬ੍ਰਾਹਮਣਿਕ ਸੰਪਤੀ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ।
Suktas in Anuvaka 2
Sukta 11
AV 5.11 ਇੱਕ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ‘ਸੰਪਤ-ਕਰਮਨ’ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਵਰੁਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਕਰਮ ਦੀ ਸਫ਼ਲ ਪੂਰਤੀ ਅਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ (ਰਾਧਸ) ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਆਮਦ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਬਾਣੀ/ਸਤੋਤ੍ਰ, ਯੋਗ ਦਾਨ (ਦਕਸ਼ਿਣਾ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਚਿੱਟੀ-ਚਿੱਟੀ ਧੱਬੇਦਾਰ ਗਾਂ ਪૃਸ਼ਨੀ), ਅਤੇ ਵਰੁਣ ਦੀ ਵਿਵੇਕਪੂਰਨ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਟਿਕਾ’ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 12
ਇਹ ਸੂਕਤ ਅਥਰਵਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਗਵੇਦ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਅਗਨੀ-ਲਿਤੁਰਜੀਕ ਪਾਠ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਜਾਤਵੇਦਸ ਰੂਪ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਵਸੂਆਂ ਸਮੇਤ ਅਗਨੀ ਦਾ ਆਹ੍ਵਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਤ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਵੀਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ “ਵਹਾ” ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ; ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਮ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਚਲੇ; ਅਤੇ ਯਜਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ।
Sukta 13
ਏਵੀ 5.13 ਇੱਕ ਭੈਸ਼ਜ੍ਯ (ਚਿਕਿਤਸਕ) ਪ੍ਰਤਿਵਿਸ਼ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਸ਼ (ਵਿਸ਼) ਨੂੰ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ-ਜੁੜੀ ਵੈਰੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਪਾ ਕੇ ਦੂਰ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ ਕਾਰਿੰਦਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ (ਜਿਵੇਂ ਆਲਿਗੀ, ਵਿਲਿਗੀ; “ਕਾਲਾ,” “ਭੂਰਾ,” “ਬਿਨਾ ਪਾਣੀ,” ਆਦਿ), ਇਹ ਸੂਕਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਿੱਚ ਬਦਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੀੜਤ ਨੂੰ ਇਉਂ “ਖੋਲ੍ਹ” ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਡੋਰੀ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵਰੁਣ ਦੀ ਸਰਵਭੌਮ, ਗੰਢ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲੀ ਅਥਾਰਟੀ—ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ ਅੰਦਰ ਧੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਨਾ ਧੱਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਚਿਮੜਿਆ ਹੋਵੇ—ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 14
AV 5.14 ਇੱਕ ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਪ੍ਰਤਿਸੇਧ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਜਾਦੂ-ਟੋਨੇ (ਕ੍ਰਿਤਿਆ) ਨੂੰ ਫੜੀ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਸਥਾਨਾਂਤਰਿਤ ਹੋ ਸਕਣ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੀੜਤ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਤਾਕਤ ‘ਉਲਟਾਅ/ਪਲਟਾਵ’ ਹੈ: ਮੰਤਰੀ ਹਾਨੀ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਕੇ, ਮੂਲ ਕਰਤ੍ਰ (kartṛ) ਉੱਤੇ ਹੀ ‘ਸਾਮ੍ਹਣੇ-ਸਾਮ੍ਹਣੇ’ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਭੇਜਣ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਪੈ ਜਾਵੇ।
Sukta 15
AV 5.15 ਇੱਕ ਚੰਗਿਆਈ ਅਤੇ ਅਪਸ਼ਕੁਨੀ-ਨਿਵਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ-ਗੀਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਔਸ਼ਧੀ (ਓਸ਼ਧੀ) ਨੂੰ ਚੇਤਨ ਸਾਥੀ ਵਜੋਂ ਜੀਵੰਤ ਕਰਕੇ ਰੋਗ, ਵੈਰੀ ਤਾਕਤਾਂ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਭਜਾਉਣ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੰਖਿਆਤਮਕ ਵਧੋਤਰੀ (2/20, 4/40, 8/80 ਆਦਿ) ਅਤੇ “ਮਧੁ” (ਸ਼ਹਿਦੀ ਮਿਠਾਸ) ਦੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੰਗ ਨਾਲ, ਮੰਤ੍ਰ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੋਗੀ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਜੀਵਨ-ਧਾਰਕ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਤ’ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਕ ਭੂਮੀ ਹੈ: ਔਸ਼ਧੀ ਨੂੰ “ਤ ਤੋਂ ਜੰਮੀ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ੀਲਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Sukta 16
ਇਹ ਚਿਕਿਤਸਾ-ਸੂਕਤ ਔਸ਼ਧੀ ਦ੍ਰਵ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਵਧਦੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ “ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ” ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਵਹਿੰਦੇ ਰਸ (ਰਸ) ਵਜੋਂ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਕੇ—ਤਾਂ ਜੋ ਵ੍ਰਿਸ਼-ਰੋਗ ਨਾਮਕ ਪੀੜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। “ਜੇ ਤੂੰ … ਹੈਂ” ਵਾਲੀ ਪਛਾਣਕਾਰੀ ਬੋਲੀ ਰਾਹੀਂ ਉਪਚਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਠੰਢਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦ੍ਰਵ “ਜਲਾਂ ਦਾ ਦਾਤਾ” (ਅਪੋਦਕ) ਬਣ ਕੇ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Sukta 17
AV 5.17 ਇਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸਥਿਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੂਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਦਾਨ/ਵਾਪਸੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਗਲਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਣ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸੌਂਪ ਕੇ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਵਿਆ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਪਾਪ ‘ਹੇਠਾਂ ਧੱਸ ਕੇ’ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੋਮ, ਮਿਤ੍ਰ–ਵਰੁਣ, ਅਗਨੀ, ਅਤੇ ਸਤਿਆ ਨਾਲ ਡਿੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਰਗੇ ਆਦਰਸ਼ ਦਿਵਿਆ ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਰੁਗਾਯ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਸਮਾਜਿਕ–ਕਾਨੂੰਨੀ ਮੁਰੰਮਤ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਜੀਵਨ-ਸ਼ਕਤੀ ‘ਊਰ੍ਜ’ ਸਮੁਦਾਇ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 18
AV 5.18 ਇੱਕ ਅਥਰਵਣਿਕ ਚੇਤਾਵਨੀ-ਸੂਕਤ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਸੰਪਤੀ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਗਾਂ—ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਰਸਮੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅਭੱਖ (ਖਾਣ-ਅਯੋਗ) ਅਤੇ ਹੜਪਣਾ ਘਾਤਕ ਖ਼ਤਰੇ ਵਾਲਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜੇ/ਰਾਜਨ੍ਯ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਸ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਹੇਠ ਬ੍ਰਹਮਨ (ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਯਮ) ਦੀ ਤੋੜ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ, ਢਾਲ/ਚਮੜਾ ਅਤੇ ਤੀਰ ਬਣਾਕੇ ਡਰਾਉਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ‘ਹਥਿਆਰ’ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Sukta 19
AV 5.19 ਇੱਕ ਸਮਾਜਕ ਅਤੇ ਯਾਜ਼ਨੀਕ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦੰਡ-ਸੰਮਤ ਸੂਕਤ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਜ੍ਯ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ/ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੰਤਕ) ਨੂੰ ਅਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੀ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ ਲਈ ਅਯੋਗ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਨ-ਮਾਧਿਅਮ ਆਪਃ (ਜਲ) ਅਤੇ ਨਿਆਂ-ਨਿਰਣੇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ/ਅਧਿਕਾਰੀ ਵਜੋਂ ਪੁਕਾਰ ਕੇ, ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ‘ਜਲਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ’ ਤੋਂ—ਅਰਥਾਤ ਰੀਤਾਂ-ਰਿਵਾਜਾਂ, ਭਾਗ ਅਤੇ ਮੁੜ-ਸਮਾਵੇਸ਼ ਤੋਂ—ਵੰਚਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੂਕਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪਾਪ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਅਤੇ ਪਰਿਣਾਮਕਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੈ: ਵਿਅਕਤੀਕ੍ਰਿਤ, ਭਿਆਨਕ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਨੂੰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਕੰਬਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਬਹਿਸਕਾਰ ਅਤੇ/ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Sukta 20
AV 5.20 ਇੱਕ ਯੁੱਧ-ਮੰਤਰ ਹੈ ਜੋ ਯੁੱਧ-ਨਗਾਰੇ (ਦੁੰਦੁਭੀ) ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ, ਲੱਕੜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਗੱਜਦਾ ਹਥਿਆਰ—ਗਰਜ-ਅਸਤ੍ਰ—ਵਜੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧੁਨ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਤੋੜਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖਿਲਾਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਪ੍ਰਤਿਧਵਨੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਯੁੱਧ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਨਿਡਰ, ਸੁਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਜੇਤੂ ਬਣਾਉਣ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਕੇ, ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ, ਭਜਾ ਦੇਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.