
Rishi: Atharvanic tradition (uncertain)
Devata: Āñjana (personified remedy) / Viśve Devāḥ (as guarantors)
Chandas: Anuṣṭubh-like (irregular)
ਇਹ ਸੂਕਤ ਆੰਜਨ (ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਕੋਲਿਰਿਅਮ/ਸੁਰਮਾ-ਸਮਾਨ ਔਖਧੀ ਲੇਪ) ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ, ਪਹਾੜ-ਜਨਮਿਆ ਉਪਚਾਰ ਵਜੋਂ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵੀ ਕਾਇਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਸ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਜ਼ਾਮਿਨ ਵਜੋਂ ਵਿਸ਼ਵੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਸ਼ੀ ਬਣਾਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਰੋਗ, ਵੈਰੀ ਜਾਦੂ-ਟੋਣੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਸੁਪਨੇ ਅਤੇ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ “ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅਪਸ਼ਗੁਨ/ਬੁਰੀ ਨਜ਼ਰ” ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਕਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਔਖਧੀ ਦਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਸੂਕਤ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉਪਚਾਰਕ ਅਤੇ ਅਪੋਤ੍ਰੋਪਾਇਕ (ਅਪਸ਼ਕੁਨ-ਨਿਵਾਰਕ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
Mantra 1
आञ्जनम्। एहि॑ जी॒वं त्राय॑माणं॒ पर्व॑तस्या॒स्यक्ष्य॑म्। विश्वे॑भिर्दे॒वैर्द॒त्तं प॑रि॒धिर्जीव॑नाय॒ कम्
ਆਞ੍ਜਨ (ਅੰਜਨ/ਕਾਜਲ-ਔਖਧੀ)! ਆ—ਜੀਵਨਦਾਇਕ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ—ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਇਹ ਨੇਤਰ-ਔਖਧੀ। ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਤੀ ਹੋਈ; ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਪਰਿਧਿ (ਰੱਖਿਆ-ਵਲਯ) ਸਮਾਨ।
Mantra 2
प॒रि॒पाणं॒ पुरु॑षाणां परि॒पाणं॒ गवा॑मसि । अश्वा॑ना॒मर्व॑तां परि॒पाणा॑य तस्थिषे
ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਗਾਂਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਹੈਂ। ਘੋੜਿਆਂ ਲਈ, ਤੇਜ਼ ਦੌੜਦੇ ਅਸ਼ਵਾਂ ਲਈ, ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਹੈਂ।
Mantra 3
उ॒तासि॑ परि॒पाणं॑ यातु॒जम्भ॑नमाञ्जन । उ॒तामृत॑स्य॒ त्वं वे॒त्थाथो॑ असि जीव॒भोज॑न॒मथो॑ हरितभेष॒जम्
ਹੇ ਆਂਜਨ (ਕਾਜਲ/ਕੋਲਿਰਿਯਮ), ਤੂੰ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਹੈਂ; ਯਾਤੁਜੰਭਨ—ਜਾਦੂ-ਟੋਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ/ਅਭਿਚਾਰੀ ਸੱਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਵਾਲਾ। ਤੂੰ ਅਮ੍ਰਿਤਤਵ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਹਰਿਤ ਭੇਸ਼ਜ—ਹਰਾ ਚੰਗਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਔਖਧ ਹੈਂ।
Mantra 4
यस्या॑ञ्जन प्र॒सर्प॒स्यङ्ग॑मङ्गं॒ परु॑ष्परुः । ततो॒ यक्ष्मं॒ वि बा॑धस उ॒ग्रो मध्यम॒शीरि॑व
ਹੇ ਆਂਜਨ, ਜਦੋਂ ਰਿੰਗਦਾ ਰੋਗ ਅੰਗੋਂ ਅੰਗ, ਜੋੜੋਂ ਜੋੜ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਤੂੰ ਉੱਥੋਂ ਯਕਸ਼ਮਾ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ—ਉਗਰ ਹੋ ਕੇ—ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਉਸਦਾ ਮੱਧ ਹੀ ਚੀਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ।
Mantra 5
नैनं॒ प्राप्नो॑ति श॒पथो॒ न कृ॒त्या नाभि॒शोच॑नम्। नैनं॒ विष्क॑न्धमश्नुते॒ यस्त्वा॒ बिभ॑र्त्याञ्जन
ਹੇ ਆਂਜਨ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਪਥ (ਸ਼ਾਪ) ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਨਾ ਕ੍ਰਿਤਿਆ-ਅਭਿਚਾਰ, ਨਾ ਵੈਰੀ ਦੀ ਸਾੜਨ ਵਾਲੀ ਤਪਿਸ਼। ਵਿਸ਼ਕੰਧ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜਦਾ—ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ, ਹੇ ਆਂਜਨ।
Mantra 6
अ॒स॒न्म॒न्त्रा॑द् दु॒ष्वप्न्याद् दुष्कृ॒ताच्छम॑लादु॒त। दु॒र्हार्द॒श्चक्षु॑षो घो॒रात् तस्मा॑न्नः पाह्याञ्जन
ਅਸਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ, ਦੁਸੁਪਨੇ ਤੋਂ, ਦੁਸ਼ਕਿਰਤ ਤੋਂ ਅਤੇ ਕਲਮਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ; ਅਤੇ ਅੱਖ ਰਾਹੀਂ ਵਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਿਆਨਕ ਦੁৰ্হਾਰਦ (ਦੁਸ਼ਟ-ਹਿਰਦਾ) ਬਾਧਾ ਤੋਂ—ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਅੰਜਨ (ਕਾਜਲ/ਕੋਲਿਰਿਯਮ)।
Mantra 7
इ॒दं वि॒द्वाना॑ञ्जन स॒त्यं व॑क्ष्यामि॒ नानृ॑तम्। स॒नेय॒मश्वं॒ गाम॒हमा॒त्मानं॒ तव॒ पूरुष
ਹੇ ਅੰਜਨ, ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਉਚਾਰਦਾ ਹਾਂ—ਸੱਚ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਘੋੜਾ ਤੇ ਗਾਂ ਮਿਲਣ; ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਪ (ਆਤਮਨ) ਵੀ ਮਿਲੇ—ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼, ਜੋ ਤੇਰਾ ਹੈ (ਤਵ ਪੂਰੁਸ਼)।
Mantra 8
त्रयो॑ दा॒सा आञ्ज॑नस्य त॒क्मा ब॒लास॒ आदहिः॑ । वर्षि॑ष्ठः॒ पर्व॑तानां त्रिक॒कुन्नाम॑ ते पि॒ता
ਅੰਜਨ ਦੇ ਦਾਸ-ਵੈਰੀ ਤਿੰਨ ਹਨ—ਤਕਮਾ (ਜ੍ਵਰ), ਬਲਾਸ (ਕਫ਼) ਅਤੇ ਆਦਹਿ (ਦਾਹਕ)। ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਉਹੀ ਹੈ; ‘ਤ੍ਰਿਕਕੁਦ’ ਨਾਮ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਹੈ।
Mantra 9
यदाञ्ज॑नं त्रैककु॒दं जा॒तं हि॒मव॑त॒स्परि॑ । या॒तूंश्च॒ सर्वा॑ञ्ज॒म्भय॒त् सर्वा॑श्च यातुधा॒न्यः
ਜਦੋਂ ਹਿਮਵੰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਤ੍ਰਿਕਕੁਦ-ਜਾਤ ਅੰਜਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਯਾਤੂਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਭ ਯਾਤੁਧਾਨੀ ਦੈਤ-ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ।
Mantra 10
यदि॒ वासि॑ त्रैककु॒दं यदि॑ यामु॒नमु॒च्यसे॑ । उ॒भे ते॑ भ॒द्रे॑ नाम्नी॒ ताभ्यां॒ नः पाह्याञ्जन
ਚਾਹੇ ਤੂੰ ‘ਤ੍ਰਿਕਕੁਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਹੋਵੇਂ ਜਾਂ ‘ਯਾਮੁਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇਂ—ਤੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਨਾਮ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਅੰਜਨ, ਸਾਡੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ।
Āñjana is collyrium/eye-salve, treated here as a personified protective remedy—both a medicine for the eyes and a spiritual guard against harmful influences.
No. Along with eye-healing, it is strongly apotropaic: it asks protection from hostile spells, nightmares, taint, and the feared harm that comes ‘through the eye’ (evil-eye type affliction).
It uses nāmabala (the power of names): even if the collyrium is known by different regional names or varieties, invoking its auspicious names ensures the protection remains effective.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.