Adhyaya 96
Puṣkara-Śapatha Itihāsa (Agastya–Indra Dispute at the Tīrthas) | पुष्कर-शपथ-आख्यानम्
Upa-parva: Tīrthayātrā-Itihāsa (Puṣkara-Śapatha Episode)
Bhīṣma introduces an old itihāsa connected to pilgrimage and oath-making. A large assembly of sages and renowned figures undertake a tīrtha circuit, visiting sacred waters and bathing at Brahmasaras. During foraging for lotus-related items (bisa/mṛṇāla), they witness Agastya’s puṣkara being taken from a lake; Agastya confronts the group, suspects wrongdoing, and laments a perceived decline of dharma in society. The assembly denies theft and, to establish credibility, multiple ṛṣis and royal exemplars pronounce conditional oaths/curses specifying undesirable social, ritual, and reputational outcomes for “whoever took the puṣkara.” Indra (Śakra) then addresses Agastya, offering a countervailing assurance: the taker should instead gain Vedic learning, religious merit, and access to Brahmā’s abode, asserting that the act was motivated by a desire to hear dharma rather than by greed. Agastya accepts the explanation, receives the lotus back, and the pilgrimage continues. The chapter concludes with a phalaśruti: recitation and contemplation of this account is said to confer well-being, avert misfortune, and support auspicious outcomes, framing the narrative as both ethical instruction and ritual-textual merit.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर को गृहस्थ-धर्म के सूक्ष्म रहस्य की ओर ले जाते हैं—विशेषतः श्राद्ध-भोजन, व्रत-पालन और ‘प्रतिग्रह’ (दान-ग्रहण) के छिपे हुए दोषों पर। → भीष्म बताते हैं कि वेदोक्त व्रतों से च्युत आचरण करने वाले ब्राह्मणों का श्राद्ध-भोजन और दान-ग्रहण धर्म को दूषित कर सकता है; फिर कथा-प्रसंग में वृषादर्भि/राजा और सप्तर्षियों का संवाद उठता है, जहाँ राज-दान ‘मधु-सा’ दिखकर भी ‘विष-सा’ परिणाम देने वाला कहा जाता है। → सप्तर्षि राजा के प्रलोभन को अस्वीकार करते हुए प्रतिग्रह को विषोपम घोषित करते हैं—‘राज्ञां प्रतिग्रहो… विषोपमः’; आगे इन्द्र भिक्षु-वेष में परीक्षा लेकर तपस्वियों के वैराग्य, सत्य और संयम की कसौटी करता है, और छिपाए गए मृणाल/बिस (मृणाल-तंतु) दिखाकर परीक्षा का रहस्य प्रकट करता है। → परीक्षा का उद्देश्य स्पष्ट होता है—भगवत्-स्वभाव वाले महर्षियों की निष्कलुषता और प्रतिग्रह-त्याग की महिमा; भीष्म गृहस्थ को संयम, पवित्र-पाठ, ऋत-वचन, नियत-आहार जैसे नियमों का उपदेश देते हैं और कथा-कीर्तन के फल (यश, अर्थ, देव-ऋषि-पितृ-प्रसन्नता) का प्रतिपादन करते हैं। → युधिष्ठिर के सामने प्रश्न खुला रह जाता है कि गृहस्थ-धर्म में आवश्यक दान-व्यवहार और प्रतिग्रह के विष-तुल्य खतरे के बीच संतुलन कैसे साधा जाए।
Shlokas
Verse 1
०४८ श्यु 8 त्रिनववतितमो<्थ्याय: गृहस्थके धर्मोका रहस्य
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ଯଦି ବ୍ରତଧାରୀ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁରୋଧ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ହବିଷ୍ୟ/ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହାକୁ କିପରି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ? ଏଠାରେ କ’ଣ ଶ୍ରେୟ— ବ୍ରତକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବା, ନା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟବୋଧରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମାନିବା?
Verse 2
भीष्म उवाच अवेदोत्तव्रताश्चैव भुज्जाना: कामकारणे । वेदोक्तेषु तु भुज्जाना व्रतलुप्ता युधिष्ठिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେମାନେ ବେଦୋକ୍ତ ବ୍ରତ ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବଳ କାମନାବଶେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ବେଦୋକ୍ତ ବିଧି ଅନୁସାରେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବ୍ରତର ସଂଯମ ଓ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ତେବେ ‘ବ୍ରତ-ଲୁପ୍ତ’ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 3
भीष्मजीने कहा--युधिष्छिर! जो वेदोक्त व्रतका पालन नहीं करते, वे ब्राह्मणकी इच्छापूर्तिके लिये श्राद्धमें भोजन कर सकते हैं; किंतु जो वैदिक व्रतका पालन कर रहे हों, वे यदि किसीके अनुरोधसे श्राद्धका अन्न ग्रहण करते हैं तो उनका व्रत भंग हो जाता है ।।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ପିତାମହ! ସାଧାରଣ ଲୋକେ ଉପବାସକୁ ହିଁ ‘ତପ’ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏ ବିଷୟରେ ଆପଣଙ୍କ ମତ କ’ଣ? ଏଠାରେ ସତ୍ୟସତ୍ୟ ଉପବାସ ହିଁ ତପ କି, ନା ତପର ଅନ୍ୟ କୌଣସି ରୂପ ମଧ୍ୟ ଅଛି?
Verse 4
भीष्म उवाच मासार्धमासोपवासाद् यत् तपो मन्यते जन: । आत्मतन्त्रोपघाती यो न तपस्वी न धर्मवित्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ରାଜନ୍! ଯେମାନେ ପନ୍ଦର ଦିନ କିମ୍ବା ଗୋଟିଏ ମାସ ଉପବାସକୁ ହିଁ ତପ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ୟର୍ଥରେ ନିଜ ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦିଅନ୍ତି। ଏପରି ସ୍ୱେଚ୍ଛାଚାରୀ ଓ ଆତ୍ମଘାତୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନ ତପସ୍ବୀ, ନ ଧର୍ମଜ୍ଞ।
Verse 5
त्यागस्य चापि सम्पत्ति: शिष्यते तप उत्तमम् | सदोपवासी च भवेद् ब्रह्मचारी तथैव च
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ତ୍ୟାଗର ଯେ ସମ୍ପଦ, ସେହିଟିକୁ ଉତ୍ତମ ତପ ବୋଲି ଶିଖାଯାଇଛି। ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଆହାରରେ ସଂଯମୀ ହେଉ, ଏବଂ ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ—ଆଚରଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟନିଗ୍ରହରେ ଦୃଢ଼—ହେଉ।
Verse 6
कुट॒म्बिको धर्मकाम: सदास्वप्रश्चन मानव:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମରେ ଅନୁରକ୍ତ ହୋଇ ଯଥୋଚିତ ଆଚରଣର ସାଧନା କରୁ; ସଦା ଆତ୍ମସଂଯମୀ ଓ କାର୍ଯ୍ୟାଚରଣରେ ସଚେତନ ମନୁଷ୍ୟ ଭଳି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁ।
Verse 7
अमांसाशी सदा च स्यातू् पवित्र च सदा पठेत् । ऋतवादी सदा च स्यान्नियतश्न सदा भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସଦା ମାଂସଭକ୍ଷଣ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ; ଯାହା ପବିତ୍ର କରେ ତାହାର ନିୟମିତ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ସଦା ସତ୍ୟ କହିବା ଓ ଆହାରରେ ନିତ୍ୟ ନିୟମ-ସଂଯମ ରଖିବା ଉଚିତ।
Verse 8
विघसाशी कथं च स्याद् सदा चैवातिथिप्रिय: । अमृताशी सदा च स्यात् पवित्री च सदा भवेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ‘ବିଘସାଶୀ’ ହେବ—ଅର୍ଥାତ୍ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି ସାରିଲା ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ତାହା ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରିବ—ଏବଂ ସଦା ଅତିଥି-ସତ୍କାରପ୍ରିୟ ହେବ? ସେ କିପରି ଅମୃତାଶୀ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରି, ଆଚରଣରେ ନିରନ୍ତର ପବିତ୍ର ରହିବ?
Verse 9
धर्मपालनकी इच्छासे ही उसको स्त्री आदि कुटुम्बका संग्रह करना चाहिये (विषयभोगके लिये नहीं)। ब्राह्मणको उचित है कि वह सदा जाग्रत् रहे
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ହେ ପୃଥ୍ୱୀନାଥ! ବ୍ରାହ୍ମଣ କିପରି ସଦା ଉପବାସୀ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ହୋଇପାରିବ? ଏବଂ ସେ କିପରି ବିଘସାଶୀ ଓ ଅତିଥିପ୍ରିୟ ହୋଇପାରିବ?
Verse 10
भीष्म उवाच अन्तरा सायमाशं च प्रातराशं च यो नर: । सदोपवासी भवति यो न भुंक्तेडन्तरा पुन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସାୟଂକାଳୀନ ଭୋଜନ ଓ ପ୍ରାତଃକାଳୀନ ଭୋଜନର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରକୃତରେ ସଦା ଉପବାସୀ ହୁଏ; କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ସେ ପୁନଃ ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ।
Verse 11
भीष्मजीने कहा--युधिष्ठिर! जो मनुष्य केवल प्रात:काल और सायंकाल ही भोजन करता है, बीचमें कुछ नहीं खाता, उसे सदा उपवासी समझना चाहिये ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ପ୍ରାତଃକାଳ ଓ ସାୟଂକାଳରେ ଭୋଜନ କରେ, ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଖାଏ ନାହିଁ, ତାକୁ ସଦା ଉପବାସୀ ବୋଲି ମନେ କରିବା ଉଚିତ। ଯେ କେବଳ ଋତୁକାଳରେ ଧର୍ମପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସମୀପ କରେ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ଏବଂ ଯେ ସଦା ଦାନଶୀଳ, ସେ ନିତ୍ୟ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।
Verse 12
अभक्षयन् वृथा मांसममांसाशी भवत्युत । दानं ददत् पवित्री स्यादस्वप्नश्न दिवास्वपन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ମାଂସ ଖାଏ ନାହିଁ, ସେଇ ସତ୍ୟରେ ଅମାଂସାଶୀ। ଯେ ନିରନ୍ତର ଦାନ ଦେଉଛି, ସେ ପବିତ୍ର ହୁଏ। ଏବଂ ଯେ ଦିନେ ଶୁଏ ନାହିଁ, ସେ ସଦା ଜାଗ୍ରତ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 13
भृत्यातिथिषु यो भुंक्ते भुक्तवत्सु नर: सदा | अमृतं केवल भुंक्ते इति विद्धि युधिछ्चिर
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ସଦା ଭୃତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ ସେମାନେ ଖାଇ ସାରିଲା ପରେ ମାତ୍ର ନିଜେ ଭୋଜନ କରେ, ତାକୁ ଜାଣ—ସେ କେବଳ ଅମୃତ ଭୋଜନ କରୁଛି।
Verse 14
अभुक्तवत्सु नाक्षाति ब्राह्मणेषु तु यो नर: । अभोजनेन तेनास्य जित: स्वर्गों भवत्युत,जबतक ब्राह्मण भोजन नहीं कर लें तबतक जो अन्न ग्रहण नहीं करता, वह मनुष्य अपने उस व्रतके द्वारा स्वर्गलोकपर विजय पाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିନଥିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ନ ଗ୍ରହଣ କରେ ନାହିଁ, ସେ ତାହାର ସେଇ ନିୟମ-ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ମାନୋ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ଜୟ କରେ।
Verse 15
देवेभ्यश्न पितृभ्यश्न संश्रितेभ्यस्तथैव च | अवशिष्टनि यो भुंक्ते तमाहुर्विघसाशिनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ପ୍ରଥମେ ଦେବମାନଙ୍କୁ, ପିତୃମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ତଥା ନିଜ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ନ ଅର୍ପଣ କରେ, ପରେ ଯେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ତାହା ଭୋଜନ କରେ—ତାକୁ ‘ବିଘସାଶୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
Verse 16
तेषां लोका हा[पर्यन्ता: सदने ब्रह्मण: स्मृता: । उपस्थिता हृप्सरसो गन्धर्वैश्व जनाधिप
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ତାଙ୍କର ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଦନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ କୁହାଯାଇଛି। ସେଠାରେ, ହେ ନରାଧିପ, ଅପ୍ସରାମାନେ ସେବାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଏବଂ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ।
Verse 17
नरेश्वर! जो देवताओं, पितरों और आश्रितोंको भोजन करानेके बाद बचे हुए अन्नको ही स्वयं भोजन करता है उसे विघसाशी कहते हैं। उन मनुष्योंको ब्रह्मधाममें अक्षय लोकोंकी प्राप्ति होती है तथा गन्धर्वोंसहित अप्सराएँ उनकी सेवामें उपस्थित होती हैं ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ନରେଶ୍ୱର! ଯେ ମଣିଷ ପ୍ରଥମେ ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ଓ ନିଜ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ କରାଇ, ପରେ ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହେ ସେହି ଅନ୍ନମାତ୍ର ନିଜେ ଭୁଞ୍ଜେ, ସେ ‘ବିଘସାଶୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଲୋକେ ବ୍ରହ୍ମଧାମରେ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପାଆନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ ସହ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କ ସେବାରେ ସଦା ଉପସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଯେମାନେ ଦେବତା ଓ ଅତିଥିମାନଙ୍କ ସହ ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ନର ଭାଗ ଅଲଗା କରି ପରେ ନିଜେ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଲୋକରେ ପୁତ୍ର-ପୌତ୍ର ସହ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପରମ ଅନୁତ୍ତମ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 18
युधिषछ्िर उवाच ब्राह्मणेभ्य: प्रयच्छन्ति दानानि विविधानि च । दातृप्रतिग्रहीत्रोवं को विशेष: पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଲୋକେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ନାନା ପ୍ରକାର ଦାନ ଦିଅନ୍ତି। ଦାତା ଓ ପ୍ରତିଗ୍ରାହକ ମଧ୍ୟରେ ମୂଳ ଭେଦ କ’ଣ?
Verse 19
भीष्म उवाच साधोर्य: प्रतिगृह्लीयात् तथैवासाधुतो द्विज: । गुणवत्यल्पदोष: स्यान्निर्गुणे तु निमज्जति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ! ଦ୍ୱିଜ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସାଧୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରୁ, ଅସାଧୁଠାରୁ ମଧ୍ୟ କରୁ—ଗୁଣବାନଙ୍କଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାରେ ଦୋଷ ଅଳ୍ପ; କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣଙ୍କଠାରୁ ଗ୍ରହଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପାପରେ ନିମଜ୍ଜିତ ହୁଏ।
Verse 20
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । वृषादर्भेश्व॒ संवादं सप्तर्षीणां च भारत,भारत! इस विषयमें राजा वृषादर्भि और सप्तर्षियोंके संवादरूप एक प्राचीन इतिहासका उदाहरण दिया जाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ଏଥିରେ ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ପୁରାତନ ଇତିହାସ ଉଦାହରଣ ଭାବେ ଉଦ୍ଧୃତ ହୁଏ—ରାଜା ବୃଷାଦର୍ଭି ଓ ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଂବାଦ।
Verse 22
सर्वेषामथ तेषां तु गण्डा भूत् कर्मकारिका । शूद्र: पशुसखश्वैव भर्ता चास्या बभूव ह
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ଡା ହାତକାମ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଉଥିବା କର୍ମକାରିଣୀ ହେଲା। ଏବଂ ପଶୁ ପାଳନ କରୁଥିବା ‘ପଶୁସଖ’ ନାମକ ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ତାହାର ସ୍ୱାମୀ ମଧ୍ୟ ହେଲା।
Verse 23
ते च सर्वे तपस्यन्त: पुरा चेरुर्महीमिमाम् | समाधिनोपशिक्षन्तो ब्रह्मलोक॑ सनातनम्
ଏବଂ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ପୂର୍ବେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକକୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରି ନିଜକୁ ଶିକ୍ଷିତ-ଶାସିତ କରୁଥିଲେ।
Verse 24
एक समयकी बात है, कश्यप, अत्रि, वसिष्ठ, भरद्वाज, गौतम, विश्वामित्र, जमदग्नि और पतिव्रता देवी अरुन्धती--ये सब लोग समाधिके द्वारा सनातन ब्रह्मलोकको प्राप्त करनेकी इच्छासे तपस्या करते हुए इस पृथ्वीपर विचर रहे थे। इन सबकी सेवा करनेवाली एक दासी थी, जिसका नाम था “गण्डा'। वह पशुसख नामक एक शूद्रके साथ व्याही गयी थी (पशुसख भी इन्हीं महर्षियोंके साथ रहकर सबकी सेवा किया करता था) || २१-- २३ || अथाभवदनावृष्टिमहती कुरुनन्दन । कृच्छुप्राणो&भवद् यत्र लोको<यं वै क्षुधान्वित:,कुरुनन्दन! एक बार पृथ्वीपर दीर्घकालतक वर्षा नहीं हुई। जिससे अकाल पड़ जानेके कारण यह सारा जगत् भूखसे पीड़ित रहने लगा। लोग बड़ी कठिनाईसे अपने प्राणोंकी रक्षा करते थे
କୁରୁନନ୍ଦନ! ଏକ ସମୟରେ କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ଭରଦ୍ୱାଜ, ଗୌତମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ଜମଦଗ୍ନି ଏବଂ ପତିବ୍ରତା ଦେବୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ—ଏ ସମସ୍ତେ ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଇଚ୍ଛାରେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ସେବା କରୁଥିବା ‘ଗଣ୍ଡା’ ନାମକ ଜଣେ ଦାସୀ ଥିଲା। ତାହାର ବିବାହ ‘ପଶୁସଖ’ ନାମକ ଜଣେ ଶୂଦ୍ର ସହ ହୋଇଥିଲା; ସେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହର୍ଷିମାନଙ୍କ ସହ ରହି ସମସ୍ତଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲା। ପରେ, କୁରୁନନ୍ଦନ, ଏକଥର ଦୀର୍ଘକାଳ ବର୍ଷା ନ ହେବାରୁ ଭୟଙ୍କର ଅନାବୃଷ୍ଟି ହେଲା; ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ପଡ଼ି ସାରା ଜଗତ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟରେ ପ୍ରାଣ ଧାରଣ କଲା।
Verse 25
कम्मिंश्रिच्च पुरा यज्ञे शैब्येन शिबिसूनुना । दक्षिणार्थेड्थ ऋत्विग्भ्यो दत्त: पुत्र: पुरा किल,पूर्वकालमें शिबिके पुत्र शैब्यने किसी यज्ञमें दक्षिणाके रूपमें अपना एक पुत्र ही ऋत्विजोंको दे दिया था
ପୁରାତନ କାଳରେ ଶିବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୈବ୍ୟ ଜଣେ ଯଜ୍ଞରେ ଦକ୍ଷିଣା ରୂପେ ଋତ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦାନ କରିଥିଲେ।
Verse 26
अस्मिन् काले5थ सोल्पायुर्दिष्टान्तमगमत् प्रभु: । ते त॑ क्षुधाभिसंतप्ता: परिवार्योपतस्थिरे
ସେହି ସମୟରେ ଅଳ୍ପାୟୁ ଥିବା ସେ ରାଜକୁମାର ନିଜ ନିୟତ ଅନ୍ତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଏବଂ ଭୁଖରେ ସନ୍ତପ୍ତ ହୋଇଥିବା ଋଷିମାନେ ସେ ମୃତ ଶିଶୁକୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
Verse 27
वृषादार्थिर्वाच (प्रतिग्रहो ब्राह्मणानां सृष्टा वृत्तिरनिन्दिता ।) प्रतिग्रहस्तारयति पुष्टिवैं प्रतिगृह्मुताम् मयि यद् विद्यते वित्त तद् वृणुध्वं तपोधना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବୃଷାଦର୍ଭି କହିଲା—ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ନିନ୍ଦାହୀନ ଜୀବିକାରୂପେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ। ପ୍ରତିଗ୍ରହ ଗ୍ରହଣକାରୀଙ୍କୁ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଓ ଭୁଖ ଭଳି କଷ୍ଟରୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ ଏବଂ ପୁଷ୍ଟି-କଲ୍ୟାଣର କାରଣ ହୁଏ। ତେଣୁ, ହେ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ, ମୋ ପାଖରେ ଯେ ଧନ ଅଛି, ତାହା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 28
प्रियो हि मे ब्राह्मणो याचमानो दद्यामहं वो<श्चवतरीसहस्रम् । एकैकश: सवृषा: सम्प्रसूता: सर्वेषां वै शीघ्रगा: श्वेतरोमा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ମୋ ପାଖକୁ ଯାଚନା କରି ଆସୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ। ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଏକ ହଜାର କରି ଖଚ୍ଚରୀ ଦେଉଛି; ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶ୍ୱେତ ରୋମବତୀ, ଶୀଘ୍ରଗାମିନୀ, ପ୍ରସୂତା ଗାଈମାନଙ୍କୁ ବୃଷଭ (ସାଣ୍ଡ) ସହିତ ଦେବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଅଛି।
Verse 29
कुलंभराननडुह: शतं शतान् धुर्यान् श्वेतान् सर्वशो5हं ददामि । प्रष्ाहीनां पीवराणां च ताव- दग्रया गृष्ट्यो धेनव: सुव्रताश्ष
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏକ କୁଳର ଭାର ବହନ କରିପାରୁଥିବା, ଧୁରାକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଦୃଢ଼ ଭାରବାହକ ବଳଦମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ସେକଡ଼ ସେକଡ଼ କରି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ଦେଉଛି। ଏହା ସହିତ ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୁଧାଳୁ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଉଛି—ଯୁବତୀ, ପୁଷ୍ଟ, ପ୍ରଥମବାର ପ୍ରସୂତା, ସୁଶୀଳ, ସୁବ୍ରତା ଏବଂ ପ୍ରଚୁର ଦୁଧ ଦେଇଥିବା।
Verse 30
वरान् ग्रामान् व्रीहिरसं यवांश्व रत्नं चान्यद् दुर्लभ कि ददानि | नास्मिन्नभक्ष्ये भावमेवं कुरुध्व॑ पुष्टयर्थ व: कि प्रयच्छाम्यहं वै
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହାଛଡ଼ା ମୁଁ ଉତ୍ତମ ଗ୍ରାମ, ଧାନ ଓ ତାହାର ପୋଷକ ସାର, ଯବ, ରତ୍ନ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଦୁର୍ଲଭ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇପାରେ। କହନ୍ତୁ—ମୁଁ ଆପଣମାନଙ୍କୁ କ’ଣ ଦେବି? ଅଭକ୍ଷ୍ୟ ବସ୍ତୁ ଭକ୍ଷଣରେ ମନ ଲଗାନ୍ତୁ ନାହିଁ। କହନ୍ତୁ—ଆପଣମାନଙ୍କ ଦେହପୁଷ୍ଟି ପାଇଁ ମୁଁ କ’ଣ ଦାନ କରିବି?
Verse 31
ऋषय ऊचु: राजन प्रतिग्रहो राज्ञां मध्वास्वादो विषोपम: । तज्जानमान: कस्मात् त्वं कुरुषे न: प्रलोभनम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ରାଜାଙ୍କ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଆରମ୍ଭରେ ମଧୁ ପରି ମିଠା ଲାଗେ, କିନ୍ତୁ ପରିଣାମରେ ବିଷ ପରି ଭୟଙ୍କର ହୁଏ। ଏହା ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆପଣ କାହିଁକି ଆମକୁ ପ୍ରଲୋଭନରେ ପକାଉଛନ୍ତି?
Verse 32
क्षेत्र हि दैवतमिदं ब्राह्मणान् समुपाश्रितम् । अमलो होष तपसा प्रीत: प्रीणाति देवता:
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶରୀର ହିଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନିବାସସ୍ଥାନ; ତାହାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଅଧିଷ୍ଠିତ ରହନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ତପସ୍ୟାରେ ନିର୍ମଳ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ସେ ସମଗ୍ର ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।
Verse 33
अल्वापहि तपो जातु ब्राह्मणस्योपजायते । तद् दाव इव निर्दह्यात् प्राप्तो राजप्रतिग्रह:
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦିନଭରେ ଯେତେ ଅଳ୍ପ ତପ ମଧ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରେ, ରାଜଦାନ ଗ୍ରହଣ କଲେ ତାହା ଦାବାନଳ ପରି ଦହି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
Verse 34
कुशलं सह दानेन राजन्नस्तु सदा तव | अर्थिभ्यो दीयतां सर्वमित्युक्त्वान्येन ते ययु:
ରାଜନ୍! ଏହି ଦାନ ସହିତ ଆପଣ ସଦା କୁଶଳ ରୁହନ୍ତୁ। ଯେ ଯାଚକମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଅର୍ଥନା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ହିଁ ସବୁ ଦିଆଯାଉ—ଏହା କହି ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ପଥରେ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 35
तत:ः प्रचोदिता राज्ञा वन॑ गत्वास्य मन्त्रिण: । प्रचीयोदुम्बराणि सम दातु तेषां प्रचक्रिरे,तब राजाकी प्रेरणासे उनके मन्त्री वनमें गये और गूलरके फल तोड़कर उन्हें देनेकी चेष्टा करने लगे
ତାପରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରେରଣାରେ ତାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ବନକୁ ଯାଇ ଉଦୁମ୍ବର (ଗୁଲର) ଫଳ ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସମଭାଗରେ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
Verse 36
उदुम्बराण्यथान्यानि हेमगर्भाण्युपाहरन् । भृत्यास्तेषां ततस्तानि प्रग्राहितुमुपाद्रवन्
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଉଦୁମ୍ବର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳ ଆଣି ସେମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ମୁଦ୍ରା ଭରିଦେଲେ। ପରେ ରାଜାଙ୍କ ସେବକମାନେ ସେହି ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଋଷିମାନଙ୍କ ହାତରେ ଦେବାକୁ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଧାଉଡ଼ିଲେ।
Verse 37
गुरूणीति विदित्वाथ न ग्राह्माण्यत्रिरब्रवीत् न स्महे मन्दविज्ञाना न स्महे मन्दबुद्धयः
ଗୁରୁଜନଙ୍କ ପ୍ରତି ଯଥୋଚିତ ନୀତି ବୁଝି ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି କହିଲେ—“ଏଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରହଣଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆମ ବିବେକ ମନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ, ଆମ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ ନୁହେଁ।” ଫଳଗୁଡ଼ିକ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଭାରୀ ହୋଇଥିବା ଦେଖି ଓ ଦାନର ଗୁପ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଜାଣି ସେ ତାହା ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ—“ଲୋଭ ଓ ଛଳରେ କଳୁଷିତ ଲାଭ ଗ୍ରହଣ କଲେ ପରଲୋକରେ ତାହାର କଟୁ ଫଳ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼େ। ତେଣୁ ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି ସୁଖ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ।”
Verse 38
हैमानीमानि जानीम: प्रतिबुद्धा: सम जागृूम । इह होतदुपादत्तं प्रेत्य स्पात् कटुकोदयम् । अप्रतिग्राह्ममेवैतत् प्रेत्पेह च सुखेप्सुना
“ଆମେ ଜାଣୁଛୁ—ଏଗୁଡ଼ିକ ଭିତରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ। ଆମେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସଚେତନ; ଆମ ବୋଧ ମନ୍ଦ ହୋଇନାହିଁ। ଏହି ଫଳମାନଙ୍କ ଭିତରେ ସୋନା ଲୁଚିଥିବା କଥା ଆମକୁ ଭଲଭାବେ ଜଣା। ଯଦି ଏହିଠାରେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହାର ଫଳ କଟୁ ଭାବେ ପକିବ। ସେହିପରି, ଇହଲୋକ ଓ ପରଲୋକ—ଦୁହିଁଠି ସୁଖ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା ସର୍ବଥା ଅଗ୍ରାହ୍ୟ।”
Verse 39
हर प्ज् (४ ब्र् कर ४ [४4 वसिष्ठ उवाच शतेन निष्कगणितं सहस्रेण च सम्मितम् । तथा बहु प्रतीच्छन् वै पापिष्ठां पतते गतिम्
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଏକ ନିଷ୍କ (ସୁବର୍ଣ୍ଣମୁଦ୍ରା) ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଦୋଷ ଶତ ନିଷ୍କ ଗ୍ରହଣ ସମାନ ଗଣାଯାଏ; ସହସ୍ର ଗ୍ରହଣ କଲେ ତାହା ଆହୁରି ବଡ଼ ବୋଲି ଧରାଯାଏ। ତେଣୁ ଯେ ଏପରି ଅନେକ ନିଷ୍କ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଘୋର ପାପମୟ ଗତିରେ ପତିତ ହୁଏ।”
Verse 40
कश्यप उवाच यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय: । सर्व तन्नालमेकस्य तस्माद् विद्वान् शमं चरेत्
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—“ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଯେତେ ଧାନ-ଯବ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ, ପଶୁ ଓ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଛନ୍ତି—ସେସବୁ ଯଦି ଏକ ଲୋକଙ୍କ ହାତକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଯାଏ, ତଥାପି ସେ ତୃପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି ବିଦ୍ୱାନ୍ ଲୋକ ମନର ତୃଷ୍ଣାକୁ ଶାନ୍ତ କରି ‘ଶମ’ ଅଭ୍ୟାସ କରୁ।”
Verse 41
भरद्वाज उवाच उत्पन्नस्य रुरो: शंंगं वर्धमानस्य वर्धते । प्रार्थना पुरुषस्येव तस्य मात्रा न विद्यते
ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—“ଯେପରି ‘ରୁରୁ’ ସର୍ପର ଶୃଙ୍ଗ ଏକଥର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ବଢ଼ିବା ସହିତ ସହିତ ନିରନ୍ତର ବଢ଼ିଯାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରାର୍ଥନା—ଅର୍ଥାତ୍ ଆକାଂକ୍ଷା—ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇଚାଲେ; ତାହାର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ମାପ କିମ୍ବା ସୀମା ନାହିଁ।”
Verse 42
भरद्वाज बोले--जैसे उत्पन्न हुए मृगका सींग उसके बढ़नेके साथ-साथ बढ़ता रहता है, उसी प्रकार मनुष्यकी तृष्णा सदा बढ़ती ही रहती है, उसकी कोई सीमा नहीं है ।।
ଗୌତମ କହିଲେ—ଏହି ଲୋକରେ ଏମିତି କୌଣସି ଧନ ବା ବସ୍ତୁ ନାହିଁ ଯାହା ମଣିଷର ତୃଷ୍ଣାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ କରିପାରେ। ମଣିଷ ସମୁଦ୍ର ସଦୃଶ—ସେ କେବେ ଭରେନାହିଁ; ଇଚ୍ଛା ସଦା ବଢ଼ିଚାଲେ, ତାହାର ସୀମା ନାହିଁ।
Verse 43
विश्वामित्र उवाच काम कामयमानस्य यदा काम: समृध्यते । अथैनमपर: कामस्तृष्णाविध्यति बाणवत्
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଭୋଗକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା ମଣିଷର ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଲେ, ତାହାର ସ୍ଥାନରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ଏଭଳି ତୃଷ୍ଣା ବାଣ ପରି ପୁନଃପୁନଃ ମନକୁ ବିଦ୍ଧ କରିଚାଲେ।
Verse 44
(भत्रिरुवाच न जातु काम: कामनामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्धते ।।
ଅତ୍ରି କହିଲେ—ବିଷୟଭୋଗ କରିଲେ କାମନା କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ଘିଅର ଆହୁତି ପଡ଼ିଲେ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଅଧିକ ଜ୍ୱଳେ, ସେପରି ଏହା ଆଉ ବଢ଼େ। ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ପ୍ରତିଗ୍ରହ (ଦାନ ଗ୍ରହଣ) ନ କଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସଂଯମକୁ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା ହିଁ ବ୍ରାହ୍ମଣର ସତ୍ୟ ଧନ; କିନ୍ତୁ ଯେ ଲୋକଧନ ପାଇଁ ଲୋଭ କରେ, ତାହାର ତପୋଧନ ଝରିଯାଇ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
Verse 45
अरुन्धत्युवाच धर्मार्थ संचयो यो वै द्रव्याणां पक्षसम्मत: । तप:संचय एवेह विशिष्टो द्रव्यसंचयात्
ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ—କେତେକଙ୍କ ମତ ହେଉଛି ଧର୍ମ ପାଇଁ ଧନ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ ମୋ ମତରେ ଧନସଞ୍ଚୟଠାରୁ ତପସ୍ୟାର ସଞ୍ଚୟ ହିଁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
Verse 46
गण्डोवाच उग्रादितो भयाद् यस्माद् बिभ्यतीमे ममेश्वरा: । बलीयांसो दुर्बलवद् बिभेम्यहमत: परम्
ଗଣ୍ଡ କହିଲା—କଠୋର ଧମକରୁ ଭୟ ଜନ୍ମିଛି; ତେଣୁ ମୋର ପ୍ରଭୁ ଓ ରକ୍ଷକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏବେ କମ୍ପୁଛନ୍ତି। ବଳବାନମାନେ ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ପରି ଥରଥର କମ୍ପୁଥିବାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବପେକ୍ଷା ଅଧିକ ଭୟଭୀତ ହୋଇପଡ଼ିଛି।
Verse 47
गण्डाने कहा--मेरे ये मालिक लोग अत्यन्त शक्तिशाली होते हुए भी जब इस भयंकर प्रतिग्रहके भयसे इतना डरते हैं, तब मेरी क्या सामर्थ्य है? मुझे तो दुर्बल प्राणियोंकी भाँति इससे बहुत बड़ा भय लग रहा है ।।
ପଶୁସଖ କହିଲା—ଧର୍ମାନୁସାରେ ଜୀବନ ଯାପନ କରି ଯେ ଧନ ମିଳେ, ତାହାଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧନ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ। ସେଇ ଧନକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯଥାର୍ଥ ଧନ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ତେଣୁ ସେଇ ଧର୍ମଜନ୍ୟ ଧନ ପ୍ରାପ୍ତିର ଶିଷ୍ଟାଚାର ଓ ପଦ୍ଧତି ଶିଖିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଯଥାଶକ୍ତି ବିନୟପୂର୍ବକ ଏକ ପରମ ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗିଛି।
Verse 48
ऋषय ऊचु: कुशलं सह दानेन तस्मै यस्य प्रजा इमा: । फलान्युपधियुक्तानि य एवं न: प्रयच्छति
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ଯାହାର ପ୍ରଜାମାନେ କପଟଯୁକ୍ତ ଫଳ ଆଣିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯିଏ ଫଳଦାନର ନାମରେ ଆମକୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରୁଛି, ସେ ରାଜା ଦାନ ସହିତ କୁଶଳ-ମଙ୍ଗଳରେ ରହୁ।
Verse 49
भीष्म उवाच इत्युक्त्वा हेमगर्भाणि हित्वा तानि फलानि वै | ऋषयो जम्मुरन्यत्र सर्व एव धृतव्रता:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଏପରି କହି ସେ ସମସ୍ତ ଧୃତବ୍ରତ ମହର୍ଷି ସୁବର୍ଣ୍ଣଭରିତ ସେଇ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ସେଠାରୁ ଅନ୍ୟତ୍ର ଚାଲିଗଲେ।
Verse 50
मन्त्रिण ऊचु. उपधिं शंकमानास्ते हित्वा तानि फलानि वै । ततोडन्येनैव गच्छन्ति विदितं तेडस्तु पार्थिव
ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କହିଲେ—ମହାରାଜ! ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା ରହୁ; ସେଇ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିମାତ୍ରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ମନେ ଛଳର ସନ୍ଦେହ ହେଲା। ତେଣୁ ସେମାନେ ସେ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 51
इत्युक्तः स तु भृत्यैस्तैर्वषादर्भिश्ुकोप ह । तेषां वै प्रतिकर्तु च सर्वेषामगमद् गृहम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେବକମାନଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ବୃଷାଦର୍ଭି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପଡ଼ିଲେ; ଏବଂ ସେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଅପମାନର ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବା ଭାବି ସେ ନିଜ ଗୃହକୁ (ରାଜଧାନୀକୁ) ଫେରିଗଲେ।
Verse 52
स गत्वा हवनीये>ग्नौ तीव्रं नियममास्थित: । जुहाव संस्कृतैर्मन्त्रेरकेकामाहुतिं नृप:,वहाँ जाकर अत्यन्त कठोर नियमोंका पालन करते हुए वे आहवनीय अम्निमें आभिचारिक मन्त्र पढ़कर एक-एक आहुति डालने लगे
ସେଠାକୁ ଯାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ନିୟମ ପାଳନ କରି ରାଜା ଆହବନୀୟ ଅଗ୍ନିରେ ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କୃତ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଏକେକ କରି ଆହୁତି ଦେବାକୁ ଲାଗିଲେ।
Verse 53
तस्मादग्ने: समुत्तस्थौ कृत्या लोकभयंकरी । तस्या नाम वृषादर्भियातुधानीत्यथाकरोत्,आहुति समाप्त होनेपर उस अग्निसे एक लोकभयंकर कृत्या प्रकट हुई। राजा वृषादर्भिने उसका नाम यातुधानी रखा
ତାହାପରେ ସେଇ ଅଗ୍ନିରୁ ସମଗ୍ର ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଏକ କୃତ୍ୟା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ରାଜା ବୃଷାଦର୍ଭି ତାହାର ନାମ ‘ଯାତୁଧାନୀ’ ରଖିଲେ।
Verse 54
सा कृत्या कालरात्रीव कृताञज्जलिरुपस्थिता । वृषादर्भि नरपतिं कि करोमीति चाब्रवीत्
କାଳରାତ୍ରି ସଦୃଶ ବିକରାଳ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଇ କୃତ୍ୟା ହାତ ଯୋଡ଼ି ରାଜା ବୃଷାଦର୍ଭିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ କହିଲା—“ମହାରାଜ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କେଉଁ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରିବି?”
Verse 55
वृषादार्थिऱवाच ऋषीणां गच्छ सप्तानामरुन्धत्यास्तथैव च । दासीभर्तुश्न दास्याश्न मनसा नाम धारय
ବୃଷାଦର୍ଭି କହିଲେ—“ଯାତୁଧାନୀ! ତୁମେ ସାତ ଋଷିଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ଏବଂ ଅରୁନ୍ଧତୀଙ୍କ ପାଖକୁ ମଧ୍ୟ। ସେମାନଙ୍କ ଦାସୀ ଓ ସେଇ ଦାସୀର ପତିଙ୍କ ନାମ ମଧ୍ୟ ଜାଣି ମନରେ ଧାରଣ କର।”
Verse 56
मुनिश्च स्थात् सदा विप्रो वेदांश्वैव सदा जपेत् । त्यागका सम्पादन ही सबसे उत्तम तपस्या है। ब्राह्मणको सदा उपवासी (व्रतपरायण)
ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ମୁନିସ୍ୱଭାବୀ ହୋଇ ବେଦମନ୍ତ୍ର ନିରନ୍ତର ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଏମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାମ ଜାଣି ଏମାନଙ୍କୁ ସମୂଳେ ନାଶ କର; ଏମାନେ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ପରେ, ତୋର ଇଚ୍ଛା ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଯାଅ।
Verse 57
सा तथेति प्रतिश्रुत्य यातुधानी स्वरूपिणी । जगाम तद् वन यत्र विचेरुस्ते महर्षय:,राजाकी यह आज्ञा पाकर यातुधानीने “तथास्तु” कहकर इसे स्वीकार किया और जहाँ वे महर्षि विचरा करते थे, उस वनमें चली गयी
ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଇ ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରୁଥିବା ସେ ଯାତୁଧାନୀ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, ଯେଉଁ ବନରେ ସେଇ ମହର୍ଷିମାନେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ ସେଠାକୁ ଗଲା।
Verse 58
भीष्म उवाच अथात्रिप्रमुखा राजन् वने तस्मिन् महर्षय: । व्यचरन् भक्षयन्तो वै मूलानि च फलानि च,भीष्मजी कहते हैं--राजन्! उन दिनों वे अत्रि आदि महर्षि उस वनमें फल-मूलका आहार करते हुए घूमा करते थे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ରାଜନ! ସେ ସମୟରେ ଅତ୍ରିପ୍ରମୁଖ ମହର୍ଷିମାନେ ସେଇ ବନରେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭକ୍ଷଣ କରି ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 59
अथापश्यन् सुपीनांसपाणिपादमुखोदरम् । परिव्रजन्तं स्थूलांगं परिव्राजं शुना सह
ତାପରେ ସେ ମହର୍ଷିମାନେ ଦେଖିଲେ—ଏକ ପରିବ୍ରାଜକ ସନ୍ନ୍ୟାସୀ କୁକୁର ସହିତ ଏଠି-ସେଠି ବିଚରଣ କରୁଛି। ତାହାର ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ଥୂଳ; କାନ୍ଧ, ହାତ, ପାଦ, ମୁଖ, ଉଦର ଆଦି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁସମଞ୍ଜସ ଥିଲା।
Verse 60
अरुन्धती तु त॑ दृष्टवा सर्वांगोपचितं शुभम् | भवितारो भवन्तो वै नैवमित्यब्रवीदृूषीन्
ଅରୁନ୍ଧତୀ ସେଇ ଶୁଭ, ସର୍ବାଙ୍ଗରେ ପୁଷ୍ଟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀକୁ ଦେଖି ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆପଣମାନେ କେବେ ଏପରି ହେବେ ନାହିଁ କି?”
Verse 61
वसिष्ठ उवाच नैतस्थेह यथास्माकमग्निहोत्रमनिर्ठठतम् । सायं प्रातश्न होतव्यं तेन पीवाउ्छुना सह
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଆମ ପରି ଏହାର ଏ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ ଯେ ଆଜି ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋଇନାହିଁ, ଏବଂ ସାୟଂ-ପ୍ରାତଃ ହୋମ କରିବା ଦରକାର। ସେହିକାରଣରୁ କୁକୁର ସହିତ ରହି ଏ ଭଲେଇ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି।”
Verse 62
अत्रिर्वाच नैतस्येह यथास्माकं क्षुधा वीर्य समाहतम् । कृच्छाधीतं प्रणष्टं च तेन पीवाउछुना सह
ଅତ୍ରି କହିଲେ—ଆମ ପରି ଭୁଖ ଏହାର ବଳକୁ ଚାପି ଧ୍ୱଂସ କରିନାହିଁ। ଏବଂ ବହୁ କଷ୍ଟରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରାଯାଇଥିବା ବେଦବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଆମ ପରି ଏହାର ନଷ୍ଟ ହୋଇନାହିଁ। ତେଣୁ ସେଇ କୁକୁର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହା ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
Verse 63
विश्वामित्र उवाच नैतस्येह यथास्माकं शभश्रच्छास्त्रं जरद्गव: | अलस: क्षुत्परो मूर्खस्तेन पीवाउछुना सह
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ହେ ଜରଦ୍ଗବ! ଏହା ଆମ ପରି ନୁହେଁ; ଭୁଖର ଚାପରେ ଆମର ଶାଶ୍ୱତ ଶାସ୍ତ୍ର ସ୍ମୃତିରୁ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଛି ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ମ୍ଲାନ ହୋଇଯାଇଛି। କିନ୍ତୁ ଏହା ଆଳସୀ, କେବଳ ପେଟ ଭରିବାର ତାଗିଦରେ ଚାଲିଥିବା ମୂର୍ଖ; ତେଣୁ ସେଇ କୁକୁର ସହିତ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
Verse 64
जगदग्निरुवाच नैतस्थेह यथास्माकं भक्तमिन्धनमेव च । संचिन्त्यं वार्षिक चित्ते तेन पीवाउछुना सह
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ଆମ ପରି ବର୍ଷଭରି ପାଇଁ ଭୋଜନ ଓ ଇନ୍ଧନ ଯୋଗାଡ଼ କରିବାର ଚିନ୍ତା ଏହାର ମନରେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେଇ କୁକୁର ସହିତ ମଧ୍ୟ ଏହା ପୁଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
Verse 65
कश्यप उवाच नैतस्थेह यथास्माकं चत्वारश्न सहोदरा: । देहि देहीति भिक्षन्ति तेन पीवाउछुना सह
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—ଏହା ଆମ ପରି ନୁହେଁ। ଆମର ଏକେ ମାଆର ଚାରିଜଣ ଭାଇ ପ୍ରତିଦିନ ‘ଦିଅ, ଦିଅ’ ବୋଲି ଭିକ୍ଷା ମାଗନ୍ତି; ତେଣୁ ବଡ଼ କୁଟୁମ୍ବର ଅନ୍ନ-ବସ୍ତ୍ରର ଭାର ଆମକୁ ବହିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହି ସନ୍ନ୍ୟାସୀଙ୍କୁ ସେପରି ଚିନ୍ତା ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେ କୁକୁର ସହିତ ମଧ୍ୟ ପୁଷ୍ଟ।
Verse 66
भरद्वाज उवाच नैतस्येह यथास्माकं ब्रह्मुबन्धोरचेतस: । शोको भार्यापवादेन तेन पीवाउछुना सह
ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଏହି ଅଚେତ ‘ବ୍ରାହ୍ମଣ-ବନ୍ଧୁ’ ଆମ ପରି ନୁହେଁ। ଭାର୍ଯ୍ୟା ଉପରେ ଲାଗିଥିବା ଅପବାଦରୁ ଯେ ଶୋକ ଜନ୍ମେ, ସେ ଶୋକ ଏହାର ମନରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସେଇ କରୁଣ ଆର୍ତ୍ତନାଦ ସହିତ ମଧ୍ୟ (ଅଚଳ) ରହିଲା।
Verse 67
भरद्वाज बोले--इस विवेकशून्य ब्राह्मणबन्धुको हमलोगोंकी तरह अपनी स्त्रीके कलंकित होनेका शोक नहीं है। इसीलिये यह कुत्तेके साथ मोटा हो गया है ।।
ଗୌତମ କହିଲେ—ଏ ଲୋକଟି ଏଠାରେ ଆମମାନଙ୍କ ପରି କୁଶ-ଦୋରିର ତିନି-ତାର ମେଖଳା ଓ ମୃଗଚର୍ମ—ପ୍ରତ୍ୟେକଟିକୁ ତିନି-ତିନି ବର୍ଷ ଧରି—ଧାରଣ କରି ରହିବାକୁ ପଡ଼େ ନାହିଁ। ସେହିପାଇଁ ସେ କୁକୁରଟି ସହିତ ରହି ମୋଟା ଓ ସୁଖୀ ହୋଇଯାଇଛି।
Verse 68
भीष्म उवाच अथ दृष्टवा परिव्राट् स तान् महर्षीन् शुना सह । अभिगम्य यथान्यायं पाणिस्पर्शमभथाचरत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! କୁକୁର ସହିତ ଆସିଥିବା ସେ ପରିବ୍ରାଟ୍ ମହର୍ଷିମାନଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସନ୍ନ୍ୟାସ-ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କ ହାତ ସ୍ପର୍ଶ କରି ପ୍ରଣାମ କଲା।
Verse 69
परिचर्या बने तां तु क्षुत्प्रतिघातकारिकाम् । अन्योन्येन निवेद्याथ प्रातिष्ठन्त सहैव ते
ତାପରେ ସେମାନେ ପରସ୍ପର କୁଶଳ-ସମାଚାର ଜଣାଇ କହିଲେ—“ଭୁଖ ନିବାରଣ ପାଇଁ ଆମେ ଏହି ବନରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଛୁ।” ଏମିତି କହି ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ସହେସହେ ସେଠାରୁ ଚାଲିଗଲେ।
Verse 70
एकनिश्चषयकार्याश्ष व्यचरन्त वनानि ते । आददाना: समुद्धृत्य मूलानि च फलानि च,उन सबके निश्चय और कार्य एक-से थे। वे फल-मूलका संग्रह करके उन्हें साथ लिये उस वनमें विचर रहे थे
ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କର ନିଶ୍ଚୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକେ ଥିଲା। ସେମାନେ ମୂଳ ଓ ଫଳ ଉପାଡ଼ି ସଂଗ୍ରହ କରି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସହିତ ନେଇ ବନରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
Verse 71
कदाचिद् विचरन्तस्ते वृक्षैरविरलैवृताम् । शुचिवारिप्रसन्नोदां ददृशु: पद्मिनीं शुभाम्
ଏକଦିନ ବିଚରଣ କରୁଥିବାବେଳେ ସେମାନେ ଘନ, ଅବିରଳ ବୃକ୍ଷପଙ୍କ୍ତିରେ ଘେରା ଏକ ଶୁଭ ପଦ୍ମିନୀ (କମଳ-ସରୋବର) ଦେଖିଲେ। ତାହାର ଜଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱଚ୍ଛ, ପବିତ୍ର ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ ଥିଲା।
Verse 72
बालादित्यवपु:प्रख्यै: पुष्करैरुपशोभिताम् । वैदूर्यवर्णसदृशै: पद्मपत्रैरथावृताम्
ପ୍ରଭାତର କିଶୋର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦୃଶ ଅରୁଣବର୍ଣ୍ଣ କମଳରେ ସେହି ସରୋବର ଶୋଭିତ ଥିଲା; ଏବଂ ବୈଦୂର୍ୟମଣି ସମ କାନ୍ତିମୟ କମଳପତ୍ର ତାହାକୁ ଚାରିଦିଗରୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା।
Verse 73
नानाविधैश्व विहगैर्जलप्रकरसेविभि: । एकद्वारामनादेयां सूपतीर्थामकर्दमाम्
ସେଠାରେ ଜଳାଶ୍ରୟୀ ନାନାପ୍ରକାର ପକ୍ଷୀ ନାନା ଧ୍ୱନିରେ କଲରବ କରି ତାହାର ପ୍ରଚୁର ଜଳରାଶି ପାନ କରୁଥିଲେ। ତାହାର ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ ଗୋଟିଏମାତ୍ର ଦ୍ୱାର ଥିଲା; ସେଠାରୁ କିଛି ନେବା ନିଷିଦ୍ଧ ଥିଲା। ସ୍ନାନ ପାଇଁ ସୁନ୍ଦର ଓ ସୁଘଟିତ ଘାଟ-ସିଢ଼ି ଥିଲା, ଏବଂ ସେହି ସରୋବର କାଇ ଓ କାଦୁଅରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ଥିଲା।
Verse 74
वृषादर्भिप्रयुक्ता तु कृत्या विकृतदर्शना । यातुधानीति विख्याता पदूमिनीं तामरक्षत,राजा वृषादर्भिकी भेजी हुई भयानक आकारवाली यातुधानी कृत्या उस तालाबकी रक्षा कर रही थी
ରାଜା ବୃଷାଦର୍ଭି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ, ବିକୃତଦର୍ଶନା ଏବଂ ‘ଯାତୁଧାନୀ’ ନାମେ ବିଖ୍ୟାତ ସେହି କୃତ୍ୟା ସେହି ପଦ୍ମିନୀ (କମଳ-ସରୋବର)କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲା।
Verse 75
पशुसखसहायास्तु बिसार्थ ते महर्षय: । पद्मिनीमभिजम्मुस्ते सर्वे कृत्याभिरक्षिताम्,पशुसखके साथ वे सभी महर्षि मृणाल लेनेके लिये उस सरोवरके तटपर गये, जो उस कृत्याके द्वारा सुरक्षित था
ପଶୁସଖଙ୍କ ସହାୟତାରେ ସେହି ସମସ୍ତ ମହର୍ଷି ମୃଣାଳ (କମଳନାଳ) ଆଣିବା ପାଇଁ, ସେହି କୃତ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ (ଦୁର୍ଗମ) ହୋଇଥିବା ସେହି ପଦ୍ମିନୀ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
Verse 76
ततस्ते यातुधानीं तां दृष्टवा विकृतदर्शनाम् । स्थितां कमलिनीतीरे कृत्यामूचुर्महर्षय:,सरोवरके तटपर खड़ी हुई उस यातुधानी कृत्याको जो बड़ी विकराल दिखायी देती थी, देखकर वे सब महर्षि बोले--
ତାପରେ କମଳିନୀର ତୀରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ, ବିକୃତଦର୍ଶନା ସେହି ଯାତୁଧାନୀ କୃତ୍ୟାକୁ ଦେଖି ସେହି ମହର୍ଷିମାନେ ତାହାକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ।
Verse 77
एका तिष्ठसि का च त्वं कस्यार्थे कि प्रयोजनम् । पद्मिनीतीरमाश्रित्य ब्रूहि त्वं किं चिकीर्षसि
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ତୁମେ କିଏ, ଏଠାରେ ଏକା ଦାଁଡ଼ିଛ? କାହା ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ? କେଉଁ ପ୍ରୟୋଜନରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଛ? ପଦ୍ମଭରା ଏହି ସରୋବରର ତଟକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି କୁହ—ତୁମେ କ’ଣ ସାଧନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?”
Verse 78
यातुधान्युवाच यास्मि सास्म्यनुयोगो मे न कर्तव्य: कथंचन । आरक्षिणीं मां पद्मिन्या वित्त सर्वे तपोधना:
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—“ମୁଁ ଯେଉଁଠି ଯାହା, ସେଇ ମୁଁ; ମୋ ବିଷୟରେ କୌଣସି ପ୍ରକାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ଅଧିକାର ତୁମମାନଙ୍କର ନାହିଁ। ହେ ତପୋଧନ ଋଷିମାନେ, ଏତିକି ଜାଣ—ମୁଁ ଏହି ପଦ୍ମିନୀ ସରୋବରର ରକ୍ଷିକା।”
Verse 79
ऋषय ऊचु: सर्व एव क्षुधार्ता: सम न चान्यत् किंचिदस्ति न: । भवत्या: सम्मते सर्वे गृहल्लीयाम बिसान्युत
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—“ଭଦ୍ରେ! ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏବେ ଭୁଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଲାନ୍ତ; ଖାଇବାକୁ ଆମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ। ତେଣୁ ତୁମ ସମ୍ମତି ଥିଲେ, ଆମେ ଏହି ସରୋବରରୁ କିଛି ମୃଣାଳ ନେବୁ।”
Verse 80
यातुधान्युवाच समयेन बिसानीतो गृह्नीध्वं कामकारत: । एकैको नाम मे प्रोक््त्वा ततो गृह्नीत माचिरम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—“ଏକ ଶର୍ତ୍ତରେ ତୁମେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଏହି ସରୋବରରୁ ମୃଣାଳ ନେଇପାର। କିନ୍ତୁ ଏକେକରି ଆସ; ପ୍ରଥମେ ମୋତେ ନିଜ ନାମ ଓ ଅଭିପ୍ରାୟ କୁହ, ତା’ପରେ ନେ—ବିଲମ୍ବ କରନି।”
Verse 81
भीष्म उवाच विज्ञाय यातुधानीं तां कृत्यामृषिवधैषिणीम् । अत्रि: क्षुधापरीतात्मा ततो वचनमत्रवीत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—“ରାଜନ୍! ତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମହର୍ଷି ଅତ୍ରି ଜାଣିଲେ—ଏହା ଯାତୁଧାନୀ, ଋଷିବଧକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରୁଥିବା କୃତ୍ୟା। ତଥାପି ଭୁଖରେ ଅନ୍ତର ଆକୁଳ ହୋଇ, ଅତ୍ରି ତେବେ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।”
Verse 82
अत्रिरवाच अरात्रिरत्रि: सा रात्रियां नाथीते त्रिरद्य वै अरात्रिरत्रिरित्येव नाम मे विद्धि शोभने
ଅତ୍ରି କହିଲେ—“ମୁଁ ଅରାତ୍ରି ଅତ୍ରି। ସେଇ ରାତ୍ରି ଏବେ ନିର୍ବଳ ହୋଇଛି—ଆଜି ତାହା ତ୍ରିବିଧ ଭାବେ ପରାଜିତ। ତେଣୁ, ହେ ଶୋଭନେ, ମୋ ନାମ ‘ଅରାତ୍ରି ଅତ୍ରି’ ବୋଲି ମାତ୍ର ଜାଣ।”
Verse 83
अत्रि बोले--कल्याणी! काम आदि शत्रुओंसे त्राण करनेवालेको अरात्रि कहते हैं और अत् (मृत्यु) से बचानेवाला अत्रि कहलाता है। इस प्रकार मैं ही अरात्रि होनेके कारण अत्रि हूँ। जबतक जीवको एकमात्र परमात्माका ज्ञान नहीं होता
ଅତ୍ରି କହିଲେ—“କଲ୍ୟାଣୀ! କାମ ଆଦି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଯେ ଜୀବକୁ ତ୍ରାଣ କରେ, ସେ ‘ଅରାତ୍ରି’ କୁହାଯାଏ; ଏବଂ ‘ଅତ୍’—ମୃତ୍ୟୁ—ଠାରୁ ଯେ ରକ୍ଷା କରେ, ସେ ‘ଅତ୍ରି’ ନାମେ ପରିଚିତ। ଏହିପରି ‘ଅରାତ୍ରି’ ଥିବାରୁ ମୁଁ ‘ଅତ୍ରି’ ମଧ୍ୟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବ ଏକମାତ୍ର ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ପାଉନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତର ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ରାତ୍ରି’ କୁହାଯାଏ। ସେଇ ଅଜ୍ଞାନାବସ୍ଥାରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବାରୁ ମୁଁ ‘ଅରାତ୍ରି’ ଓ ‘ଅତ୍ରି’ କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଜ୍ଞାତ ଥିବାରୁ ଯେ ପରମାତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ରାତ୍ରିସମ, ତାହାରେ ମୁଁ ସଦା ଜାଗ୍ରତ; ତେଣୁ ତାହା ମୋ ପାଇଁ ରାତ୍ରିସମ ନୁହେଁ—ଏହି ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ‘ଅରାତ୍ରି’ ଓ ‘ଅତ୍ରି’ (ଜ୍ଞାନୀ) ନାମ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ମୋ ନାମର ତାତ୍ପର୍ୟ।” ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—“ହେ ମହାଦ୍ୟୁତି ମହର୍ଷେ! ଆପଣ ଯେପରି ନିଜ ନାମର ଅର୍ଥ କହିଲେ, ତାହା ମୋ ମନରେ ଧରିବା କଠିନ। ଏବେ ଯାଆନ୍ତୁ—ପଦ୍ମିନୀ ସରୋବରରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତୁ।”
Verse 84
वसिष्ठ उवाच वसिष्ठो5स्मि वरिष्ठो5स्मि वसे वासगृहेष्वपि । वसिष्ठत्वाच्च वासाच्च वसिष्ठ इति विद्धि माम्
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ମୁଁ ବସିଷ୍ଠ; ମୁଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଆଶ୍ରୟ ଦେଇଥିବା ଗୃହମାନଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ବସେ। ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ବାସ—ଉଭୟ କାରଣରୁ ମୋତେ ‘ବସିଷ୍ଠ’ ବୋଲି ଜାଣ।”
Verse 85
वसिष्ठ बोले--मेरा नाम वसिष्ठ है, सबसे श्रेष्ठ होनेके कारण लोग मुझे वरिष्ठ भी कहते हैं। मैं गृहस्थ-आश्रममें वास करता हूँ; अतः वसिष्ठता (ऐश्वर्य-सम्पत्ति) और वासके कारण तुम मुझे वसिष्ठ समझो ।।
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ମୋ ନାମ ବସିଷ୍ଠ। ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ ହେବାରୁ ଲୋକେ ମୋତେ ‘ବରିଷ୍ଠ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କହନ୍ତି। ମୁଁ ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ରମରେ ବାସ କରେ; ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠତା (ଐଶ୍ୱର୍ୟ-ସମ୍ପଦ ଓ ଉତ୍କର୍ଷ) ଏବଂ ବାସ—ଏହି ଦୁଇ କାରଣରୁ ମୋତେ ‘ବସିଷ୍ଠ’ ବୋଲି ବୁଝ।” ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—“ମୁନେ! ଆପଣ ନିଜ ନାମର ଯେ ନିରୁକ୍ତି କହିଲେ, ତାହାର ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ ମଧ୍ୟ କଠିନ। ମୁଁ ଏହି ନାମ ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯାଆନ୍ତୁ—ପଦ୍ମିନୀ ସରୋବରରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତୁ।”
Verse 86
कश्यप उवाच कुलं कुलं च कुवम: कुवम: कश्यपो द्विज: । काश्य: काशनिकाशत्वादेतन्मे नाम धारय
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—“ଯାତୁଧାନୀ! ‘କଶ୍ୟ’ ହେଉଛି ଶରୀରର ନାମ; ଯେ ତାହାକୁ ପାଳନ କରେ, ସେ ‘କଶ୍ୟପ’ କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ‘କୁଲ’—ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେହରେ—ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ରୂପେ ପ୍ରବେଶ କରି ରକ୍ଷା କରେ; ତେଣୁ ମୁଁ କଶ୍ୟପ। ଏବଂ ‘କୁ’ ଅର୍ଥାତ୍ ପୃଥିବୀରେ ‘ବମ’—ବର୍ଷା—କରାଇଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ମୋର ହିଁ ସ୍ୱରୂପ; ତେଣୁ ମୋତେ ‘କୁବମ’ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି। ମୋ ଦେହକାନ୍ତି କାଶଫୁଲ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ତେଣୁ ମୁଁ ‘କାଶ୍ୟ’ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ମୋ ନାମ—ଏହାକୁ ଧାରଣ କର।”
Verse 87
यातुधान्युवाच यथोदाह्वतमेतत् ते मयि नाम महाद्युते । दुर्धार्यमेतन्मनसा गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ହେ ମହାଦ୍ୟୁତି ଋଷି! ତୁମେ ଯେପରି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲ, ମୋ ପ୍ରତି ତୁମ ନାମର ଅର୍ଥ ମନେ ଧରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ। ଆସ—ପଦ୍ମଭରା ସରୋବରକୁ ଅବତର।
Verse 88
भरद्वाज उवाच भरे5सुतान् भरेडशिष्यान् भरे देवान् भरे द्विजान् । भरे भार्या भरे द्वाजं भरद्वाजोडस्मि शोभने
ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—କଲ୍ୟାଣୀ! ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରେ, ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ; ଯଜ୍ଞାଦି ଦ୍ୱାରା ଦେବମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ ଏବଂ ଦାନଧର୍ମରେ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ। ମୁଁ ମୋ ଧର୍ମପତ୍ନୀକୁ ଓ ‘ଦ୍ୱାଜ’ (ବର୍ଣ୍ଣସଂକର) କୁହାଯାଉଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପୋଷଣ କରେ; ତେଣୁ, ହେ ଶୋଭନେ, ମୁଁ ଭରଦ୍ୱାଜ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
Verse 89
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ମୁନିବର! ତୁମ ନାମର ଏହି ନିରୁକ୍ତ ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଦୁଃଖରେ ଉଚ୍ଚାରିତ ଅକ୍ଷରମାନଙ୍କ ପରି ଲାଗୁଛି; ମୁଁ ଏହା ଧାରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଯାଅ—ପଦ୍ମଭରା ସରୋବରକୁ ଅବତର।
Verse 90
गौतम उवाच गोदमो दमतो<5धूमो5दमस्ते समदर्शनात् । विद्धि मां गौतमं कृत्ये यातुधानि निबोध माम्
ଗୌତମ କହିଲେ—ହେ କୃତ୍ୟେ! ମୁଁ ‘ଗୋ’ ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରିଛି, ତେଣୁ ‘ଗୋଦମ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ମୁଁ ଧୂମରହିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ। ସମଦର୍ଶନ ହେତୁ ତୁମେ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମୋତେ ଦମନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ହେ ଯାତୁଧାନୀ! ମୋତେ ଗୌତମ ଭାବେ ଜାଣ; ମୋତେ ବୁଝ।
Verse 91
यातुधान्युवाच यथोदाह्नतमेतत् ते मयि नाम महामुने । नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्,यातुधानी बोली--महामुने! आपके नामकी व्याख्या भी मैं नहीं समझ सकती। जाइये, पोखरेमें प्रवेश कीजिये
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ହେ ମହାମୁନେ! ତୁମେ ଯେପରି କହିଲ, ମୋ ପ୍ରତି ତୁମ ନାମର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ତ ଦୂର, ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଆସ—ପଦ୍ମଭରା ସରୋବରକୁ ଅବତର।
Verse 92
इस प्रकार श्रीमह्याभारत अनुशासनपर्वके अन्तर्गत दानधर्मपर्वनें श्राद्धकल्पविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ ମୋର ମିତ୍ର, ଏବଂ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଗାଈମାନଙ୍କର ମିତ୍ର। ମୁଁ ସମଗ୍ର ଜଗତର ମିତ୍ର; ତେଣୁ ଲୋକେ ମୋତେ ‘ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଜାଣନ୍ତି। ହେ ଯାତୁଧାନୀ, ସାବଧାନରେ ଶୁଣ; ମୋତେ ଭଲଭାବେ ବୁଝ।
Verse 93
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା— ମହର୍ଷେ! ଆପଣଙ୍କ ନାମର ଏହି ବ୍ୟୁତ୍ପତ୍ତି ମୋ ପାଇଁ ଅକ୍ଷରେ ଅକ୍ଷରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖଦ। ଏହାକୁ ମନେ ଧରି ରଖିବା ମୋର ସାଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ ଯାଆନ୍ତୁ— ପଦ୍ମଭରା ସରୋବରରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 94
जगदग्निरुवाच जाजमद्यजजाने5हं जिजाहीह जिजायिषि । जमदग्निरिति ख्यातस्ततो मां विद्धि शोभने
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ— କଲ୍ୟାଣୀ! ଆଜି ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଆହବନୀୟ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି। ତେଣୁ ମୋତେ ‘ଜମଦଗ୍ନି’ ନାମରେ ବିଖ୍ୟାତ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 95
यातुधान्युवाच यथोदाह्नतमेतत् ते मयि नाम महामुने । नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା— ମହାମୁନେ! ଆପଣ ଯେପରି ନିଜ ନାମର ଅର୍ଥ କହିଲେ, ତାହା ବୁଝି ଧରି ରଖିବା ମୋ ପାଇଁ କଠିନ। ତେଣୁ ଯାଆନ୍ତୁ— ପଦ୍ମଭରା ସରୋବରରେ ଅବତରଣ କରନ୍ତୁ।
Verse 96
अरुन्धत्युवाच धरान् धरित्रीं वसुधां भर्तुस्तिष्ठाम्यनन्तरम् । मनो<नुरुन्धती भर्तुरिति मां विद्धयारुन्धतीम्
ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ— ହେ ଯାତୁଧାନୀ! ମୁଁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀ ଓ ବସୁଧାକୁ ଧାରଣ କରେ। ମୁଁ ମୋର ପତିଠାରୁ କେବେ ଅଲଗା ରହେନି ଏବଂ ତାଙ୍କ ମନଅନୁସାରେ ଚାଲେ; ତେଣୁ ମୋର ନାମ ‘ଅରୁନ୍ଧତୀ’।
Verse 97
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ଦେବୀ! ତୁମେ ଯେ ନିଜ ନାମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କହିଲ, ସେଥିର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ମୋ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଦୁଃଖଦ ଓ କଠିନ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଧାରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଆସ—ପଦ୍ମିନୀ ସରୋବରରେ ଅବତର।
Verse 98
गण्डोवाच वक्त्रैकदेशे गण्डेति धातुमेतं प्रचक्षते । तेनोन्नतेन गण्डेति विद्धि मानलसम्भवे
ଗଣ୍ଡ କହିଲା—ଅଗ୍ନିଜ କୃତ୍ୟେ! ‘ଗଣ୍ଡ୍’ ଧାତୁ ମୁହଁର ଏକ ଅଂଶ—କପୋଳ—କୁ ସୂଚାଏ। ମୋ କପୋଳ ଉନ୍ନତ ଥିବାରୁ ଲୋକେ ମୋତେ ‘ଗଣ୍ଡ’ ବୋଲି ଡାକନ୍ତି।
Verse 99
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ତୁମ ନାମର ଏହି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ ଉଚ୍ଚାରଣରେ କଷ୍ଟଦାୟକ; ତେଣୁ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଅସମ୍ଭବ। ଯାଅ—ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପଦ୍ମିନୀରେ ଅବତର।
Verse 100
पशुसख उवाच पशून् रज्जामि दृष्टवाहं पशूनां च सदा सखा | गौणं पशुसखेत्येवं विद्धि मामग्निसम्भवे
ପଶୁସଖ କହିଲା—ଅଗ୍ନିଜ କୃତ୍ୟେ! ମୁଁ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ ଏବଂ ସଦା ତାଙ୍କର ସଖା। ଏହି ଗୁଣରୁ ମୋର ନାମ ‘ପଶୁସଖ’ ବୋଲି ଜାଣ।
Verse 101
यातुधान्युवाच नामनैरुक्तमेतत् ते दुःखव्याभाषिताक्षरम् | नैतद् धारयितुं शक््यं गच्छावतर पद्मिनीम्
ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ତୁମେ ନିଜ ନାମର ଯେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କହିଲ, ସେଥିର ଅକ୍ଷରଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଇଁ କଷ୍ଟଦାୟକ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଏବେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପୋଖରୀକୁ ଯାଅ।
Verse 102
शुनःसख उवाच एभिरुक्तं यथा नाम नाहं वक्तुमिहोत्सहे । शुन:ः:सखसखायं मां यातुधान्युपधारय
ଶୁନଃସଖ କହିଲେ—ଏମାନେ ଯେପରି ନିଜ ନାମ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ ଏଠାରେ କହିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ମୋତେ ଶୁନଃସଖଙ୍କ ସଖା ଭାବ; କିନ୍ତୁ ଯାତୁଧାନୀ ସହ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ମନେ ରଖ।
Verse 103
शुन:सख (संन्यासी) ने कहा--यातुधानी! इन ऋषियोंने जिस प्रकार अपना नाम बताया है; उस तरह मैं नहीं बता सकता। तू मेरा नाम शुन:सख समझ ।।
ଶୁନଃସଖ (ସନ୍ନ୍ୟାସୀ) କହିଲେ—ହେ ଯାତୁଧାନୀ! ଏହି ଋଷିମାନେ ଯେପରି ନିଜ ନାମ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ମୁଁ କହିପାରେ ନାହିଁ। ମୋ ନାମ ‘ଶୁନଃସଖ’ ବୋଲି ଧର। ଯାତୁଧାନୀ କହିଲା—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ତୁମେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ବାଣୀରେ ନିଜ ନାମ କହିଛ; ତେଣୁ ଏବେ ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ କହ—ତୁମର ସତ୍ୟ ନାମ କ’ଣ?
Verse 104
शुन:सख उवाच सकृदुक्त मया नाम न गृहीतं त्वया यदि । तस्मात् त्रिदण्डाभिहता गच्छ भस्मेति मा जिरम्
ଶୁନଃସଖ କହିଲେ—ମୁଁ ଏକଥର ମୋ ନାମ କହିଛି; ତଥାପି ଯଦି ତୁମେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରୁନାହ, ତେବେ ଏହି ପ୍ରମାଦର ଫଳରେ ମୋ ତ୍ରିଦଣ୍ଡର ପ୍ରହାରରେ ଏବେଇ ଭସ୍ମ ହୋଇଯା—ବିଳମ୍ବ ନୁହେଁ।
Verse 105
सा ब्रह्मदण्डकल्पेन तेन मूर्थ्नि हता तदा । कृत्या पपात मेदिन्यां भस्म सा च जगाम ह
ତେବେ ସେ ବ୍ରହ୍ମଦଣ୍ଡ ସଦୃଶ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଦଣ୍ଡରେ ତାହାର ମସ୍ତକରେ ପ୍ରହାର କଲେ। ସେ କୃତ୍ୟା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଭସ୍ମ ହୋଇଗଲା—ଏହିପରି କୁହାଯାଏ।
Verse 106
यह कहकर उस संन्यासीने ब्रह्मदण्डके समान अपने त्रिदण्डसे उसके मस्तकपर ऐसा हाथ जमाया कि वह यातुधानी पृथ्वीपर गिर पड़ी और तुरंत भस्म हो गयी ।।
ଏହିପରି ସେ ମହାବଳବତୀ ଯାତୁଧାନୀକୁ ବଧ କରି ଶୁନଃସଖ ନିଜ ତ୍ରିଦଣ୍ଡକୁ ଭୂମିରେ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଗାଡ଼ି, ସେଠାରେ ଘାସ ଢାକା ଭୂମି ଉପରେ ବସିଲେ।
Verse 107
ततस्ते मुनय: सर्वे पुष्कराणि बिसानि च । यथाकाममुपादाय समुत्तस्थुर्मुदान्विता:,तदनन्तर वे सभी महर्षि इच्छानुसार कमलके फूल और मृणाल लेकर प्रसन्नतापूर्वक सरोवरसे बाहर निकले
ତାପରେ ସେ ସମସ୍ତ ମୁନିମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପଦ୍ମଫୁଲ ଓ ମୃଣାଳ ନେଇ, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ସରୋବରରୁ ଉଠି ବାହାରିଲେ।
Verse 108
श्रमेण महता कृत्वा ते बिसानि कलापश: । तीरे निक्षिप्य पद्मिन्यास्तर्पणं चक्रुरम्भसा,फिर बहुत परिश्रम करके उन्होंने अलग-अलग बोझे बाँधे। इसके बाद उन्हें किनारेपर ही रखकर वे सरोवरके जलसे तर्पण करने लगे
ତାପରେ ବହୁ ପରିଶ୍ରମ କରି ସେମାନେ ମୃଣାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଗଠ୍ଠା କଲେ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପଦ୍ମିନୀ ସରୋବରର ତୀରେ ରଖି, ସେହି ଜଳରେ ତର୍ପଣ କଲେ।
Verse 109
अथोत्थाय जलात् तस्मातू् सर्वे ते समुपागमन् । नापश्यंश्वापि ते तानि बिसानि पुरुषर्षभा:,थोड़ी देर बाद जब वे पुरुषप्रवर पानीसे बाहर निकले तो उन्हें रखे हुए अपने वे मृणाल नहीं दिखायी पड़े
ତାପରେ କିଛି ସମୟ ପରେ ସେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଜଳରୁ ଉଠି ସମସ୍ତେ ଏକତ୍ର ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ତୀରେ ରଖା ମୃଣାଳଗୁଡ଼ିକୁ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ।
Verse 110
ऋषय ऊचु: केन क्षुधापरीतानामस्माकं पापकर्मणाम् । नृशंसेनापनीतानि बिसान्याहारकांक्षिणाम्
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—“ହାୟ! ଆମେ କ୍ଷୁଧାରେ ପୀଡ଼ିତ, ଏବେ ଆହାର ଆକାଙ୍କ୍ଷା କରୁଛୁ; ତଥାପି କେଉଁ ନିର୍ଦୟ ଲୋକ ଆମ—ପାପକର୍ମୀମାନଙ୍କ—ମୃଣାଳ ନେଇଗଲା? ସେ କିଏ?”
Verse 111
ते शंकमानास्त्वन्योन्यं पप्रच्छुद्धिजसत्तमा: । त ऊचु:ः समयं सर्वे कुर्म इत्यरिकर्शन
ସନ୍ଦେହଗ୍ରସ୍ତ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଶେଷରେ ସମସ୍ତେ କହିଲେ—“ହେ ଅରିକର୍ଷଣ! ଆସ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ମିଶି ଶପଥସହିତ ଏକ ସମୟ (ସଙ୍କଳ୍ପ) କରିବା।”
Verse 112
त उक्त्वा बाढमित्येवं सर्व एव तदा समम् | क्षुधार्ता: सुपरिश्रान्ता: शपथायोपचक्रमु:
ସେ କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥିରେ କହିଲେ—“ଭଲ।” ତାପରେ ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ଓ ପରିଶ୍ରମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଳାନ୍ତ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକାସାଥିରେ ଶପଥ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
Verse 113
अत्रिऱवाच सगां स्पृशतु पादेन सूर्य च प्रतिमेहतु । अनध्यायेष्वधीयीत बिसस्तैन्यं करोति यः:
ଅତ୍ରି କହିଲେ—“ଯେ ଗାଈକୁ ପାଦରେ ସ୍ପର୍ଶ କରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ପିଶାବ କରେ; ତଥା ଅନଧ୍ୟାୟ ଦିନରେ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ—ସେ ମୃଣାଳ-ଚୋରିର ପାପ କରେ।”
Verse 114
अत्रि बोले--जो मृणालकी चोरी करता हो उसे गायको लात मारने, सूर्यकी ओर मुँह करके पेशाब करने और अनध्यायके समय अध्ययन करनेका पाप लगे ।।
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଅନଧ୍ୟାୟ ସମୟରେ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିବା ଲୋକ ଲୋକମଧ୍ୟରେ କୁକୁର ଟାଣିନେବା ପରି ଘୋର ଦୋଷର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଏବଂ ପରିବ୍ରାଜକ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କାମେଚ୍ଛାନୁସାରେ ଚାଲୁଥିବା ଲୋକ—ସେ ମଧ୍ୟ ମୃଣାଳ-ଚୋରିର ପାପ କରେ।”
Verse 115
शरणागतं हन्तु स वै स्वसुतां चोपजीवतु । अर्थान् कांक्षतु कीनाशाद् बिसस्तैन्यं करोति यः
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଯେ ଶରଣାଗତକୁ ହତ୍ୟା କରେ, ଯେ ନିଜ କନ୍ୟାକୁ ବିକ୍ରି କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ଯେ କୃଷକର ଧନକୁ ଲୋଭ କରି ଛିନିନେଏ, ଏବଂ ଯେ ମୃଣାଳ ଚୋରି କରେ—ସେ ଘୋର ପାପର ଭାଗୀ।”
Verse 116
कश्यप उवाच सर्वत्र सर्व लपतु न्यासलोपं करोतु च । कूटसाक्षित्वमभ्येतु बिसस्तैन्यं करोति यः:
କଶ୍ୟପ କହିଲେ—“ଯେ ସବୁଠାରେ ସବୁକିଛି ଗିଳିନେଏ, ଯେ ନ୍ୟାସ (ଅମାନତ) ଲୋପ କରେ, ଏବଂ ଯେ କୂଟ-ସାକ୍ଷୀ ହୁଏ—ସେ ମୃଣାଳ-ଚୋରିର ପାପ କରେ।”
Verse 117
कश्यपने कहा--जिसने मृणालोंकी चोरी की हो उसको सब जगह सब तरहकी बातें कहने, दूसरोंकी धरोहर हड़प लेने और झूठी गवाही देनेका पाप लगे ।।
କାଶ୍ୟପ କହିଲେ—ଯେ କେହି ବିସା (ପଦ୍ମନାଳ ତନ୍ତୁ) ଚୋରି କରେ, ସେ ଅକାରଣ ମାଂସଭୋଜନର ପାପଦୋଷ ପାଏ; ତାହାର ଦାନ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ; ଏବଂ ଦିନେ ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗର ପାପ ମଧ୍ୟ ତା’ପରେ ଲାଗେ। ଏହିପରି ଛୋଟ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଚୋରି ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଧର୍ମଦୋଷ ଆଣେ।
Verse 118
भरद्वाज उवाच नृशंसस्त्यक्तधर्मस्तु स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च । ब्राह्मणं चापि जयतां बिसस्तैन्यं करोति यः
ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯେ ବିସା ଚୋରି କରେ, ସେ ନିର୍ଦୟ ଏବଂ ଧର୍ମତ୍ୟାଗୀ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ପ୍ରତି, ନିଜ ଜ୍ଞାତି-କୁଟୁମ୍ବ ପ୍ରତି ଓ ଗୋମାତା ପ୍ରତି ପାପାଚରଣର ଦୋଷ ଭୋଗେ; ଏବଂ ବାଦରେ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପରାଜିତ କରିବାର ପାପ ମଧ୍ୟ ତା’ପରେ ଲାଗେ।
Verse 119
उपाध्यायमध: कृत्वा ऋचो<ध्येतु अजूंषि च । जुहोतु च स कक्षाग्नौ बिसस्तैन्यं करोति यः:
ଯେ ବିସା ଚୋରି କରେ, ସେ ଏମିତି ପାପ ଭୋଗେ—ଯେପରି ଉପାଧ୍ୟାୟଙ୍କୁ ତଳେ ବସାଇ ଋଗ୍ବେଦ ଓ ଯଜୁର୍ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରେ, ଏବଂ ଘାସ-ଫୁସର ଆଗୁନିରେ ଆହୁତି ଦେଉଛି।
Verse 120
जगदग्निरुवाच पुरीषमुत्सृजत्वप्सु हन्तु गां चैव द्रह्मतु । अनृतौ मैथुन यातु बिसस्तैन्यं करोति यः:
ଜମଦଗ୍ନି କହିଲେ—ଯେ ବିସା ଚୋରି କରେ, ସେ ଜଳରେ ମଳତ୍ୟାଗ କରିବାର ପାପ ଭୋଗେ; ଗୋହତ୍ୟା କିମ୍ବା ଗୋମାତା ପ୍ରତି ଦ୍ରୋହର ଦୋଷ ଲାଗେ; ଏବଂ ଋତୁକାଳ ବିନା ସ୍ତ୍ରୀସଙ୍ଗର ପାପ ମଧ୍ୟ ତା’ପରେ ପଡ଼େ।
Verse 121
द्वेष्यो भार्योपजीवी स्यादू दूरबन्धुश्न वैरवान् । अन्योन्यस्यातिथिकश्षास्तु बिसस्तैन्यं करोति यः:
ଭରଦ୍ୱାଜ କହିଲେ—ଯେ ବିସା ଚୋରି କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ହୁଏ; ସ୍ତ୍ରୀର ଉପାର୍ଜନରେ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ; ଭାଇ-ବନ୍ଧୁ ଓ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦୂରେ ରହେ; ସମସ୍ତଙ୍କ ସହ ବୈର ବାନ୍ଧେ; ଏବଂ ପରାଧୀନ ହୋଇ ଏକ ଘରୁ ଅନ୍ୟ ଘରକୁ ଅତିଥି ଭଳି ଘୁରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 122
गौतम उवाच अधीत्य वेदांस्त्यजतु त्रीनग्नीनपविध्यतु । विक्रीणातु तथा सोम॑ बिसस्तैन्यं करोति यः
ଗୌତମ କହିଲେ—ଯେ ମୃଣାଳ (ବିସ) ଚୋରି କରେ, ସେ ଯେନେ ବେଦ ପଢ଼ି ତ୍ୟାଗ କଲା, ତିନି ପବିତ୍ର ଅଗ୍ନି ପରିତ୍ୟାଗ କଲା ଓ ସୋମ ବିକ୍ରୟ କଲା—ଏହି ପାପ ସମାନ ପାପର ଭାଗୀ ହୁଏ।
Verse 123
उदपानप्लवे ग्रामे ब्राह्मणो वृषलीपति: । तस्य सालोक््यतां यातु बिसस्तैन्यं करोति यः
ଯେ ଗାଁରେ ଏକେ କୂଆଁରୁ ସମସ୍ତେ ପାଣି ଭରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରା-ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ସଂସର୍ଗ କରେ—ମୃଣାଳ (ବିସ) ଚୋର ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଲୋକକୁ ହିଁ ପାଉ।
Verse 124
विश्वामित्र उवाच जीवतो वै गुरून् भृत्यान् भरन्त्वस्य परे जना: । अगतिर्षहुपुत्र: स्याद् बिसस्तैन्यं करोति यः
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯେ ମୃଣାଳ (ବିସ) ଚୋରି କରେ, ସେହି ପାପ ତାହାରେ ପଡ଼ୁ: ସେ ଜୀବିତ ଥିବାବେଳେ ତାହାର ଗୁରୁଜନ ଓ ଆଶ୍ରିତମାନଙ୍କୁ ଅନ୍ୟେ ପୋଷଣ କରୁନ୍ତୁ; ସେ ଦୁର୍ଗତିକୁ ପାଉ; ଏବଂ ଅନେକ ପୁତ୍ର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟଭ୍ରଷ୍ଟ ହେଉ।
Verse 125
अशुचिर्त्रद्यकूटो5स्तु ऋद्धया चैवाप्यहंकृत: । कर्षको मत्सरी चास्तु बिसस्तैन्यं करोति य:
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯେ ମୃଣାଳ (ବିସ) ଅପହରଣ କରେ, ସେ ଅଶୁଚି ହେଉ; ବେଦନିନ୍ଦକ ନାସ୍ତିକ ହେଉ; ଧନ-ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟରେ ଅହଂକାରୀ ହେଉ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କୃଷକ ହୋଇ ହଳ ଧରୁ; ଏବଂ ମତ୍ସରୀ ହେଉ।
Verse 126
वर्षाचरो<स्तु भृतको राज्ञश्नास्तु पुरोहित: । अयाज्यस्य भवेदृत्विग् बिसस्तैन्यं करोति यः:
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯେ ମୃଣାଳ (ବିସ) ଚୋରି କରେ, ସେ ବର୍ଷାକାଳରେ ପରଦେଶ ଯାତ୍ରୀ ହେଉ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ବେତନ ନେଇ କାମ କରୁଥିବା ଭୃତକ ହେଉ; ରାଜାଙ୍କ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ ହେଉ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ଅଯୋଗ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଋତ୍ୱିଜ ହେଉ।
Verse 127
अरुन्धत्युवाच नित्यं परिभवेच्छवश्रूं भर्तुर्भवतु दुर्मना: । एका स्वादु समाश्षातु बिसस्तैन्यं करोति या
ଅରୁନ୍ଧତୀ କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃଣାଳ/ବିସା (ପଦ୍ମନାଳ) ଚୋରି କରେ, ସେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କୁ ଅବମାନ କରିବାର, ପତିଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେବାର ଏବଂ ଏକାକି ସ୍ୱାଦିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରିବାର ଦୋଷ ଭୋଗେ।
Verse 128
ज्ञातीनां गृहमध्यस्था सक्तूनत्तु दिनक्षये । अभोग्या वीरसूरस्तु बिसस्तैन्यं करोति या
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃଣାଳ/ବିସା ଚୋରି କରିଛି, ସେ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ଅପମାନିତ ହୁଏ, ଦିନ ଶେଷେ କେବଳ ସତ୍ତୁ ଖାଏ; କଳଙ୍କିତ ହୋଇ ପତିଙ୍କ ଦାମ୍ପତ୍ୟଭୋଗର ଅଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତ୍ରିୟ-ସ୍ୱଭାବର ଉଗ୍ର, ବୀର ପୁତ୍ରକୁ ଜନ୍ମ ଦିଏ—ଏହି ତାହାର ପାପଫଳ।
Verse 129
गण्डोवाच अनृतं भाषतु सदा बन्धुभिश्च विरुध्यतु । ददातु कन्यां शुल्केन बिसस्तैन्यं करोति या
ଗଣ୍ଡ କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃଣାଳ/ବିସା ଚୋରି କରେ, ସେ ସଦା ମିଥ୍ୟା କହୁ, ନିଜ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧରେ ରହୁ, ଏବଂ ଶୁଳ୍କ ନେଇ କନ୍ୟାଦାନ କରୁ।
Verse 130
गण्डा बोली--जिस स्त्रीने मृणालकी चोरी की हो उसे सदा झूठ बोलनेका, भाई- बन्धुओंसे लड़ने और विरोध करने और शुल्क लेकर कन्यादान करनेका पाप लगे ।।
ଗଣ୍ଡା କହିଲେ—ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ମୃଣାଳ/ବିସା ଚୋରି କରିଛି, ସେ ସଦା ମିଥ୍ୟା କହିବାର, ଭାଇ-ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଝଗଡ଼ା-ବିରୋଧ କରିବାର ଏବଂ ଶୁଳ୍କ ନେଇ କନ୍ୟାଦାନ କରିବାର ପାପ ଭୋଗେ। ସେ ନିଜେ ରାନ୍ଧି ଏକାକି ଖାଇବ; ପରଦାସ୍ୟରେ ଜୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ବୃଦ୍ଧ ହେବ; ଏବଂ ବିକର୍ମରେ ବିନାଶକର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବ—ଏହି ମୃଣାଳ-ଚୋରିର ଫଳ।
Verse 131
पशुसख उवाच दास एव प्रजायेतामप्रसूतिरकिंचन: । दैवतेष्वनमस्कारो बिसस्तैन्यं करोति यः
ପଶୁସଖ କହିଲେ—ଯେ ମୃଣାଳ/ବିସା ଚୋରି କରେ, ସେ ପରଜନ୍ମରେ ଦାସୀର ଘରେ ହିଁ ଜନ୍ମ ନେଏ; ସନ୍ତାନହୀନ ଓ ନିର୍ଧନ ହୁଏ; ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର ନ କରିବାର ପାପ ମଧ୍ୟ ଭୋଗେ।
Verse 132
शुन:सख उवाच अध्वर्यवे दुहितरं वा ददातु च्छन्दोगे वा चरितब्रह्यचर्ये आशरथर्वणं वेदमधीत्य विप्र: स््नायीत वा यो हरते बिसानि
ଶୁନଃସଖ କହିଲେ—ଯେ ମୃଣାଳ (ପଦ୍ମନାଳ) ଚୋରି କରିଛି, ସେ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତରୂପେ ଯଜୁର୍ବେଦୀ ଅଧ୍ୱର୍ୟୁଙ୍କୁ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିବା ସାମବେଦୀ ଛାନ୍ଦୋଗ ପଣ୍ଡିତଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ କରୁ; ନଚେତ୍ ଅଥର୍ବବେଦ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧ୍ୟୟନ କରି ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୀଘ୍ର ସ୍ନାତକ-ସ୍ନାନ କରୁ।
Verse 133
ऋषय ऊचु: इष्टमेतद् द्विजातीनां योड्यं ते शपथ: कृत: । त्वया कृतं बिसस्तैन्यं सर्वेषां न: शुन:सख
ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ଶୁନଃସଖ! ତୁମେ କରିଥିବା ଶପଥ ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କୁ ଇଷ୍ଟ। ତେଣୁ ଆମ ମୃଣାଳ-ଚୋରି ତୁମେ ହିଁ କରିଛ ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହୁଏ।
Verse 134
शुन:सख उवाच न्यस्तमद्यं न पश्यदूभिर्यदुक्तं कृतकर्मभि: । सत्यमेतन्न मिथ्यैतद् बिसस्तैन्यं कृतं मया
ଶୁନଃସଖ କହିଲେ—ତୁମେମାନେ କର୍ମରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ, ଦେଖି ପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ସତ୍ୟ, ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ମୃଣାଳ-ଚୋରି ମୁଁ ହିଁ କରିଛି।
Verse 135
मया हान्तर्हितानीह बिसानीमानि पश्यत । परीक्षार्थ भगवतां कृतमेवं॑ मयानघा:,मैंने उन मृणालोंको यहाँ छिपा दिया था। देखिये, ये रहे आपके मृणाल। निष्पाप मुनियो! मैंने आपलोगोंकी परीक्षाके लिये ही ऐसा किया था
ମୁଁ ଏହି ମୃଣାଳଗୁଡ଼ିକୁ ଏଠି ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲି; ଦେଖ, ଏହି ରହିଲା। ନିଷ୍ପାପ ମୁନିମାନେ! ତୁମମାନଙ୍କ ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଏପରି କରିଥିଲି।
Verse 136
रक्षणार्थ च सर्वेषां भवतामहमागत: । यातुधानी ह्ूतिक्रूरा कृत्यैषा वो वधैषिणी,मैं आप सब लोगोंकी रक्षाके लिये यहाँ आया था यह यातुधानी अत्यन्त क्रूर स्वभाववाली कृत्या थी और आपलोगोंका वध करना चाहती थी
ତୁମମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଏହି ଯାତୁଧାନୀ—ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ସ୍ୱଭାବର—ଏହି କୃତ୍ୟା ତୁମମାନଙ୍କ ବଧ ଚାହୁଁଥିଲା।
Verse 137
वृषादर्भिप्रयुक्तैषा निहता मे तपोधना: । दुष्टा हिंस्थादियं पापा युष्मान् प्रत्यग्निसम्भवा
ଶୁନଃସଖ କହିଲା—ବୃଷଭ ଓ ଦର୍ଭ-ତୃଣର ପ୍ରୟୋଗରେ ଏହି ଦୁଷ୍ଟା ମୋର ତପୋଧନ, କଷ୍ଟାର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛି। ଅଗ୍ନିଜା ଏହି ପାପିଣୀ ହିଂସ୍ରା; ସେ ମୋତେ ହାନି କରିଛି, ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ୱେଷ ତୁମମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅଛି।
Verse 138
तस्मादस्म्यागतो विप्रा वासवं मां निबोधत । अलोभादक्षया लोकाः: प्राप्ता वै सार्वकामिका:
ଏହିହେତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୁଁ (ତୁମମାନଙ୍କ ପାଖକୁ) ଆସିଛି; ମୋତେ ବାସବ (ଇନ୍ଦ୍ର) ବୋଲି ଜାଣ। ଲୋଭ-ତ୍ୟାଗରୁ ହିଁ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣକାରୀ ଅକ୍ଷୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 139
उत्तिष्ठ ध्वमित: क्षिप्रं तानवाप्लुत वै द्विजा:
ଶୁନଃଶଖ କହିଲା—ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଏଠାରୁ ତୁରନ୍ତ ଉଠ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ସ୍ନାନ କର।
Verse 140
तपोधनो! राजा वृषादर्भिने इसे भेजा था
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ମହର୍ଷିମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୁରନ୍ଦରଙ୍କୁ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କଲେ; ଏବଂ ତ୍ରିଦଶାଧିପତି ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହ ସମସ୍ତେ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ—ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ—କୁ ଗଲେ।
Verse 141
एवमेते महात्मानो भोगैर्बहुविधैरपि । क्षुधा परमया युक्ताश्छन्द्यमाना महात्मभि:
ଏହିପରି ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁଧାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ମହାନ୍ମାନେ ବହୁବିଧ ଭୋଗରେ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମୟରେ ଲୋଭ କଲେ ନାହିଁ।
Verse 142
नैव लोभ॑ तदा चक्रुस्तत: स्वर्गमवाप्रुवन्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଲୋଭକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୁଖା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହାଜନମାନେ ନାନାଭୋଗରେ ପ୍ରଲୋଭିତ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେଇ ମହାତ୍ମାମାନେ କାମ-ଇଚ୍ଛାର ବଶ ହେଲେ ନାହିଁ—ଏହି କାରଣରୁ ସ୍ୱର୍ଗପଦ ଲାଭ କଲେ।
Verse 143
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु नरो लोभ विवर्जयेत् । एष धर्म: परो राजंस्तस्माल्लोभं॑ विवर्जयेत्
ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଲୋଭକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ହେ ରାଜନ, ଏହାହିଁ ପରମ ଧର୍ମ; ତେଣୁ ଲୋଭକୁ ନିଶ୍ଚୟ ତ୍ୟାଗ କର।
Verse 144
इदं नर: सुचरितं समवायेषु कीर्तयन् । अर्थभागी च भवति न च दुर्गाण्यवाप्तुते
ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଜନସମାବେଶରେ ଏହି ପବିତ୍ର ସୁଚରିତର କୀର୍ତ୍ତନ କରି ପ୍ରଚାର କରେ, ସେ ଧନ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଲାଭର ଭାଗୀ ହୁଏ; ଏବଂ କେବେ ଦୁର୍ଗତି କିମ୍ବା ବିପଦରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ।
Verse 145
प्रीयन्ते पितरक्षास्य ऋषयो देवतास्तथा । यशोधर्मार्थभागी च भवति प्रेत्य मानव:
ତାହାଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ, ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଲୋକରେ ଯଶ, ଧର୍ମ ଓ ଧନର ଭାଗୀ ହୁଏ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ତାହା ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ସହଜଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 231
कश्यपोडत्रिर्वसिष्ठ क्ष भरद्वाजो5थ गौतम: । विश्वामित्रो जमदग्नि: साध्वी चैवाप्यरुन्धती
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କଶ୍ୟପ, ଅତ୍ରି, ବସିଷ୍ଠ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଓ ଜମଦଗ୍ନି; ଏବଂ ସାଧ୍ବୀ ଅରୁନ୍ଧତୀ ମଧ୍ୟ।
Frequently Asked Questions
The dilemma concerns adjudicating an apparent theft within a sacred context: whether the taking of Agastya’s puṣkara should be treated as criminal appropriation or as an act whose ethical status depends on intention and the pursuit of dharma-knowledge.
Ethical judgment should not rest solely on appearances; intent and context matter, and reconciliation through truthful explanation and restitution can prevent escalation—especially when authoritative speech (oaths/curses) carries real social-ritual consequences.
Yes. The closing verses present benefits for reciting/reflecting on the account—protection from misfortune and illness, auspicious progeny and social standing, and posthumous attainment of higher worlds—positioning the chapter as both instruction and merit-bearing text.