Adhyaya 47
Dāyavibhāga (Inheritance Apportionment) and Household Precedence — Dialogue of Yudhiṣṭhira and Bhīṣma
Upa-parva: Dāyavibhāga–Niyama (Rules of Inheritance and Apportionment) — Anuśāsana-parva Discourses
Chapter 47 presents a technical dharma inquiry: Yudhiṣṭhira requests clarification on how inheritance should be apportioned when a householder has multiple wives recognized in a graded order, and when sons are born from those unions. Bhīṣma answers by laying out ranked shares and conditional entitlements, repeatedly emphasizing that certain portions—especially for the son born from the lowest-recognized union—are to be taken only if explicitly given by the father, while still recommending provision on grounds of non-cruelty (ānṛśaṃsya). The chapter further explains the rationale for unequal division by appealing to precedence within the household: the senior wife’s ritual and domestic roles are treated as determinative of status, and this precedence is used to justify differential shares among offspring. The discourse then extends the same logic to other social categories, specifying different division schemes (e.g., tenfold, eightfold, fivefold) and restating that among sons of the same category, shares are equal, with an additional senior portion for the eldest. Overall, the chapter functions as casuistic guidance intended to minimize disputes by defining hierarchy, conditions of transfer, and a bounded ethic of provision.
Chapter Arc: युधिष्ठिर धर्मराज भीष्म से पूछते हैं—सब धर्मों में सबसे अधिक विचारणीय यह प्रश्न है कि कन्या किस प्रकार के पुरुष को दी जाए। → भीष्म विवाह-धर्म के सूक्ष्म मानदण्ड खोलते हैं—वर के शील-वृत्त, विद्या, कुल/योनि, कर्म और गुणों की जाँच; कन्या की सहमति/अभिप्राय का स्थान; मातृ-सपिण्ड और पितृ-गोत्र निषेध; और यह भी कि आभूषण-उपहार लेकर किया गया कन्यादान ‘मूल्य’ या ‘विक्रय’ नहीं है। मतभेद उभरते हैं कि पाणिग्रहण से पहले/बीच का ‘अन्तर’ क्या अर्थ रखता है और किस बिन्दु पर विवाह-बंधन अटल होता है। → विवाह-संस्कार की निर्णायक रेखा स्थापित होती है—सप्तपदी के सातवें पद पर पाणिग्रहण-मन्त्रों की निष्ठा/पूर्णता मानी जाती है; वहीं से स्त्री ‘भार्या’ के रूप में निश्चित होती है। → भीष्म समन्वय करते हैं—जहाँ उत्तम पात्र मिले वहीं कन्या देनी चाहिए; जीवित रहते हुए भी कुल-परिवार को विचार करना चाहिए; सत्यवचन और विधि-पालन अनिवार्य है; और अनुकूल, वंशानुरूप, विधिपूर्वक अग्नि के सम्मुख परिक्रमा आदि से विवाह की मर्यादा पूर्ण होती है। → कन्या की ‘इच्छा’ (गान्धर्व-धर्म) और कुल-परिवार की ‘विचारणा’ के बीच, व्यवहार में किसे कितना प्रधान माना जाए—यह प्रश्न अगले उपदेशों की ओर संकेत करता है।
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २ श्लोक मिलाकर कुल २९ श्लोक हैं) ऑपनआक्राता छा अर: चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: कन्या-विवाहके सम्बन्धमें पात्रविषयक विभिन्न विचार युधिछिर उवाच यन्मूलं सर्वधधर्माणां स्वजनस्य गृहस्य च । पितृदेवातिथीनां च तनमे ब्रूहि पितामह
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ମୂଳ, ସ୍ୱଜନ ଓ ଗୃହର ଆଧାର, ଏବଂ ପିତୃ, ଦେବ ଓ ଅତିଥିଙ୍କ ସତ୍କାରକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଭିତ୍ତି—ସେହି କନ୍ୟାଦାନ ବିଷୟରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
अयं हि सर्वधर्माणां धर्मश्चिन्त्यतमो मतः । कीदृशस्य प्रदेया स्थात् कन्येति वसुधाधिप,पृथ्वीनाथ! सब धर्मोंसे बढ़कर यही चिन्तन करने योग्य धर्म माना गया है कि कैसे पात्रको कन्या देनी चाहिये?
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ— ହେ ପୃଥିବୀନାଥ! ସମସ୍ତ ଧର୍ମମଧ୍ୟରେ ଏହି ଧର୍ମଟି ସର୍ବାଧିକ ଚିନ୍ତନୀୟ— କେମିତି ପୁରୁଷଙ୍କୁ କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରେ ଦେବା ଉଚିତ?
Verse 3
भीष्म उवाच शीलवृत्ते समाज्ञाय विद्यां योनिं च कर्म च । सद्/रिरेवं प्रदातव्या कन्या गुणयुते वरे
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ବତ୍ସ! ପ୍ରଥମେ ବରର ଶୀଳ-ସ୍ୱଭାବ ଓ ଆଚରଣ, ତାଙ୍କର ବିଦ୍ୟା, ବଂଶ ଓ କର୍ମକୁ ଭଲଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଗୁଣବାନ୍ ବୋଲି ପ୍ରତୀତ ହେଲେ ତେବେ ମାତ୍ର କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 4
ब्राह्मणानां सतामेष ब्राह्मो धर्मो युधिष्ठिर । आवाह्गामावहेदेवं यो दद्यादनुकूलत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ସତ୍ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଏହି ବ୍ରାହ୍ମ ଧର୍ମ— ଯାହାକୁ ସମ୍ମାନରେ ଆହ୍ୱାନ କରି ସତ୍କାର ସହ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତାଙ୍କର ହିତ ଓ ଅନୁକୂଳତା ଅନୁସାରେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।
Verse 5
आत्माभिप्रेतमुत्सूज्य कन्याभिप्रेत एव यः:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ଯେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି କେବଳ କନ୍ୟାର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଚାଲେ…
Verse 6
अभिप्रेता च या यस्य तस्मै देया युधिष्ठिर । गान्धर्वमिति तं॑ धर्म प्राहुरवेदविदो जना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ— ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ଯାହାକୁ ଅଭିପ୍ରେତ କରେ ଏବଂ ଯେ ପୁରୁଷ ତାକୁ ଅଭିପ୍ରେତ କରେ, ସେହି ସ୍ତ୍ରୀକୁ ସେହି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ। ବେଦବିଦ୍ ଲୋକେ ସେହି ବିବାହଧର୍ମକୁ ‘ଗାନ୍ଧର୍ବ’ ବୋଲି କହନ୍ତି।
Verse 7
युधिष्ठिर! जब कन्याके माता-पिता अपने पसंद किये हुए वरको छोड़कर जिसे कन्या पसंद करती हो तथा जो कन्याको चाहता हो ऐसे वरके साथ उस कन्याका विवाह करते हैं, तब वेदवेत्ता पुरुष उस विवाहको गान्धर्व धर्म (गान्धर्व विवाह) कहते हैं ।।
Bhishma said: “Yudhishthira, when a maiden’s parents set aside the suitor they themselves had chosen and instead marry her to the man she prefers—who also desires her—learned men of the Vedas call that form of marriage the Gandharva mode. But when, O king, her kinsmen are enticed and won over, and the maiden is in effect ‘purchased’ by giving abundant wealth, the wise declare that to be the Asura mode of marriage.”
Verse 8
हत्वा छित्त्वा च शीर्षाणि रुदतां रुदतीं गृहात् । प्रसहम हरणं तात राक्षसो विधिरुच्यते
Bhishma said: “After killing and even severing the heads of her weeping protectors, and then forcibly carrying away the girl—herself in tears—from her home: this, dear one, is declared to be the ‘Rākṣasa’ mode (of marriage).” The verse frames the act as a named social category while simultaneously exposing its violent, adharma-leaning character through the imagery of grief, coercion, and bloodshed.
Verse 9
पज्चानां तु त्रयो धर्म्या द्वावधर्म्यों युधिष्ठिर । पैशाचश्चासुरश्चैव न कर्तव्यो कथंचन
Bhīṣma said: “Of the five forms of marriage, O Yudhiṣṭhira, three are in accordance with dharma, while two are contrary to dharma. The Paiśāca and the Āsura forms should never be practiced under any circumstances.”
Verse 10
ब्राह्मः क्षात्रो5थ गान्धर्व एते धर्म्या नरर्षभ । पृथग् वा यदि वा मिश्रा: कर्तव्या नात्र संशय:
Bhīṣma said: “O bull among men, the Brāhma, the Kṣātra, and the Gāndharva—these are declared to be marriages in accordance with dharma. Whether performed separately in their distinct forms or combined in mixed forms, they are to be undertaken; there is no doubt about this.”
Verse 11
तिस्रो भार्या ब्राह्मणस्य द्वे भायें क्षत्रियस्य तु । वैश्य: स्वजात्यां विन्देत तास्वपत्यं समं भवेत्
Bhīṣma said: “For a Brāhmaṇa, three wives are prescribed; for a Kṣatriya, two. A Vaiśya should marry only within his own varṇa. The children born from these wives are regarded as equal and as belonging to the father’s varṇa—no hierarchy is to be drawn among them on account of the mothers’ lineage.”
Verse 12
ब्राह्मणी तु भवेज्ज्येष्ठा क्षत्रिया क्षत्रियस्य तु रत्यर्थमपि शूद्रा स्यान्नेत्याहुरपरे जना:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷତ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କେହି କହନ୍ତି ଯେ ରତିହେତୁ ଶୂଦ୍ରାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 13
अपत्यजन्म शूद्रायां न प्रशंसन्ति साधव: । शूद्रायां जनयन् वि्र: प्रायश्चित्ती विधीयते
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶୂଦ୍ରାରେ ସନ୍ତାନୋତ୍ପତ୍ତିକୁ ସାଧୁଜନ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶୂଦ୍ରାରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଏ, ତେବେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ।
Verse 14
श्रेष्ठ पुरुष ब्राह्मणका शूद्र-कन्याके गर्भसे संतान उत्पन्न करना अच्छा नहीं मानते। शूद्राके गर्भसे संतान उत्पन्न करनेवाला ब्राह्मण प्रायश्चित्तका भागी होता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଶ୍ରେଷ୍ଠଜନଙ୍କ ମତରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଶୂଦ୍ର-କନ୍ୟାର ଗର୍ଭରୁ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇବା ପ୍ରଶଂସନୀୟ ନୁହେଁ; ଶୂଦ୍ରାରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମାଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ଭାଗୀ ହୁଏ। ତିରିଶ ବର୍ଷର ପୁରୁଷ ଯେ କନ୍ୟା ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଋତୁମତୀ ହୋଇନାହିଁ, ସେହି ଦଶ ବର୍ଷର କନ୍ୟାକୁ ପତ୍ନୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରୁ; କିମ୍ବା ଏକୋଇଶ ବର୍ଷର ପୁରୁଷ ସାତ ବର୍ଷର କନ୍ୟାକୁ ବିବାହରେ ପାଉ।
Verse 15
यस्यास्तु न भवेद् भ्राता पिता वा भरतर्षभ । नोपयच्छेत तां जातु पुत्रिकाधर्मिणी हि सा
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଯେ କନ୍ୟାର ପିତା କିମ୍ବା ଭ୍ରାତା ନାହିଁ, ତାକୁ କେବେ ବି ବିବାହରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ସେ ପୁତ୍ରିକା-ଧର୍ମିଣୀ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।
Verse 16
त्रीणि वर्षाण्युदी क्षेत्र कन्या ऋतुमती सती । चतुर्थे त्वथ सम्प्राप्ते स्वयं भर्तारमर्जयेत्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କନ୍ୟା ଋତୁମତୀ ହେଲାପରେ ତିନି ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିବାହ ପାଇଁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁ। ଚତୁର୍ଥ ବର୍ଷ ଆସିଲେ ସେ ସ୍ୱୟଂ ନିଜ ପତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ।
Verse 17
प्रजा न हीयते तस्या रतिश्ष भरतर्षभ । अतोडन््यथा वर्तमाना भवेद् वाच्या प्रजापते:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ! ଏପରି ହେଲେ ସେ କନ୍ୟାର ସେ ପୁରୁଷ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧ ଦୋଷରୂପ ଗଣ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ, ନାହିଁ କି ତାହାରୁ ଜନ୍ମିତ ସନ୍ତାନ ହୀନ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ବୋଲି ଧରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେ ସ୍ତ୍ରୀ ଏହି ବିଧିର ବିପରୀତ ଆଚରଣ କରେ, ସେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିନ୍ଦନୀୟ—କାରଣ ସେ ଧର୍ମମର୍ଯ୍ୟାଦା ଲଂଘନ କରେ।
Verse 18
असपिण्डा च या मातुरसगोत्रा च या पितु: । इत्येतामनुगच्छेत तं धर्म मनुरब्रवीत्,जो कन्या माताकी सपिण्ड और पिताके गोत्रकी न हो, उसीका अनुगमन करे। इसे मनुजीने धर्मानुकूल बताया है?
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ କନ୍ୟା ମାତୃପକ୍ଷରୁ ସପିଣ୍ଡ ସମ୍ବନ୍ଧୀ ନୁହେଁ ଏବଂ ପିତୃପକ୍ଷରୁ ସମାନ ଗୋତ୍ରର ନୁହେଁ, ସେହି କନ୍ୟାକୁ ହିଁ ବିବାହରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ମନୁ ଏହାକୁ ଧର୍ମର ନିୟମ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
Verse 19
युधिछिर उवाच शुल्कमन्येन दत्तं स्याद् ददानीत्याह चापर: । बलादन्य: प्रभाषेत धनमन्य: प्रदर्शयेत्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯଦି ଜଣେ କନ୍ୟାଶୁଳ୍କ ଦେଇ ବିବାହ ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟଜଣ ‘ମୁଁ ଦେବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରି ନିଶ୍ଚିତ କରିଥାଏ, ତୃତୀୟଜଣ ବଳପୂର୍ବକ ନେଇଯିବାକୁ କହୁଥାଏ, ଚତୁର୍ଥଜଣ ଅଧିକ ଧନ ଦେଖାଇ ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ-ବାନ୍ଧବଙ୍କୁ ଲୋଭ ଦେଉଥାଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚମଜଣ ପୂର୍ବରୁ ପାଣିଗ୍ରହଣ କରିସାରିଥାଏ—ତେବେ ଧର୍ମତଃ ସେ କନ୍ୟା କାହାର ପତ୍ନୀ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ ହେବ? ଆମେ ଏହି ବିଷୟର ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆପଣ ଆମ ପାଇଁ ନେତ୍ର ଓ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 20
पाणिग्रहीता चान्य: स्यात् कस्य भार्या पितामह | तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯଦି ଅନ୍ୟଜଣ ପାଣିଗ୍ରହଣ ମଧ୍ୟ କରିସାରିଥାଏ, ତେବେ ଧର୍ମତଃ ସେ କନ୍ୟା କାହାର ପତ୍ନୀ? ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ଆମ ପାଇଁ ଆପଣ ନେତ୍ର ହୁଅନ୍ତୁ।
Verse 21
भीष्म उवाच यत् किंचित् कर्म मानुष्यं संस्थानाय प्रदृश्यते । मन्त्रवन्मन्त्रितं तस्थ मृषावादस्तु पातक:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସ୍ଥିରତା ସ୍ଥାପନା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟ ଯେ କୌଣସି କର୍ମ କରେ, ତାହା ଯଦିଓ ମନ୍ତ୍ରଣା ପରି ଗୁପ୍ତ ଓ ବିଚାରପୂର୍ବକ କରାଯାଇଥାଏ—ତଥାପି ମିଥ୍ୟାବାଦ ପାପ ଅଟେ।
Verse 22
भीष्मजीने कहा--भारत! मनुष्योंके हितसे सम्बन्ध रखनेवाला जो कोई भी कर्म है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଭାରତ! ମନୁଷ୍ୟହିତ ସହିତ ସମ୍ବନ୍ଧିତ ଯେ କୌଣସି କର୍ମ, ସେ ନିୟମ-ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବିଚାରବାନ ପୁରୁଷ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚୟ କରନ୍ତି—“ଅମୁକ କନ୍ୟାକୁ ଅମୁକ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ”—ତେବେ ସେଇ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହିଁ ବିବାହର ନିଷ୍ପତ୍ତି କରେ। ଯେ ମିଥ୍ୟା କହି ସେଇ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ଉଲଟାଇ ଦିଏ, ସେ ପାପର ଭାଗୀ ହୁଏ। ଭାର୍ଯ୍ୟା, ପତି, ଋତ୍ୱିଜ, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ, ଶିଷ୍ୟ ଓ ଉପାଧ୍ୟାୟ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଉକ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିରୋଧରେ ମିଥ୍ୟା କହନ୍ତି, ତେବେ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି କେହି କହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟେ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 23
न हाकामेन संवासं मनुरेवं प्रशंसति । अयशस्यथमधर्म्य च यन्मृषा धर्मकोपनम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପରସ୍ପର ଇଚ୍ଛା ବିନା ଯେ ସହବାସ, ମନୁ ତାହାକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ନାହିଁ। ତେଣୁ ସର୍ବସମ୍ମତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଥିବା ବିବାହକୁ ମିଥ୍ୟା କରିବା ପ୍ରୟାସ ଅପୟଶ ଓ ଅଧର୍ମର କାରଣ; ଏହାକୁ ଧର୍ମବିନାଶକ କର୍ମ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
Verse 24
नैकान्तो दोष एकस्मिंस्तदा केनोपपद्यते | धर्मतो यां प्रयच्छन्ति यां च क्रीणन्ति भारत
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୋଷ ଏକ ପକ୍ଷରେ ନିର୍ମଳ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେବେ ଦୋଷ କେମିତି ସ୍ଥାପିତ ହେବ? ହେ ଭାରତ, ଯେ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ-ବନ୍ଧୁମାନେ ଧର୍ମପୂର୍ବକ ପାଣିଗ୍ରହଣ-ବିଧିରେ ଦାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟ ନେଇ ଦେଇଦିଅନ୍ତି—ସେ କନ୍ୟାକୁ ଯେ ପୁରୁଷ ବିଧିପୂର୍ବକ ବିବାହ କରି, କିମ୍ବା ମୂଲ୍ୟ ଦେଇ ପାଇ, ନିଜ ଘରକୁ ନେଇଯାଏ, ତାହାରେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ତେବେ ସେହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୋଷ କେମିତି ଉଦ୍ଭବିତ ହେବ?
Verse 25
बन्धुभि: समनुज्ञाते मन्त्रहोमौ प्रयोजयेत् । तथा सिद्धयन्ति ते मन्त्रा नादत्ताया: कथंचन
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କନ୍ୟାର ବନ୍ଧୁଜନଙ୍କ ଅନୁମତି ମିଳିଲା ପରେ ହିଁ ବିବାହମନ୍ତ୍ର ଓ ହୋମର ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଉଚିତ; ସେତେବେଳେ ମାତ୍ର ସେ ମନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ଯେ କନ୍ୟାକୁ ତାଙ୍କର ମାତା-ପିତା/ଅଭିଭାବକ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଦାନ କରାଯାଇନାହିଁ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ କୌଣସି ଭାବେ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; ଏପରି ସଂଯୋଗକୁ ବେଦୀୟ ରୀତିରେ ସଂସ୍କୃତ ବିବାହ ବୋଲି ମନାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 26
यस्त्वत्र मन्त्रसमयो भारयपत्योर्मिथ: कृत: । तमेवाहुर्गरीयांसं यश्चासौ ज्ञातिभि: कृत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପତି ଓ ପତ୍ନୀ ପରସ୍ପର ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣପୂର୍ବକ ଯେ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରନ୍ତି, ସେହି ପ୍ରତିଜ୍ଞାକୁ ହିଁ ସର୍ବାଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ସେଇ ବନ୍ଧନକୁ ଯଦି ଜ୍ଞାତି-ବନ୍ଧୁମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ସମର୍ଥନ ଦିଅନ୍ତି, ତେବେ ତାହା ଆଉ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସନୀୟ—କାରଣ ତାହାରେ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ବ୍ରତ ସହ ସାମାଜିକ ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସ୍ଥିରତା ଯୁକ୍ତ ହୁଏ।
Verse 27
देवदत्तां पतिर्भा्या वेत्ति धर्मस्य शासनात् । स दैवीं मानुषी वाचमनृतां पर्युदस्यति
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରର ଆଜ୍ଞାନୁସାରେ ଯେ ନାରୀ ନ୍ୟାୟପୂର୍ବକ ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ପତି ତାକୁ ଦେବଦତ୍ତା ସଦୃଶ ନିଜ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ଜାଣେ। ତେଣୁ ସେ ତାକୁ ଭାଗ୍ୟପ୍ରଦତ୍ତ ଭାବି ଗ୍ରହଣ କରେ ଏବଂ ସେହି ବିବାହକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ କହୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ମିଥ୍ୟା କଥାକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରେ।
Verse 28
युधिछिर उवाच कन्यायां प्राप्तशुल्कायां ज्यायांश्वैदाव्रजेद् वर: । धर्मकामार्थसम्पन्नो वाच्यमत्रानृतं न वा
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ପିତାମହ! ଯଦି ଗୋଟିଏ ବର ସହ କନ୍ୟାର ବିବାହ ନିଶ୍ଚିତ କରି ଶୁଳ୍କ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଥାଏ, ଏବଂ ପରେ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ—ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ କାମରେ ସମ୍ପନ୍ନ—ଅତ୍ୟନ୍ତ ଯୋଗ୍ୟ ବର ଆସିପଡ଼େ, ତେବେ ଏଥିରେ ଅସତ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ କି ନୁହେଁ? ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ବତନ ପ୍ରାର୍ଥୀକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି କନ୍ୟା ନ ଦେବା କି ସମ୍ମତ?
Verse 29
तस्मिन्नुभयतोदोषे कुर्वन् श्रेय: समाचरेत् । अयं नः सर्वधर्माणां धर्मश्षिन्त्यतमो मत:
ଯେଉଁଠାରେ ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ଦୋଷ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଯାହା ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଆମ ମତରେ ସମସ୍ତ ଧର୍ମମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କନ୍ୟାଦାନ-ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏହି ଧର୍ମଟି ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଚିନ୍ତନୀୟ।
Verse 30
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् | तदेतत् सर्वमाचक्ष्व न हि तृप्पामि कथ्यताम्
ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଆମେ ଏହି ବିଷୟର ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ତେଣୁ ଆପଣ ଆମ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଚକ୍ଷୁ ହୁଅନ୍ତୁ। ଏ ସବୁ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହନ୍ତୁ। ଅଳ୍ପ ଶୁଣି ମୁଁ ତୃପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦୟାକରି ବିସ୍ତାରେ ପ୍ରତିପାଦନ କରନ୍ତୁ।
Verse 31
भीष्य उवाच नैव निष्ठाकरं शुल्कं ज्ञात्वा5डसीत् तेन नाहतम् | न हि शुल्कपरा: सन्त: कनन््यां ददति कहिचित्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ରାଜନ୍! କେବଳ ଶୁଳ୍କ ଦେଇଦେବାରୁ ବିବାହ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ। ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମ୍ଭବ ବୋଲି ଜାଣି ଦାତା ଶୁଳ୍କ ଦେଉଛି; ତେଣୁ ସେ ଅନ୍ୟାୟରେ ପୀଡ଼ିତ ନୁହେଁ। ସଜ୍ଜନମାନେ କେବଳ ଶୁଳ୍କର ଲୋଭରେ ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ କନ୍ୟାଦାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 32
अन्यैर्गुणैरुपेतं तु शुल्क॑ याचन्ति बान्धवा: । अलंकृत्वा वहस्वेति यो दद्यादनुकूलत:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କନ୍ୟା ଅନ୍ୟ (ଅନନୁକୂଳ) ଗୁଣ କିମ୍ବା ଅବସ୍ଥାରେ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ମାତ୍ର ତାଙ୍କର ବାନ୍ଧବମାନେ କନ୍ୟାଶୁଳ୍କ ମାଗନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ବରକୁ ଡାକି “ଏହାକୁ ଆଭୂଷଣ ପିନ୍ଧାଇ ସ୍ତ୍ରୀରୂପେ ଗ୍ରହଣ କର” ବୋଲି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆଭୂଷଣ ଦେଇ ବିବାହ କଲେ, ତାହା ଧର୍ମାନୁକୂଳ।
Verse 33
यच्च तां च ददत्येवं न शुल्क विक्रयो न सः । प्रतिगृह्म भवेद् देयमेष धर्म: सनातन:
ଏହି ପ୍ରକାରେ କନ୍ୟାଦାନ କଲେ ତାହା ଶୁଳ୍କ ପାଇଁ ବିକ୍ରୟ ନୁହେଁ—ଦାତା ବ୍ୟାପାରୀ ନୁହେଁ। ଯାହା ଦିଆଯାଏ, ତାହାକୁ ଦାନରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମ।
Verse 34
क्योंकि इस प्रकार जो कन्याके लिये आभूषण लेकर कन्यादान किया जाता है, वह न तो मूल्य है और न विक्रय ही; इसलिये कन्याके लिये कोई वस्तु स्वीकार करके कन्याका दान करना सनातन धर्म है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କନ୍ୟାଦାନ ସମୟରେ ଯେ ଆଭୂଷଣ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତାହା ନ ମୂଲ୍ୟ, ନ ବିକ୍ରୟ; ତେଣୁ କନ୍ୟା ପାଇଁ ରୀତିଅନୁସାରେ କିଛି ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରି କନ୍ୟାଦାନ କରିବା ସନାତନ ଧର୍ମ ବୋଲି ମନାଯାଏ। କିନ୍ତୁ “ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ କନ୍ୟା ଦେବି” ଏହି କଥା ପୂର୍ବରୁ ବାଧ୍ୟକାରୀ ନୁହେଁ; କେହି ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ବରଙ୍କୁ “ଦେବି” କହନ୍ତି, କେହି “ଦେବି ନାହିଁ” କହନ୍ତି, କେହି “ନିଶ୍ଚୟ ଦେବି” କହନ୍ତି—କନ୍ୟାଦାନ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏ ସବୁ କଥାକୁ ପ୍ରକୃତ ବନ୍ଧନ ଭାବେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ।
Verse 35
तस्मादा ग्रहणात् पाणेर्याचयन्ति परस्परम् । कन्यावर: पुरा दत्तो मरुद्धिरिति न: श्रुतम्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଏହିହେତୁ ପାଣିଗ୍ରହଣ ସଂସ୍କାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ବର ଓ କନ୍ୟା ପରସ୍ପରକୁ ଚାହିଁପାରନ୍ତି, ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରିପାରନ୍ତି। ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ ମରୁଦଗଣ ଏହି ‘କନ୍ୟା-ବର ପରସ୍ପର ଚୟନ’କୁ ଅଧିକାର ଭାବେ ମାନ୍ୟତା ଦେଇଥିଲେ। ତେଣୁ ପାଣିଗ୍ରହଣ ହେବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପରସ୍ପର ଅନୁରୋଧ ଅନୁମତ।
Verse 36
नानिष्टाय प्रदातव्या कन्या इत्यूषिचोदितम् | तन्मूलं काममूलस्य प्रजनस्येति मे मति:
ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଅଯୋଗ୍ୟ ବରକୁ କନ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଯୋଗ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ କନ୍ୟାଦାନ କରିବାହିଁ କାମସୁଖର ମୂଳ ଏବଂ ସୁଯୋଗ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ—ଏହା ମୋର ମତ।
Verse 37
समीक्ष्य च बहून् दोषान् संवासाद् विद्धि पाणयो: । यथा निष्ठाकरं शुल्क न जात्वासीत् तथा शूणु
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିବାହକୁ କେବଳ ସହବାସ ଏବଂ ମୂଲ୍ୟ-ଦାନରେ ସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ବୋଲି ଭାବିଲେ ଅନେକ ଦୋଷ ଜନ୍ମେ; ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି ଜାଣ। କେବଳ ଶୁଳ୍କ ଦେଇଦେଲେ ବିବାହର ଅନ୍ତିମ ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ପୂର୍ବକାଳରେ ମଧ୍ୟ ଏହା କେବେ ସ୍ଥିର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଥିଲା ନାହିଁ—ଶୁଣ।
Verse 38
अहं विचित्रवीर्यस्य द्वे कन्ये समुदावहम् । जित्वा च मागधान् सर्वान् काशीनथ च कोसलान्
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ବିବାହ ପାଇଁ ମୁଁ ମଗଧର ସମସ୍ତ ବୀରମାନଙ୍କୁ, କାଶୀନାଥଙ୍କୁ ଏବଂ କୋସଳର ଯୋଧ୍ୟାମାନଙ୍କୁ ଜିତି କାଶିରାଜଙ୍କ ଦୁଇ କନ୍ୟାକୁ ହରି ଆଣିଥିଲି।
Verse 39
गृहीतपाणिरेका5<सीत् _प्राप्तशुल्का पराभवत् | कन्या गृहीता तत्रैव विसर्ज्या इति मे पिता
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟାର ପାଣିଗ୍ରହଣ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଥିଲା; ଅନ୍ୟ କନ୍ୟା ବିଷୟରେ କାଶିରାଜ ଶୁଳ୍କ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ତେଣୁ ମୋ ପିତା (ବଂଶର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ) ସେଠାରେ କହିଲେ—“ଯାହାର ପାଣିଗ୍ରହଣ ହୋଇଛି, ସେ କନ୍ୟାକୁ ଏଠାରେ ମୁକ୍ତ କର; ଅନ୍ୟ କନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କର।” କିନ୍ତୁ ଏହି କଥାରେ ମୋତେ ସନ୍ଦେହ ହେଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମନିର୍ଣ୍ଣୟ ପଚାରିଲି।
Verse 40
अब्रवीदितरां कन्यामावहेति स कौरव: । अप्यन्याननुपप्रच्छ शड्कमान: पितुर्वच:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସେ କୌରବ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କହିଲେ, “ଅନ୍ୟ କନ୍ୟାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କର।” କିନ୍ତୁ ପିତୃବଚନର ଯଥାର୍ଥତା ନେଇ ସନ୍ଦେହ ଥିବାରୁ ମୁଁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପଚାରିଲି।
Verse 41
अतीव हास्य धर्मेच्छा पितुर्मेडभ्यधिका भवत् । ततो5हमन्रुवं राजन्नाचारेप्सुरिदं वच: । आचार ं तत्त्वतो वेत्तुमिच्छामि च पुन: पुन:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଧର୍ମ ପାଳନ ପ୍ରତି ମୋ ପିତୃବ୍ୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରବଳ ଥିଲା, ମୋ ପିତାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ। ତେଣୁ, ରାଜନ, ଆଚାର ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛୁକ ହୋଇ ମୁଁ କହିଲି—“ପିତାଜୀ, ଏହି ବିଷୟରେ ପରମ୍ପରାଗତ ଆଚାରର ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି।”
Verse 42
ततो मयैवमुक्ते तु वाक्ये धर्मभृतां वर: । पिता मम महाराज बाह्लीको वाक्यमब्रवीत्,महाराज! मेरे ऐसा कहनेपर धर्मात्माओंमें श्रेष्ठ मेरे चाचा बाह्नीक इस प्रकार बोले --
ମୁଁ ଏଭଳି କଥା କହିସାରିବା ପରେ, ଧର୍ମଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋ ପିତୃବ୍ୟ ବାହ୍ଲୀକ, ହେ ମହାରାଜ, ପ୍ରତ୍ୟୁତ୍ତରରେ ଏହିପରି କହିଲେ।
Verse 43
शिष्टानां क्षत्रियाणां च धर्म एब सनातन: । युधिष्ठिर! इस प्रकार ब्याहने योग्य वरको बुलाकर उसके साथ कन्याका विवाह करना उत्तम ब्राह्मणोंका धर्म-ब्राह्मविवाह है। जो धन आदिके द्वारा वरपक्षको अनुकूल करके कन्यादान किया जाता है
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର! ଶିଷ୍ଟଜନ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଏହା ସନାତନ ଧର୍ମ—ଯୋଗ୍ୟ ବରକୁ ଡାକି କନ୍ୟାକୁ ତାହାଙ୍କ ସହ ବିବାହ କରାଇଦେବା; ଏହାହିଁ ବ୍ରାହ୍ମ ବିବାହ, ଯାହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଧନ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ବରପକ୍ଷକୁ ଅନୁକୂଳ କରି କନ୍ୟାଦାନ କରାଯାଏ ଯେତେବେଳେ, ସେଥି ମଧ୍ୟ ଶିଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ-କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପ୍ରାଚୀନ ଆଚାର; ଏହାକୁ ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ ବିବାହ କୁହାଯାଏ। ସ୍ମୃତି କହେ—ଯାହାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ପାଣିଗ୍ରହଣରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଶୁଲ୍କରେ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ବର ଖୋଜନ୍ତୁ; ସେମାନେ ‘ପ୍ରାପ୍ତ-ଶୁଲ୍କ’ ବୋଲି ସ୍ମରଣୀୟ।
Verse 44
“यदि तुम्हारे मतमें मूल्य देनेमात्रसे ही विवाहका पूर्ण निश्चय हो जाता है, पाणिग्रहणसे नहीं, तब तो स्मृतिका यह कथन ही व्यर्थ होगा कि कन््याका पिता एक वरसे शुल्क ले लेनेपर भी दूसरे किसी गुणवान् वरका आश्रय ले सकता है। अर्थात् पहलेको छोड़कर दूसरे गुणवान् वरसे अपनी कन्याका विवाह कर सकता है ।।
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯଦି ତୁମ ମତରେ କେବଳ ଶୁଲ୍କ ଦେବାମାତ୍ରେ ବିବାହ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ, ପାଣିଗ୍ରହଣରେ ନୁହେଁ, ତେବେ ସ୍ମୃତିର ସେହି କଥା ଅର୍ଥହୀନ ହୋଇପଡ଼ିବ—କନ୍ୟାର ପିତା ଗୋଟିଏ ବରଠାରୁ ଶୁଲ୍କ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁଣବାନ ଅନ୍ୟ ବରଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ନେଇପାରେ; ଅର୍ଥାତ ପ୍ରଥମକୁ ଛାଡ଼ି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବର ସହ କନ୍ୟାର ବିବାହ କରିପାରେ। କାରଣ ଯାହାଙ୍କ ନିଷ୍ଠା ପାଣିଗ୍ରହଣରେ ନୁହେଁ, କେବଳ ଶୁଲ୍କରେ, ସେମାନଙ୍କ ଏହି ମତକୁ ଧର୍ମଜ୍ଞମାନେ ପ୍ରମାଣ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।
Verse 45
प्रसिद्ध भाषितं दाने नैषां प्रत्यायकं पुन: । ये मन्यन्ते क्रयं शुल्क न ते धर्मविदो नरा:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଦାନ ବିଷୟରେ (ବିଶେଷତଃ କନ୍ୟାଦାନରେ) ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା ଏହି—‘କନ୍ୟାଦାନ ହେଲା’। ତେଣୁ ଯେମାନେ କ୍ରୟ ଓ ଶୁଲ୍କକୁ ହିଁ ବିବାହର ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ କଥାକୁ ସାବ୍ୟସ୍ତ କରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ପ୍ରମାଣ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେମାନେ କ୍ରୟ ଓ ଶୁଲ୍କକୁ ମାନ୍ୟତା ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ଧର୍ମଜ୍ଞ ନୁହନ୍ତି।
Verse 46
न चैतेभ्य: प्रदातव्या न वोढव्या तथाविधा । न होव भार्या क्रेतव्या न विक्रय्या कथंचन
ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ କନ୍ୟା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଏବଂ ଏଭଳି ଭାବେ ‘ବିକ୍ରି’ ହେଉଥିବା କନ୍ୟାକୁ ବିବାହ କରିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ ଭାର୍ଯ୍ୟା କେବେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୟ-ବିକ୍ରୟର ବସ୍ତୁ ନୁହେଁ।
Verse 47
ये च क्रीणन्ति दासीं च विक्रीणन्ति तथैव च । भवेत् तेषां तथा निष्ठा लुब्धानां पापचेतसाम्
ଯେମାନେ ଦାସୀକୁ କିଣନ୍ତି ଏବଂ ସେହିପରି ବିକ୍ରି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଲୋଭାନ୍ଧ ଓ ପାପଚିତ୍ତ। ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଜନ୍ମେ—ସ୍ତ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ କିଣା–ବିକାର ବସ୍ତୁ ଭାବିବା।
Verse 48
अस्मिन्नर्थे सत्यवन्तं पर्यपृच्छन्त वै जना: । कन्याया: प्राप्तशुल्काया: शुल्कद: प्रशमं गत:
ଏହି ବିଷୟରେ ପୂର୍ବକାଳର ଲୋକେ ସତ୍ୟବାନଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ—“ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ! କନ୍ୟାର ଶୁଳ୍କ (ବଧୂମୂଲ୍ୟ) ଯଦି ପୂର୍ବରୁ ଗ୍ରହଣ ହୋଇଯାଇଥାଏ ଏବଂ ଶୁଳ୍କଦାତା ପୁରୁଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ କେହି ତାହାର ପାଣିଗ୍ରହଣ କରିପାରିବ କି ନାହିଁ? ଆମକୁ ଧର୍ମବିଷୟକ ସନ୍ଦେହ ହୋଇଛି; ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ଆପଣ ଏହା ନିବାରଣ କରନ୍ତୁ।”
Verse 49
पाणिग्रहीता वान्य: स्यादत्र नो धर्मसंशय: । तन्नश्छिन्धि महाप्राज्ञ त्वं हि वै प्राज्ञसम्मत:
“ଏହି ବିଷୟରେ ଆମର ଧର୍ମସନ୍ଦେହ—ଶୁଳ୍କ ନିଶ୍ଚିତ କରି କନ୍ୟାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ଥିବା ପୁରୁଷ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଅନ୍ୟ କେହି ପାଣିଗ୍ରହୀତା (ବୈଧ ପତି) ହୋଇପାରିବ କି? ହେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ, ଆମ ସନ୍ଦେହ ଛେଦନ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ଆପଣ ପ୍ରାଜ୍ଞମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମତ।”
Verse 50
तत्त्वं जिज्ञासमानानां चक्षुर्भवतु नो भवान् | तानेवं ब्रुवत: सर्वान् सत्यवान् वाक््यमब्रवीत्
“ଆମେ ଏହି ବିଷୟର ଯଥାର୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଆପଣ ଆମ ପାଇଁ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ଚକ୍ଷୁ ହୁଅନ୍ତୁ।” ସମସ୍ତେ ଏଭଳି କହିଲେ, ସତ୍ୟବାନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
Verse 51
यत्रेष्ट तत्र देया स्याज्नात्र कार्या विचारणा । कुर्वते जीवतो<प्येवं मृते नैवास्ति संशय:
ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତମ ଓ ଯୋଗ୍ୟ ବର ମିଳେ, ସେଉଁଠାରେ କନ୍ୟାଦାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହାର ବିପରୀତ କୌଣସି ବିଚାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଶୁଳ୍କଦାତା ଜୀବିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗ୍ୟ ବର ମିଳିଲେ ସଜ୍ଜନମାନେ ତାହା ସହିତେ କନ୍ୟାର ବିବାହ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ମୃତ ହୋଇଥିଲେ ଅନ୍ୟତ୍ର ଦେବାରେ ତ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
Verse 52
देवरं प्रविशेत् कन्या तप्येद् वापि तप: पुन: । तमेवानुगता भूत्वा पाणिग्राहस्य काम्यया
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯିଏ କନ୍ୟାଶୁଳ୍କ ଦେଇଥିଲା ସେ ମରିଗଲେ, କନ୍ୟା ତାହାର ଛୋଟ ଭାଇକୁ (ଦେବରକୁ) ପତିରୂପେ ଗ୍ରହଣ କରୁ; କିମ୍ବା ସେହି ବରକୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ପାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ମନେ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରି, ଆଜୀବନ କୁମାରୀ ରହି ପୁନଃ ତପସ୍ୟା କରୁ।
Verse 53
लिखन्त्येव तु केषांचिदपरेषां शनैरपि । इति ये संवदन्त्यत्र त एतं॑ निश्चयं विदु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—କେହି କେହି ଏହାକୁ ସତ୍ୱର ଲିଖିତ ଭାବେ ନିଶ୍ଚିତ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଧୀରେ ଧୀରେ (ପରମ୍ପରାରେ) ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଯେମାନେ ଏହି ବିଷୟରେ ବିତର୍କ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶେଷେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 54
तत्पाणिग्रहणात् पूर्वमन्तरं यत्र वर्तते । सर्वमड्रलमन्त्रं वै मृषावादस्तु पातक:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ପାଣିଗ୍ରହଣ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁଠି ଅନ୍ତର କିମ୍ବା ବାଧା ହୋଇଯାଏ—ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳାଚାର ଓ ମନ୍ତ୍ରପ୍ରୟୋଗ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ—ତେବେ କନ୍ୟାକୁ ଅନ୍ୟ ଯୋଗ୍ୟ ବରକୁ ଦିଆଗଲେ, ଦାତାଙ୍କୁ କେବଳ ମିଥ୍ୟାଭାଷଣର ପାପ ଲାଗେ।
Verse 55
पाणिग्रहणमन्त्राणां निष्ठा स्यात् सप्तमे पदे । पाणिग्रहस्य भार्या स्याद् यस्य चाद्ि: प्रदीयते । इति देयं वदन्त्यत्र त एन॑ निश्चयं विदु:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ସପ୍ତପଦୀର ସପ୍ତମ ପଦରେ ପାଣିଗ୍ରହଣ-ମନ୍ତ୍ରମାନଙ୍କର ନିଷ୍ଠା (ପୂର୍ଣ୍ଣତା) ହୁଏ; ସେତେବେଳେ ଦାମ୍ପତ୍ୟଭାବ ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଜଳଦ୍ୱାରା ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ଯେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କନ୍ୟାଦାନ ହୁଏ, ସେଇ ତାହାର ପାଣିଗ୍ରାହୀ ପତି; ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଭାବେ ଗଣ୍ୟ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏଠାରେ କନ୍ୟାଦାନର ବିଧି ଏଭଳି ହିଁ କହନ୍ତି; ସେମାନେ ଏହି ନିଶ୍ଚୟକୁ ଜାଣନ୍ତି।
Verse 56
अनुकूलामनुवंशां क्रात्रा दत्तामुपाग्निकाम् । परिक्रम्य यथान्यायं भार्या विन्देद् द्विजोत्तम:
ଭୀଷ୍ମ କହିଲେ—ଯେ ନାରୀ ସ୍ୱଭାବରେ ଅନୁକୂଳ, ବଂଶାନୁରୂପ, ଭ୍ରାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଧିପୂର୍ବକ ଦତ୍ତ, ଏବଂ ପ୍ରଜ୍ୱଲିତ ଅଗ୍ନି ସମୀପରେ ଉପବିଷ୍ଟ—ସେହି ପତ୍ନୀକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ଶାସ୍ତ୍ରବିଧି ଅନୁସାରେ ଅଗ୍ନି ପରିକ୍ରମା କରି ଗ୍ରହଣ କରୁ।
Frequently Asked Questions
How patrimonial wealth should be divided when household relationships are ranked, including how to assign shares among sons from different unions while preventing unjust seizure and minimizing domestic conflict.
Define inheritance rules in advance, respect household precedence tied to duties, and treat some claims as conditional on explicit transfer—while still ensuring humane provision to reduce social grievance.
Yes: it invokes ānṛśaṃsya (non-cruelty) as a higher framing ethic, recommending limited provision even where entitlement is constrained, thereby balancing rule-based order with humane obligation.