Adhyaya 18
रुद्र-स्तवराजः (Rudra-Stavarāja) — Exempla of Śiva’s Boons and the Hymn’s Phalaśruti
Upa-parva: Śiva-stava (Rudra-stavarāja) and Exempla of Śaiva Grace
Vaiśaṃpāyana reports that Kṛṣṇa-Dvaipāyana (Vyāsa), characterized as a mahāyogin, instructs the recitation of a Śiva hymn, asserting that Śiva’s favor yields desired aims, as it did for him during austerities. A sequence of voices and exempla follows: figures such as Ālambāyana and other sages describe tapas, curses, moral peril, and subsequent refuge in Maheśvara, resulting in release from fault, restoration of well-being, longevity, and excellence. Jāmadagnya (Paraśurāma) narrates purification and divine gifts (including the paraśu and astras) after grievous distress, with assurances of invincibility and fame. Parāśara frames Vyāsa’s birth and cosmic role as a boon’s outcome, positioning lineage and authorship within a providential register. Additional accounts (e.g., Māṇḍavya’s ordeal and relief; Gālava’s reunion with his father) reinforce Śiva as rescuer and ordainer of destiny. The chapter culminates in Kṛṣṇa’s expansive Rudra-stavarāja enumerating deities, cosmic principles, and categories of experience as arising from Śarva, followed by a phalaśruti: disciplined, pure recitation for a year is said to yield Aśvamedha-like merit and role-specific benefits, with a concluding claim of extensive heavenly residence proportional to one’s bodily ‘romakūpa’ count.
Chapter Arc: भीष्म शरशय्या पर धर्म-उपदेश की धारा में एक दिव्य मोड़ लेते हैं—वे महेश्वर के असंख्य नाम-रूपों का स्मरण कराते हुए बताते हैं कि स्तुति स्वयं साधना बन जाती है। → श्लोकों में शिव के विराट, विरोधाभासी-से प्रतीत होने वाले गुण एक-एक कर उभरते हैं—ऊर्ध्वगात्मा, पशुपति, पिनाकधृत, वराह-रूप, शत्रुहा—मानो श्रोता के भीतर प्रश्न उठे: इतने रूपों वाले देव को मनुष्य कैसे समझे, कैसे पकड़े? इसी के साथ यह भी प्रतिपादित होता है कि केवल सुनना नहीं, सुनाना-कथन-कीर्तन भी साधक को उसी भाव में स्थिर करता है। → चरम बिंदु पर अध्याय यह उद्घोष करता है कि जो सर्वभाव से महेश्वर की शरण लेते हैं, शरणागतवत्सल देव उन्हें संसार-सागर से उबारते हैं; और जो एकभक्ति से इस स्तोत्र का पाठ करते हैं, उन्हें वही परम गति प्राप्त होती है जो सांख्य-योग के साधकों को मिलती है। → भक्ति का रहस्य स्पष्ट होता है—शिव की कृपा से ही मनुष्य में अनन्य भक्ति जन्म लेती है, और वही भक्ति परम सिद्धि का द्वार बनती है। स्तुति, वंदना, अर्चना—ये सब एक ही मार्ग के विविध चरण हैं। → नारायण-नाम का स्मरण (यम के प्रति ‘नारायणाय…’ का संकेत) यह आभास देता है कि आगे उपदेश में देव-तत्त्व की एकता और नाम-रहस्य का विस्तार होगा।
Shlokas
Verse 136
ऊर्ध्वगात्मा पशुपतिर्वातरंहा मनोजव: । चन्दनी पद्मनालाग्र: सुरभ्युत्तरणो नर:
ସେ ଊର୍ଧ୍ୱଗ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅଧିପତି; ବାୟୁ ସମ ବେଗବାନ ଓ ମନ ସମ ଶୀଘ୍ରଗାମୀ। ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଚନ୍ଦନଲେପନରେ ଶୋଭିତ; ସେ ପଦ୍ମନାଳର ଅଗ୍ରଭାଗ ପରି ସାରଭୂତ; ଏବଂ ନରରୂପେ ସୁରଭୀକୁ ତଳକୁ ଅବତରଣ କରାଇଥିବା ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 137
कर्णिकारमहास्रग्वी नीलमौलि: पिनाकधृत् । उमापतिरुमाकान्तो जाह्नवीधृदुमाधव:
ସେ କର୍ଣ୍ଣିକାର ପୁଷ୍ପର ମହାମାଳାଧାରୀ, ନୀଳମଣି-ଶିରୋଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ; ପିନାକ ଧନୁ ଧାରଣକାରୀ। ସେ ଉମାପତି, ଉମାକାନ୍ତ; ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା)କୁ ଶିରେ ଧାରଣକାରୀ; ଉମାଧବ।
Verse 138
वरो वराहो वरदो वरेण्य: सुमहास्वन: । महाप्रसादो दमन: शत्रुहा श्वेतपिज्रल:
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବରାହରୂପ, ବରଦାତା ଓ ବରଣୀୟ। ତାଙ୍କର ଗର୍ଜନ ମହାନ ଓ ପ୍ରଚଣ୍ଡ। ସେ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ମହାପ୍ରସାଦଶୀଳ, ଦୁଷ୍ଟଦମନକାରୀ, ଶତ୍ରୁନାଶକ, ଏବଂ ଶ୍ୱେତ-ପିଙ୍ଗଳ ଦୀପ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
Verse 139
पीतात्मा परमात्मा च प्रयतात्मा प्रधानधृत् । सर्वपारश्वमुखस्त्रयक्षो धर्मसाधारणो वर:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମା; ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ସଂଯତ ଓ ପବିତ୍ର; ଜଗତର ଆଦିଭୂମି ପ୍ରଧାନକୁ ସେ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସର୍ବଦିଗ୍ମୁଖ, ତ୍ରିନେତ୍ରଧାରୀ; ଧର୍ମାନୁସାରେ ବର ଦେଇଥିବା—ଧର୍ମକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ମାପଦଣ୍ଡ କରୁଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ।
Verse 140
चराचरात्मा सूक्ष्मात्मा अमृतो गोवृषेश्चर: । साध्यर्षिवसुरादित्यो विवस्वान् सवितामृत:
ବାୟୁ କହିଲେ— ଚର ଓ ଅଚର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତରାତ୍ମା ସେ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ। ସେ ଅମର; ‘ଗୋ-ବୃଷ’—ଧର୍ମକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା—ର ଅଧିଶ୍ୱର। ସେ ସାଧ୍ୟମାନଙ୍କ ଓ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଚାର୍ଯ୍ୟ; ସେ ବସୁ ଓ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣ୍ୟ; ସେଇ ବିବସ୍ୱାନ୍, ସବିତା—କିରଣମୟ ଅମୃତସ୍ୱଭାବ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଯିଏ ଜଗତକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଶକ୍ତି ଦାନ କରେ।
Verse 141
व्यास: सर्ग: सुसंक्षेपो विस्तर: पर्ययो नरः । ऋतु: संवत्सरो मास: पक्ष: संख्यासमापन:
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେ ବ୍ୟାସ; ସେଇ ସର୍ଗ—ସୃଷ୍ଟିର ପ୍ରବାହ। ସୃଷ୍ଟିର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ରୂପ ଓ ବିସ୍ତୃତ ରୂପ ଦୁହେଁ ସେଇ। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବୈଶ୍ୱାନର-ସ୍ୱରୂପ ‘ନର’ ସେଇ। ଋତୁ, ସଂବତ୍ସର, ମାସ, ପକ୍ଷ, ଏବଂ ‘ସଂଖ୍ୟା-ସମାପନ’—କାଳଗଣନାକୁ ସମାପ୍ତ କରୁଥିବା ପର୍ବ-ସନ୍ଧି—ସେଇ।
Verse 142
कला: काष्ठा लवा मात्रा मुहूर्ताहःक्षपा: क्षणा: । विश्वेक्षेत्र प्रजाबीज॑ लिड्रमाद्यस्तु निर्गम:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ— କଳା, କାଷ୍ଠା, ଲବ, ମାତ୍ରା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ଦିନ-ରାତି ଓ କ୍ଷଣ—ଏସବୁ କାଳର ମାପ ଓ ବିଭାଗ। ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡରୂପ ବୃକ୍ଷର ଆଧାର-କ୍ଷେତ୍ର; ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ବୀଜ-କାରଣ; ଅବ୍ୟକ୍ତକୁ ଅନୁମାନ କରାଉଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ‘ଲିଙ୍ଗ’ ସେଇ; ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବପ୍ରଥମ ପ୍ରକଟ ହେବାଳା ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 143
सदसद् व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामह: । स्वर्गद्धारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्
ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍; ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ। ସେଇ ପିତା, ମାତା ଓ ପିତାମହ। ସେଇ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ପ୍ରଜାଦ୍ୱାର ଓ ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାର—ସେଇ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ, ସ୍ୱୟଂ।
Verse 144
निर्वाणं ह्वादनश्वैव ब्रह्मतोक: परा गति: । देवासुरविनिर्माता देवासुरपरायण:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେଇ ନିର୍ବାଣ (ମୋକ୍ଷ), ସେଇ ଆନନ୍ଦଦାତା, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମଲୋକ-ସ୍ୱରୂପ ପରମ ଗତି। ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଉଭୟଙ୍କ ସ୍ରଷ୍ଟା ସେଇ, ଏବଂ ଦେବାସୁର ଉଭୟଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ମଧ୍ୟ ସେଇ।
Verse 145
देवासुरगुरुर्देवो देवासुरनमस्कृत: । देवासुरमहामात्रो देवासुरगणाश्रय:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଦେବ ଓ ଅସୁର ଉଭୟଙ୍କ ଗୁରୁ; ସେଇ ପରମ ଦେବସ୍ୱରୂପ, ଯାହାକୁ ଦେବାସୁର ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି। ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଦେବାସୁରଗଣଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ।
Verse 146
देवासुरगणाध्यक्षो देवासुरगणाग्रणी: । देवातिदेवो देवर्षिदेवासुरवरप्रद:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଦେବାସୁରଗଣଙ୍କ ଅଧ୍ୟକ୍ଷ, ସେମାନଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଦେବ, ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଏବଂ ଦେବ ଓ ଅସୁର—ଉଭୟଙ୍କୁ ବର ଦେବାଳୁ।
Verse 147
देवासुरेश्वरो विश्वो देवासुरमहे श्वरः । सर्वदेवमयो<चिन्त्यो देवतात्मा55त्मसम्भव:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଦେବାସୁରେଶ୍ୱର, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଶ୍ୱସ୍ୱରୂପ; ଦେବାସୁରମହେଶ୍ୱର। ସେ ସର୍ବଦେବମୟ, ମନେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ; ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅନ୍ତରାତ୍ମା ଏବଂ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ।
Verse 148
९४७ देवासुरेश्वर:--देवताओं और असुरोंके ईश्वर, ९४८ विश्व:--विराट् स्वरूप, ९४९ देवासुरमहेश्वर:--देवताओं और असुरोंके महान् ईश्वर, ९५० सर्वदेवमय:--सम्पूर्ण देवस्वरूप, ९५१ अचिन्त्य:--अचिन्त्यस्वरूप, ९५२ देवतात्मा--देवताओंके अन्तरात्मा, ९५३ आत्मसम्भव:--स्वयम्भू ।।
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ପୃଥିବୀରୁ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଭିଦରୂପେ ପ୍ରକଟ; ସେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ, ଯିଏ ତିନି ପଦକ୍ଷେପରେ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ମାପିଥିଲେ; ସେ ଦିବ୍ୟ ବୈଦ୍ୟ; ରଜୋଗୁଣରହିତ, ନିର୍ମଳ ଓ ଅମର। ସେ ସ୍ତୁତ୍ୟ; ଗଜମାନଙ୍କ ଈଶ୍ୱର; ସଦା ଚରଣଶୀଳ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ; ସେ ବ୍ୟାଘ୍ରସ୍ୱରୂପ; ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହସମ ପରାକ୍ରମୀ; ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଭ—ଅର୍ଥାତ୍ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ।
Verse 149
विबुधोड5ग्रवर: सूक्ष्म: सर्वदेवस्तपोमय: । सुयुक्त: शोभनो वच्ञी प्रासानां प्रभवो5व्यय:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ବିଶେଷ ଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନ ବିବୁଧ, ଯଜ୍ଞରେ ପ୍ରଥମ ଭାଗ ଗ୍ରହଣରେ ଅଗ୍ରାଧିକାରୀ; ସ୍ୱରୂପରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ; ସର୍ବଦେବମୟ; ତପୋମୟ। ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିବାକୁ ସଦା ସୁଯୁକ୍ତ, କଲ୍ୟାଣସ୍ୱଭାବ, ବଜ୍ରଧାରୀ; ‘ପ୍ରାସ’ ନାମକ ଅସ୍ତ୍ରର ଅବ୍ୟୟ ଉତ୍ସ—ଅବିନାଶୀ।
Verse 150
गुहः कान््तो निज: सर्ग: पवित्र सर्वपावन: । शृद्धी शृज्धप्रियो बभ्ू राजराजो निरामय:
ବାୟୁ କହିଲେ—ସେ ଗୁହ (ସ୍କନ୍ଦ), କାନ୍ତ ଓ ପ୍ରିୟ; ତାଙ୍କର ପ୍ରକାଶ ସୃଷ୍ଟି ସହିତ ଅଭିନ୍ନ। ସେ ପରମ ପବିତ୍ର ଓ ସର୍ବପାବନ। ସେ ଶୃଙ୍ଗୀ (ଶିଙ୍ଗା) ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ପର୍ବତ-ଶିଖରକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି; ସେ ବିଷ୍ଣୁରୂପେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ରାଜରାଜ, ସର୍ବଥା ନିରାମୟ ଓ ନିର୍ଦୋଷ।
Verse 151
अभिराम: सुरगणो विराम: सर्वसाधन: । ललाटाक्षो विश्वदेवो हरिणो ब्रह्म॒वर्चस:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ଅଭିରାମ, ଆନନ୍ଦଦାୟକ; ସୁରଗଣ, ଦେବସମୂହସ୍ୱରୂପ; ବିରାମ, ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାକୁ ନିବୃତ୍ତ କରୁଥିବା; ସର୍ବସାଧନ, ସମସ୍ତ ସାଧନ ଦ୍ୱାରା ସାଧ୍ୟ। ସେ ଲଲାଟାକ୍ଷ—ଲଲାଟରେ ତୃତୀୟ ନେତ୍ରଧାରୀ; ବିଶ୍ୱଦେବ—ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଦିବ୍ୟ ସତ୍ତା; ହରିଣ—ମୃଗରୂପେ ପ୍ରକଟ; ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମବର୍ଚ୍ଚସ—ବ୍ରହ୍ମତେଜରେ ଦୀପ୍ତ।
Verse 152
स्थावराणां पतिश्नैव नियमेन्द्रियवर्धन: । सिद्धार्थ:सिद्धभूतार्थो 5चिन्त्य:सत्यव्रत: शुचि:
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ସ୍ଥାବରମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ହିମାଚଳାଦି ପର୍ବତାଧିପତି ସଦୃଶ। ନିୟମାଚରଣରେ ମନ ସହିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟକୁ ଦୃଢ଼ କରନ୍ତି। ସେ ସିଦ୍ଧାର୍ଥ—ଆପ୍ତକାମ; ସିଦ୍ଧଭୂତାର୍ଥ—ଯାହାଙ୍କ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟୋଜନ ସିଦ୍ଧ। ସେ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ସତ୍ୟବ୍ରତ, ଏବଂ ସର୍ବଥା ଶୁଚି।
Verse 153
व्रताधिप: परं ब्रह्म भक्तानां परमा गति: । विमुक्तो मुक्ततेजाश्न श्रीमान् श्रीवर्धनी जगत्
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ସେ ବ୍ରତାଧିପ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେଇ ପରମ ଗତି ଓ ଶରଣ। ସେ ନିତ୍ୟ ବିମୁକ୍ତ; ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ସେ ଅପ୍ରତିହତ ତେଜ ବିସର୍ଜନ କରନ୍ତି। ସେ ଶ୍ରୀମାନ—ଯୋଗୈଶ୍ୱର୍ୟସମ୍ପନ୍ନ; ଶ୍ରୀବର୍ଧନୀ—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ସମ୍ପଦ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ଜଗତ୍ସ୍ୱରୂପ।
Verse 154
यथाप्रधानं भगवानिति भक्त्या स्तुतो मया । यन्न ब्रह्मादयो देवा विदुस्तत्त्वेन नर्षय:
ବାୟୁ କହିଲେ—“ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ‘ପ୍ରଧାନ-ସ୍ୱରୂପ’ ବୋଲି ସ୍ତୁତି କରିଛି; ସେହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମା ଆଦି ଦେବତାମାନେ ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।”
Verse 155
भक््त्या त्वेवं पुरस्कृत्य मया यज्ञपतिर्विभु:
ଭକ୍ତିଭାବରେ ମୁଁ ଏଭଳି ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ ଯଜ୍ଞପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଗ୍ରେ ସ୍ଥାପନ କଲି—ଯଜ୍ଞର ପରମ ଅଧିପତି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲି।
Verse 156
शिवमेश्रि: स्तुवन् देव॑ नामभि: पुष्टिवर्धनी:,जो सदा योगयुक्त एवं पवित्रभावसे रहनेवाला भक्त इन पुष्टिवर्धक नामोंद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति करता है, वह स्वयं ही उन परमात्मा शिवको प्राप्त कर लेता है
ବାୟୁ କହିଲେ—ଯେ ଭକ୍ତ ପବିତ୍ରଭାବରେ ବସେ, ସଦା ଯୋଗଯୁକ୍ତ ରହେ ଏବଂ ଏହି ପୁଷ୍ଟିବର୍ଧକ ନାମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ନିଜ ଭକ୍ତିସାଧନାରେ ହିଁ ପରମାତ୍ମା ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 157
नित्ययुक्तः शुचिर्भक्तः प्राप्रोत्यात्मानमात्मना,जो सदा योगयुक्त एवं पवित्रभावसे रहनेवाला भक्त इन पुष्टिवर्धक नामोंद्वारा भगवान् शिवकी स्तुति करता है, वह स्वयं ही उन परमात्मा शिवको प्राप्त कर लेता है
ବାୟୁ କହିଲେ—ନିତ୍ୟ ଯୋଗଯୁକ୍ତ, ଶୁଚି ଓ ଭକ୍ତ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଆତ୍ମବଳରେ ପରମାତ୍ମାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଯେ ସଦା ଯୋଗରେ ସ୍ଥିତ ରହି ପବିତ୍ରଭାବରେ ଏହି ପୁଷ୍ଟିବର୍ଧକ ନାମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ପରମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
Verse 158
एतद्धि परम॑ ब्रह्म परं ब्रह्माधिगच्छति । ऋषयश्चैव देवाश्न स्तुवन्त्येतेन तत्परम्
ବାୟୁ କହିଲେ—“ଏହି ହିଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହି (ସ୍ତୋତ୍ର/ଉପାୟ) ଦ୍ୱାରା ପରବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେହି ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।”
Verse 159
स्तूयमानो महादेवस्तुष्यते नियतात्मभि: । भक्तानुकम्पी भगवानात्मसंस्थाकरो विभु:
ଯେ ସଂୟତଚିତ୍ତ ଭକ୍ତମାନେ ଏହି ନାମମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ଓ ଆତ୍ମନିଷ୍ଠା ଦାନକାରୀ ଭଗବାନ୍ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଭକ୍ତାନୁକମ୍ପୀ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବିଭୁ—ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର କରନ୍ତି।
Verse 160
तथैव च मनुष्येषु ये मनुष्या: प्रधानत: । आस्तिका: श्रद्दधानाश्न बहुभिर्जन्मभि: स्तवै:
ସେହିପରି ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେମାନେ ପ୍ରଧାନତଃ ଆସ୍ତିକ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ, ଏବଂ ଅନେକ ଜନ୍ମର ସ୍ତୁତି-ଭକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମିତ ତେଜରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 161
भक्त्या हाुनन्यमीशानं परं देव॑ सनातनम् | कर्मणा मनसा वाचा भावेनामिततेजस:
ବାୟୁ କହିଲେ—ଭକ୍ତିରେ ଅନନ୍ୟଭାବରେ ପରମ ସନାତନ ଦେବ ଈଶାନଙ୍କୁ ଉପାସନା କର। ଯେମାନେ କର୍ମ, ମନ, ବାଣୀ ଓ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଜଗଦୀଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅମିତ ତେଜରେ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଏବଂ ଯେମାନେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣନ୍ତି-ଶୁଣାନ୍ତି, ତାଙ୍କ ମହିମାର କଥୋପକଥନ କରନ୍ତି ଓ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଦା ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତ୍ୟ ହୋଇ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି ଓ ତାହାରେ ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 162
शयाना जाग्रमाणाश्च व्रजन्नुपविशंस्तथा । उन्मिषन् निमिषंश्वैव चिन्तयन्त: पुनः पुन:
ଶୋଇଥିବେ କି ଜାଗିଥିବେ, ଚାଲୁଥିବେ କି ବସୁଥିବେ, ଏବଂ ଆଖି ଖୋଲିବା-ମିଚିବାରେ ମଧ୍ୟ—ସେମାନେ ପୁନଃ ପୁନଃ (ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ) ଚିନ୍ତନ କରନ୍ତି।
Verse 163
शृण्वन्त: श्रावयन्तश्न॒ कथयन्तश्न ते भवम् | स्तुवन्तः स्तूयमानाश्न तुष्यन्ति च रमन्ति च
ଯେମାନେ (ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମା) ଶୁଣନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶୁଣାନ୍ତି ଓ ଭଗବାନ୍ ଭବଙ୍କ କଥା କହନ୍ତି—ଯେମାନେ ନିରନ୍ତର ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସ୍ତୁତ୍ୟ—ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ଓ ରମଣ କରନ୍ତି।
Verse 164
जन्मकोटिसहस्रेषु नानासंसारयोनिषु । जन्तोर्विगतपापस्य भवे भक्ति: प्रजायते
କୋଟି-ସହସ୍ର ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନାନା ପ୍ରକାର ସଂସାରୀ ଯୋନିମାନଙ୍କରେ ଭ୍ରମଣ କରି କରି ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜୀବ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପାପମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ହୃଦୟରେ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
Verse 165
उत्पन्ना च भवे भक्तिरनन्या सर्वभावत: । भाविन: कारणे चास्य सर्वयुक्तस्य सर्वथा,भाग्यसे जो सर्वसाधनसम्पन्न हो गया है, उसको जगत्के कारण भगवान् शिवमें सम्पूर्णभावसे सर्वथा अनन्य भक्ति प्राप्त होती है
ଯେ ସର୍ବପ୍ରକାରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାଧନସମ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ତାହାରେ ଜଗତ୍ର କାରଣ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ସର୍ବଭାବରେ ସର୍ବଥା ଅନନ୍ୟ, ଅଚଳ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
Verse 166
एतद् देवेषु दुष्प्रापं मनुष्येषु न लभ्यते । निर्विघ्ना निश्चला रुद्रे भक्तिरव्यभिचारिणी
ରୁଦ୍ରଙ୍କ ପ୍ରତି ନିର୍ବିଘ୍ନ, ନିଶ୍ଚଳ ଓ ଅବ୍ୟଭିଚାରିଣୀ (ଅନନ୍ୟ) ଭକ୍ତି—ଏହା ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତ ଏପରି ଭକ୍ତି ସହଜରେ ମିଳେ ନାହିଁ।
Verse 167
तस्यैव च प्रसादेन भक्तिरुत्पद्यते नृणाम् | येन यान्ति परां सिद्धि तद्भागवतचेतस:
ସେଇ (ଭଗବାନ ଶଙ୍କର)ଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ସେଇ ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଭଗବଦ୍ଭାବରେ ଲୀନ ଚିତ୍ତମାନେ ପରମ ସିଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
Verse 168
ये सर्वभावानुगताः: प्रपद्यन्ते महेश्वरम् । प्रपन्नवत्सलो देव: संसारात् तान् समुद्धरेत्,जो सम्पूर्ण भावसे अनुगत होकर महेश्वरकी शरण लेते हैं, शरणागतवत्सल महादेवजी इस संसारसे उनका उद्धार कर देते हैं
ଯେମାନେ ସର୍ବଭାବରେ ଅନୁଗତ ହୋଇ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେନ୍ତି, ଶରଣାଗତବତ୍ସଳ ଦେବ ସେମାନଙ୍କୁ ସଂସାରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଉପରକୁ ଉଠାନ୍ତି।
Verse 169
एवमन्ये विकुर्वन्ति देवा: संसारमोचनम् । मनुष्याणामृते देवं नान्या शक्तिस्तपोबलम्
ଏହିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ ଦେବଗଣ ମଧ୍ୟ ସଂସାର-ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି; କାରଣ ମହାଦେବଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ବ୍ୟତୀତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏମିତି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ନ ତପସ୍ୟାଜନିତ ବଳ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସଂସାରରୁ ମୋଚନ ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
Verse 170
इति तेनेन्द्रकल्पेन भगवान् सदसत्पति: । कृत्तिवासा: स्तुतः कृष्ण तण्डिना शुभबुद्धिना
ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରସଦୃଶ ତେଜସ୍ବୀ ଓ ଶୁଭବୁଦ୍ଧିସମ୍ପନ୍ନ ତଣ୍ଡି ମୁନି ଗଜଚର୍ମଧାରୀ, ସତ୍-ଅସତ୍ର ଅଧିପତି, କାର୍ଯ୍ୟ-କାରଣର ସ୍ୱାମୀ ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
Verse 171
स्तवमेतं भगवतो ब्रह्मा स्वयमधारयत् । गीयते च स बुद्धयेत ब्रह्मा शंकरसंनिधौ
ବାୟୁ କହିଲେ—ଭଗବାନଙ୍କ ଏହି ସ୍ତବକୁ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ଏବଂ ଶଙ୍କରଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଗାନ କରନ୍ତି—ଏମିତି ବୁଝାଯାଏ। ତେଣୁ ଏହି ବେଦତୁଲ୍ୟ ସ୍ତୁତିର ଜ୍ଞାନ ଅବଶ୍ୟ ଲାଭ କରିବା ଉଚିତ।
Verse 172
इदं पुण्यं पवित्र च सर्वदा पापनाशनम् | योगदं मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोषदं तथा,यह परम पवित्र, पुण्यजनक तथा सर्वदा सब पापोंका नाश करनेवाला है। यह योग, मोक्ष, स्वर्ग और संतोष--सब कुछ देनेवाला है
ବାୟୁଦେବ କହିଲେ—ଏହା ପରମ ପୁଣ୍ୟକର ଓ ପବିତ୍ର; ସଦା ପାପନାଶକ। ଏହା ଯୋଗ ଦିଏ, ମୋକ୍ଷ ଦିଏ, ସ୍ୱର୍ଗ ଦିଏ, ଏବଂ ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦାନ କରେ।
Verse 173
एवमेतत् पठन्ते य एकभक््त्या तु शड्करम् | या गति: सांख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा
ଏହିପରି ହିଁ। ଯେମାନେ ଏକନିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପଠନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଂଖ୍ୟଜ୍ଞ ଓ ଯୋଗୀମାନେ ଯେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଇ ଗତିକୁ ହିଁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
Verse 174
स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य संनिधौ । अब्दमेकं चरेद् भक्त: प्राप्रुयादीप्सितं फलम्
ରୁଦ୍ର (ଶିବ)ଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ସଦା ପ୍ରୟତ୍ନପୂର୍ବକ ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରି ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବର୍ଷ ନିୟମ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଭକ୍ତ ଇପ୍ସିତ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
Verse 175
एतद् रहस्यं परम॑ ब्रह्मणो हृदि संस्थितम् । ब्रह्मा प्रोवाच शक्राय शक्र: प्रोवाच मृत्यवे,यह परम रहस्यमय स्तोत्र ब्रह्माजीके हृदयमें स्थित है। ब्रह्माजीने इन्द्रको इसका उपदेश दिया और इन्द्रने मृत्युको
ଏହି ପରମ ରହସ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ସଂସ୍ଥିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହାକୁ ଶକ୍ର (ଇନ୍ଦ୍ର)ଙ୍କୁ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ଶକ୍ର ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 176
मृत्यु: प्रोवाच रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्तण्डिमागमत् । महता तपसा प्राप्तस्तण्डिना ब्रह्मसझनि
ମୃତ୍ୟୁ ଏହାକୁ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ; ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କଠାରୁ ଏହା ତଣ୍ଡିଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲା। ତଣ୍ଡି ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ମହା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଏହା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
Verse 177
तण्डि: प्रोवाच शुक्राय गौतमाय च भार्गव: । वैवस्वताय मनवे गौतम: प्राह माधव,माधव! तण्डिने शुक्रको, शुक्रने गौतमको और गौतमने वैवस्वतमनुको इसका उपदेश दिया
ହେ ମାଧବ! ତଣ୍ଡି ଏହାକୁ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ, ଶୁକ୍ର ଗୌତମଙ୍କୁ; ଏବଂ ଗୌତମ ଏହାକୁ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
Verse 178
नारायणाय साध्याय समाधिष्ठाय धीमते । यमाय प्राह भगवान् साध्यो नारायणो<च्युत:
ସମାଧିରେ ସ୍ଥିତ, ପରମ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସାଧ୍ୟ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭଗବାନ ନାରାୟଣ—ଅଚ୍ୟୁତ—ଯମଙ୍କୁ ଏହି ବଚନ କହିଲେ।
Verse 1543
स्तोतव्यमर्च्य वन्द्यं च कः स्तोष्यति जगत्पतिम् । श्रीकृष्ण! इस प्रकार बहुत-से नामोंमेंसे प्रधान-प्रधान नाम चुनकर मैंने उनके द्वारा भक्तिपूर्वक भगवान् शंकरका सावन किया। जिन्हें ब्रह्मा आदि देवता तथा ऋषि भी तत्त्वसे नहीं जानते। उन्हीं स्तवनके योग्य
ଯିଏ ସ୍ତୁତିଯୋଗ୍ୟ, ଅର୍ଚ୍ଚନାଯୋଗ୍ୟ ଓ ବନ୍ଦନାଯୋଗ୍ୟ—ସେଇ ଜଗତ୍ପତିଙ୍କୁ ଯଥାର୍ଥରେ କିଏ ସ୍ତବ କରିପାରିବ? ହେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ! ତାଙ୍କ ଅନେକ ନାମମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନ ପ୍ରଧାନ ନାମ ଚୟନ କରି, ସେହି ନାମଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ଭଗବାନ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଛି। ଯାହାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱତଃ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ—ସେଇ ସ୍ତବନୀୟ, ଅର୍ଚ୍ଚନୀୟ ଓ ବନ୍ଦନୀୟ ଜଗତ୍ପତି ଶିବଙ୍କୁ କିଏ ଯଥୋଚିତ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବ?
Verse 1556
ततोअभ्यनुज्ञां सम्प्राप्प स्तुतो मतिमतां वर: । इस तरह भक्तिके द्वारा भगवान्को सामने रखते हुए मैंने उन्हींसे आज्ञा लेकर उन बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ भगवान् यज्ञपतिकी स्तुति की
ତାପରେ ତାଙ୍କର ଅନୁଜ୍ଞା ପାଇ—ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରଶଂସିତ ମୁଁ—ଭକ୍ତିଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କୁ ସାମ୍ନାରେ ସାକ୍ଷାତ୍ ରଖି, ତାଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ଯଜ୍ଞପତି ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲି।
Frequently Asked Questions
The exempla repeatedly stage the tension between inherited consequence (curses, accusations, past harm) and moral repair, resolved through refuge, disciplined conduct, and devotional recitation framed as ethically restorative.
The chapter instructs that regulated senses, purity, and sustained devotion—expressed through a structured hymn—are presented as means to stabilize the mind, remediate distress, and align personal aims with dharma.
Yes. It claims that one-year recitation with restraint and purity yields Aśvamedha-like merit and role-specific benefits (learning for brāhmaṇa, conquest for a king, gain and skill for vaiśya, auspicious posthumous well-being for śūdra), concluding with a hyperbolic measure of heavenly residence.