Shloka 143

रुद्र-स्तवराजः (Rudra-Stavarāja) — Exempla of Śiva’s Boons and the Hymn’s Phalaśruti

Devanagari script

सदसद्‌ व्यक्तमव्यक्तं पिता माता पितामह: । स्वर्गद्धारं प्रजाद्वारं मोक्षद्वारं त्रिविष्टपम्‌

Transliteration

sadasad vyaktam avyaktam pitā mātā pitāmahaḥ | svargadvāraṁ prajādvāraṁ mokṣadvāraṁ trivīṣṭapam ||

Translation

ବାୟୁ କହିଲେ— ସେଇ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍; ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ। ସେଇ ପିତା, ମାତା ଓ ପିତାମହ। ସେଇ ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାର, ପ୍ରଜାଦ୍ୱାର ଓ ମୋକ୍ଷଦ୍ୱାର—ସେଇ ତ୍ରିବିଷ୍ଟପ, ଅର୍ଥାତ୍ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ, ସ୍ୱୟଂ।

Word by Word

• सत्: the real/existent
• सत्: Karta
• Type: Noun
• Root: सत् (प्रातिपदिक; √अस्-शतृ)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• असत्: the unreal/non-existent
• असत्: Karta
• Type: Noun
• Root: असत् (प्रातिपदिक; नञ् + सत्)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• व्यक्तम्: the manifest
• व्यक्तम्: Karta
• Type: Adjective
• Root: व्यक्त (प्रातिपदिक; √व्यञ्ज्/व्यज् + क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• अव्यक्तम्: the unmanifest
• अव्यक्तम्: Karta
• Type: Adjective
• Root: अव्यक्त (प्रातिपदिक; नञ् + व्यक्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पिता: father
• पिता: Karta
• Type: Noun
• Root: पितृ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• माता: mother
• माता: Karta
• Type: Noun
• Root: मातृ (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• पितामहः: grandfather
• पितामहः: Karta
• Type: Noun
• Root: पितामह (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• स्वर्गद्वारम्: the gate/means to heaven
• स्वर्गद्वारम्: Karta
• Type: Noun
• Root: स्वर्गद्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• प्रजाद्वारम्: the gate/cause of progeny
• प्रजाद्वारम्: Karta
• Type: Noun
• Root: प्रजाद्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• मोक्षद्वारम्: the gate/means to liberation
• मोक्षद्वारम्: Karta
• Type: Noun
• Root: मोक्षद्वार (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

• त्रिविष्टपम्: Triviṣṭapa (heaven)
• त्रिविष्टपम्: Karta
• Type: Noun
• Root: त्रिविष्टप (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन

Speaker

वायुदेव उवाच

Characters & Entities

• Vāyudeva
• Svarga
• Triviṣṭapa
• Mokṣa
• Prajā

Educational Q&A

What is the core teaching?

The verse presents a single supreme principle as all-encompassing: it transcends dualities (being/non-being, manifest/unmanifest), underlies lineage and generation (father/mother/grandsire), and functions as the effective means toward the highest human aims—heavenly merit, progeny/continuity, and liberation.

What is happening in the narrative?

Vāyudeva is speaking in a didactic context within the Anuśāsana Parva, offering a compact, exalted description of the ultimate reality (or highest object of reverence) by listing its cosmic, familial, and soteriological dimensions.