Adhyaya 57
अध्याय ५७ — राज्ञः नित्यप्रयत्नः, रक्षा-प्रधानता, तथा त्याग-नीतिः (Chapter 57: Constant Royal Vigilance, Primacy of Protection, and Principles of Dismissal)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Upa-Parva (Instruction on Royal Duty)
Bhīṣma instructs Yudhiṣṭhira that a ruler must remain perpetually diligent; a king who abandons effort declines in authority and effectiveness. He cites authoritative verses associated with Uśanā (Śukra) and other traditional lawgivers to emphasize that the earth metaphorically ‘consumes’ two figures: a non-protecting king and a non-migrating (socially non-contributing) brāhmaṇa—an admonition framed as a warning against neglect of role-duty. The chapter urges pragmatic statecraft: reconcile those fit for alliance, oppose those requiring resistance, and act decisively against any person who harms the state’s constituent limbs (saptāṅga), even if that person is a teacher or friend. Illustrative precedents are offered (e.g., Sagara’s abandonment of Asamañjā; Uddālaka’s rejection of Śvetaketu for improper conduct) to justify disciplined governance over familial affection. Positive royal traits are enumerated: public-pleasing justice, truth-protection, straightforward dealings, non-appropriation of others’ wealth, timely giving and enforcement, secrecy in counsel, anger-control, and continuous engagement with dharma, artha, kāma, and mokṣa. The king should be measured in trust—neither credulous nor excessively suspicious—use oversight and intelligence, cultivate capable associates, and maintain ethical conduct. The text culminates in the principle that protection (rakṣā) is the foundational royal duty: without a king, household and wealth lack security. Finally, it quotes Manu-like counsel to abandon dysfunctional role-bearers (e.g., ineffective teacher, non-studying priest, non-protecting king), using vivid analogies to convey administrative accountability.
Chapter Arc: शरशय्या पर लेटे भीष्म युधिष्ठिर से कहते हैं—राजा का प्रथम धर्म है निरन्तर उद्योग; जो स्त्री की भाँति निष्क्रिय बैठता है, उसकी कीर्ति और राज्य दोनों क्षीण होते हैं। → भीष्म शुक्राचार्य (उशना) के वचन का स्मरण कराते हैं और चेतावनी देते हैं कि पृथ्वी दो प्रकार के लोगों को वैसे ही ‘ग्रस’ लेती है जैसे बिल में रहने वाले चूहों को सर्प—(1) जो राजा विरोध/उपद्रव का निवारण नहीं करता, (2) जो ब्राह्मण प्रवास/कर्तव्य-त्याग में पड़ा रहता है। फिर वे बताते हैं कि अहंकारी, कर्तव्य-अकर्तव्य न जानने वाला और कुमार्गगामी गुरु भी दण्डनीय हो जाता है—अर्थात् पद नहीं, आचरण मान्य है। → राजधर्म का तीखा निष्कर्ष उभरता है: राज्य-रक्षा और व्यवस्था के बिना लोक-जीवन का कोई आधार नहीं—‘पहले राजा, फिर पत्नी, फिर धन’; और जो राजा गुप्तचर-तंत्र, मंत्र-परामर्श तथा कृत-अकृत्य का विवेक इस प्रकार रखे कि शत्रु उसे न जान सकें, वही राज्य के योग्य है। → भीष्म आदर्श राजा के गुण गिनाते हैं—बुद्धिमान, त्यागी, शत्रु-दुर्बलता जानने में तत्पर, शीघ्र-कार्यकारी, सभी वर्णों के न्याय-अन्याय को समझने वाला; साथ ही व्यवहारिक नीति देते हैं कि समुद्र-यात्रा की टूटी नाव की तरह अनुपयोगी साधनों/व्यक्तियों का त्याग कर देना चाहिए—अप्रवक्ता आचार्य, अनध्यायी ऋत्विज, अरक्षितार राजा, अप्रियवादिनी पत्नी, ग्रामकाम गोपाल, वनकाम नापित आदि।
Shlokas
Verse 1
भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! राजाको सदा ही उद्योगशील होना चाहिये। जो उद्योग छोड़कर स्त्रीकी भाँति बेकार बैठा रहता है, उस राजाकी प्रशंसा नहीं होती है
ဘိဿမက မိန့်တော်မူသည်— «ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ မင်းတစ်ပါးသည် အမြဲတမ်း ကြိုးပမ်းအားထုတ်၍ လုပ်ငန်း၌ တက်ကြွရမည်။ ကြိုးပမ်းမှုကို စွန့်၍ တာဝန်မှ ဆုတ်ခွာသူကဲ့သို့ အလုပ်မဲ့ ထိုင်နေသော အုပ်ချုပ်သူကို မည်သူမျှ ချီးမွမ်းမည်မဟုတ်။»
Verse 2
भगवानुशना चाह शलोकमत्र विशाम्पते । तदिहैकमना राजन् गदतस्तं निबोध मे,प्रजानाथ! इस विषयमें भगवान् शुक्राचार्यने एक श्लोक कहा है, उसे मैं बता रहा हूँ। तुम यहाँ एकाग्रचित्त होकर मुझसे उस श्लोकको सुनो
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို ပြည်သူတို့၏ အရှင်! ဂုဏ်မြင့် ဥရှနသ (ရှုကရာချာရျ) သည် ဤအကြောင်းအရာပင်နှင့် ပတ်သက်၍ တစ်ပုဒ်သော ဂါထာကို တစ်ခါက မိန့်ကြားခဲ့၏။ ယခု အို မင်းကြီး! စိတ်ကို တစ်ချက်တည်း စုစည်း၍ ငါ ရွတ်ဆိုမည့် ဂါထာကို ဤနေရာ၌ နားထောင်လော့»။
Verse 3
द्वाविमौ ग्रसते भूमि: सर्पो बिलशयानिव । राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्,जैसे साँप बिलमें रहनेवाले चूहोंको निगल जाता है, उसी प्रकार दूसरोंसे लड़ाई न करनेवाले राजा तथा विद्याध्ययन आदिके लिये घर छोड़कर अन्यत्र न जानेवाले ब्राह्मणको पृथ्वी निगल जाती है (अर्थात् वे पुरुषार्थ-साधन किये बिना ही मर जाते हैं)”
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မြေကြီးသည် ဤနှစ်မျိုးကို မြိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏—မြွေသည် အပေါက်အတွင်း နေထိုင်သော သတ္တဝါတို့ကို မျိုသကဲ့သို့ပင်။ တိုက်ခိုက်လာသူကို မတားဆီးသော မင်းနှင့်၊ အမြင့်မားသော ပညာသင်ယူခြင်းနှင့် စည်းကမ်းကျင့်သုံးခြင်းအတွက် အိမ်မှ မထွက်သော ဗြာဟ္မဏ။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ သင့်လျော်သော တာဝန်၌ မကြိုးစားသဖြင့် လူ့ဘဝ၏ ပြည့်စုံမှုကို ရစေမည့် အခြေခံများ မရဘဲ ပျက်စီးသေဆုံးကြ၏»။
Verse 4
तदेतन्नरशार्दूल हृदि त्वं कर्तुमहसि । संधेयानभिसंधत्स्व विरोध्यांश्व विरोधय,अतः नरश्रेष्ठ! तुम इस बातको अपने हृदयमें धारण कर लो, जो संधि करनेके योग्य हों, उनसे संधि करो और जो विरोधके पात्र हों, उनका डटकर विरोध करो
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို လူတို့အနက် ကျားတော်! ဤအရာကို နှလုံးထဲ၌ ခိုင်မြဲစွာ ထားလော့။ သင့်တော်သူတို့နှင့် သဘောတူညီမှု ချုပ်ဆိုလော့၊ ဆန့်ကျင်သင့်သူတို့ကိုမူ မယိမ်းယိုင်ဘဲ ဆန့်ကျင်လော့»။
Verse 5
सप्ताड्ुस्य च राज्यस्य विपरीतं य आचरेत् । गुरुर्वा यदि वा मित्र प्रतिहन्तव्य एव सः,राज्यके सात अड़ हैं--राजा, मन्त्री, मित्र, खजाना, देश, दुर्ग और सेना। जो इन सात अड़ोंसे युक्त राज्यके विपरीत आचरण करे, वह गुरु हो या मित्र, मार डालनेके ही योग्य है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «နိုင်ငံတော်တွင် အင်္ဂါခုနစ်ပါးရှိ၏—မင်း၊ အမတ်၊ မိတ်ဆွေ၊ خز خز (ဘဏ္ဍာ/ဘဏ္ဍာတိုက်)၊ နယ်မြေ၊ ကာကွယ်ရေးခံတပ်၊ နှင့် စစ်တပ်။ ဤခုနစ်အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော နိုင်ငံတော်၏ သင့်လျော်သော လည်ပတ်မှုကို ဆန့်ကျင်၍ ပြုမူသူသည် ဆရာဖြစ်စေ မိတ်ဆွေဖြစ်စေ ရန်သူကဲ့သို့ ထိုးနှက်ဖျက်ဆီးရမည်။ ဓမ္မကို ကာကွယ်၍ နိုင်ငံကို လုံခြုံစေရန်၊ ကိုယ်ရေးကိုယ်တာ ဆက်နွယ်မှုတို့သည် နိုင်ငံကို ထိခိုက်စေသော အပြုအမူကို မလွတ်ငြိမ်းနိုင်»။
Verse 6
मरुत्तेन हि राज्ञा वै गीत: श्लोक: पुरातन: । राजाधिकारे राजेन्द्र बृहस्पतिमते पुरा,राजेन्द्र! पूर्वकालमें राजा मरुत्तने एक प्राचीन श्लोकका गान किया था, जो बृहस्पतिके मतानुसार राजाके अधिकारके विषयमें प्रकाश डालता है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «အို မင်းကြီး! ရှေးကာလ၌ မရုတ္တ မင်းသည် ရှေးဟောင်း ဂါထာတစ်ပုဒ်ကို သီဆိုခဲ့၏။ ထိုဂါထာသည် ဗြဟ္စပတိ၏ အကြံဉာဏ်နှင့် ကိုက်ညီစွာ မင်းအာဏာ၏ သင့်တော်သော အကျယ်အဝန်းနှင့် ကန့်သတ်ချက်တို့ကို ထင်ရှားစေ၏»။
Verse 7
गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानत: । उत्पथप्रतिपन्नस्य दण्डो भवति शाश्वत:,“घमंडमें भरकर कर्तव्य और अकर्तव्यका ज्ञान न रखनेवाला तथा कुमार्गपर चलनेवाला मुनष्य यदि अपना गुरु हो तो उसे भी दण्ड देनेका सनातन विधान है'
ဘီရှ္မက သင်ကြားသည်မှာ—ဂုရုတစ်ဦးတောင် ဓမ္မထက် မမြင့်မားနိုင်။ အဟင်္ကာရဖြင့် မာနတက်ကာ လုပ်သင့်သည့်အရာနှင့် မလုပ်သင့်သည့်အရာကို မခွဲခြားနိုင်ဘဲ လမ်းမှားသို့ ကျရောက်သွားလျှင်၊ ထာဝရသော စည်းကမ်းအရ ထိုသူကိုပင် သင့်တော်စွာ အပြစ်ဒဏ်ပေးနိုင်သည်ဟူသည်။
Verse 8
बाहो: पुत्रेण राज्ञा च सगरेण च धीमता । असमज्जा: सुतो ज्येष्ठस्त्यक्त: पौरहितैषिणा,बाहुके पुत्र बुद्धिमान् राजा सगरने तो पुरवासियोंके हितकी इच्छासे अपने ज्येष्ठ पुत्र असमंजाका भी त्याग कर दिया था
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—ဗာဟု၏သား ဉာဏ်ပညာရှိသော မင်းကြီး စဂရသည် ပြည်သူတို့၏ အကျိုးကို ရှာဖွေလိုသဖြင့် မိမိ၏ အကြီးဆုံးသား အသမဉ္ဇာကိုတောင် စွန့်လွှတ်ခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အုပ်ချုပ်သူ၏ အဓိကတာဝန်မှာ ပြည်သူ့အကျိုးဖြစ်ကြောင်း၊ ဆွေမျိုးသားချင်းဟူသည် လူမှုကို ထိခိုက်စေသော အပြုအမူကို မဖုံးကွယ်နိုင်ကြောင်း ပြသသည်။
Verse 9
असमज्जा: सरय्वां स पौराणां बालकान् नृप । न््यमज्जयदत: पित्रा निर्भत्स्य स विवासित:,नरेश्वर! असमंजा पुरवासियोंके बालकोंको पकड़कर सरयूनदीमें डुबा दिया करता था; अतः उसके पिताने उसे दुत्कारकर घरसे बाहर निकाल दिया
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—အို မင်းကြီး၊ အသမဉ္ဇာသည် မြို့သူမြို့သားတို့၏ ကလေးငယ်များကို ဖမ်းယူကာ စရယုမြစ်ထဲတွင် ရေနစ်စေတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် သူ၏ဖခင်သည် ထိုရက်စက်မှုကို တင်းကျပ်စွာ ဆုံးမကာ အိမ်ထောင်မှ ထုတ်ပယ်ခဲ့သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် အုပ်ချုပ်သူ၏ မိသားစုသည် အကြမ်းဖက်မှုကို တားဆီး၍ အပြစ်မဲ့သူတို့ကို ကာကွယ်ရမည်ကိုလည်းကောင်း၊ လူမှုဓမ္မကို ထိန်းသိမ်းရန် ဖခင်အာဏာကို အသုံးချရမည်ကိုလည်းကောင်း ဖော်ပြသည်။
Verse 10
ऋषिणोद्दालकेनापि श्वेतकेतुर्महातपा: । मिथ्या विप्रानुपचरन् संत्यक्तो दयित: सुत:,उद्दालक ऋषिने अपने प्रिय पुत्र महातपस्वी श्वेतकेतुको केवल इस अपराधसे त्याग दिया कि वह ब्राह्मणोंके साथ मिथ्या एवं कपटपूर्ण व्यवहार करता था
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—ဉဒ္ဒာလက ရှိတော်သည် မိမိချစ်မြတ်နိုးသော သားဖြစ်သူ မဟာတပသီ ရှွေတကေတုကိုတောင် စွန့်ပစ်ခဲ့သည်။ အကြောင်းမှာ တစ်ခုတည်း—သူသည် ဗြာဟ္မဏတို့အပေါ် မမှန်မကန် လိမ်လည်ကာ ကောက်ကျစ်စွာ ပြုမူခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤဖြစ်ရပ်သည် ထိုက်တန်သူတို့အပေါ် သစ္စာနှင့် သမာဓိကို ထိန်းသိမ်းခြင်းသည် မညှိနှိုင်းနိုင်သော အကျင့်တရားဖြစ်ကြောင်းကို ပြသသည်။
Verse 11
लोकरज्जनमेवात्र राज्ञां धर्म: सनातन: । सत्यस्य रक्षणं चैव व्यवहारस्य चार्जवम्,अत: इस लोकमें प्रजावर्गको प्रसन्न रखना ही राजाओंका सनातन धर्म है। सत्यकी रक्षा और व्यवहारकी सरलता ही राजोचित कर्तव्य है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်—ဤလောက၌ မင်းတို့၏ ထာဝရဓမ္မသည် ပြည်သူတို့ကို စိတ်ချမ်းသာကျေနပ်စေခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ သစ္စာကို ကာကွယ်ခြင်းနှင့် အများပြည်သူဆိုင်ရာ ဆက်ဆံရေးတွင် ရိုးသားဖြောင့်မတ်မှုကို ထိန်းသိမ်းခြင်း—ဤတို့သည် မင်း၏ တာဝန်များ ဖြစ်သည်။
Verse 12
न हिंस्यात् परवित्तानि देयं काले च दापयेत् । विक्रान्त: सत्यवाक् क्षान्तो नृपो न चलते पथ:,दूसरोंके धनका नाश न करे। जिसको जो कुछ देना हो, उसे वह समयपर दिलानेकी व्यवस्था करे। पराक्रमी, सत्यवादी और क्षमाशील बना रहे--ऐसा करनेवाला राजा कभी पथभ्रष्ट नहीं होता
ဘီရှ္မက မင်းသည် အခြားသူတို့၏ ဥစ္စာကို မထိခိုက်စေ၊ မဖျက်ဆီးစေရ၊ ထိုသူတစ်ဦးချင်းစီအတွက် ပေးရန်ရှိသမျှကို အချိန်တော်တော်မီ ပေးချေစေရန် စီမံကွပ်ကဲရမည်ဟု သင်ကြားသည်။ သတ္တိရှိ၍ စကားမှန်ပြောကာ သည်းခံခွင့်လွှတ်တတ်သော အုပ်ချုပ်သူသည် ရာဇဓမ္မနှင့် ဓမ္မ၏ မှန်ကန်သောလမ်းမှ မလွဲချော်။
Verse 13
आत्मवांश्व जितक्रोध: शास्त्रार्थकृतनि श्चय: । धर्मे चार्थे च कामे च मोक्षे च सततं रत:,जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, क्रोधको जीत लिया है तथा शास््त्रोंके सिद्धान्तका निश्चयात्मक ज्ञान प्राप्त कर लिया है, जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके प्रयत्नमें निरन्तर लगा रहता है, जिसे तीनों वेदोंका ज्ञान है तथा जो अपने गुप्त विचारोंको दूसरोंपर प्रकट नहीं होने देता है, वही राजा होने योग्य है, प्रजाकी रक्षा न करनेसे बढ़कर राजाओंके लिये दूसरा कोई पाप नहीं है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်— “မိမိကိုယ်ကို ထိန်းနိုင်၍ ဒေါသကို အနိုင်ယူကာ၊ သာသနာကျမ်းများ၏ အဓိပ္ပါယ်ကို အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွ ခိုင်မာစွာ သဘောပေါက်ထားသူ၊ ဓမ္မ၊ အဓိပ္ပာယ်(အာဓာ)၊ ကာမနှင့် မောက္ခတို့ကို သင့်တော်သကဲ့သို့ အမြဲတမ်း ကြိုးပမ်းနေသူသာ မင်းဖြစ်ရန် သင့်တော်၏။ ထိုအုပ်ချုပ်သူသည် ဝေဒသုံးပါးကို သိကျွမ်းရမည်၊ စကားကိုလည်း ထိန်းသိမ်း၍ လျှို့ဝှက်အကြံကို မဖော်ထုတ်ရ။ မင်းတို့အတွက် ပြည်သူကို မကာကွယ်ခြင်းထက် ကြီးမားသော အပြစ်မရှိ” ဟု။
Verse 14
त्रय्यां संवृतमन्त्रश्न॒ राजा भवितुम्ति । वृजिनं च नरेन्द्राणां नान्यच्चारक्षणात् परम्,जिसने अपने मनको वशमें कर लिया है, क्रोधको जीत लिया है तथा शास््त्रोंके सिद्धान्तका निश्चयात्मक ज्ञान प्राप्त कर लिया है, जो धर्म, अर्थ, काम और मोक्षके प्रयत्नमें निरन्तर लगा रहता है, जिसे तीनों वेदोंका ज्ञान है तथा जो अपने गुप्त विचारोंको दूसरोंपर प्रकट नहीं होने देता है, वही राजा होने योग्य है, प्रजाकी रक्षा न करनेसे बढ़कर राजाओंके लिये दूसरा कोई पाप नहीं है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်— “ဝေဒသုံးပါးကို သိကျွမ်းပြီး မိမိအကြံအစည်ကို ကောင်းစွာ လျှို့ဝှက်ထားနိုင်သူသာ မင်းဖြစ်ရန် သင့်တော်၏။ အုပ်ချုပ်သူတို့အတွက် ပြည်သူကို မကာကွယ်ခြင်းထက် ကြီးမားသော အမှားမရှိ” ဟု။
Verse 15
चातुर्वर्ण्यस्य धर्माश्च रक्षितव्या महीक्षिता | धर्मसंकररक्षा च राज्ञां धर्म: सनातन:,राजाको चारों वर्णोंके धर्मोकी रक्षा करनी चाहिये, प्रजाको धर्मसंकरतासे बचाना राजाओंका सनातन धर्म है
ဘီရှ္မက ဆိုသည်— “အို မင်းကြီး၊ လူမှုအတန်းအစားလေးမျိုး၏ ဓမ္မတာဝန်တို့ကို အုပ်ချုပ်သူက ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်။ ပြည်သူကို ဓမ္မရောနှောပျက်ယွင်းခြင်း (dharma-saṅkara) မှ ကာကွယ်ခြင်းသည် မင်းတို့၏ အစဉ်အလာမပျက် ရာဇဓမ္မဖြစ်သည်” ဟု။
Verse 16
न विश्वसेच्च नृपतिर्न चात्यर्थ च विश्वसेत् । षाड्गुण्यगुणदोषांश्न नित्यं बुद्धघावलोकयेत्,राजा किसीपर भी विश्वास न करे। विश्वसनीय व्यक्तिका भी अत्यन्त विश्वास न करे। राजनीतिके छः: गुण होते हैं--सन्धि, विग्रह, यान, आसन, द्वैधीभाव और समाश्रय-। इन सबके गुण-दोषोंका अपनी बुद्धिद्वारा सदा निरीक्षण करे
ဘီရှ္မက ဆိုသည်— “မင်းသည် အလုံးစုံ မယုံကြည်သင့်သလို၊ ယုံကြည်ရသူကိုတောင် အလွန်အကျွံ မယုံကြည်သင့်။ နိုင်ငံရေး၏ မူဝါဒခြောက်ရပ်—သန္ဓိ(ငြိမ်းချမ်းရေးစာချုပ်), ဝိဂ္ဂဟ(စစ်), ယာန(စစ်ချီထွက်ခြင်း), အာသန(တပ်စွဲနေခြင်း), ဒွဲဓီဘာဝ(နှစ်မျိုးမူဝါဒ), နှင့် သမာအာश्रယ(အကာအကွယ်/မဟာမိတ်ကို အားကိုးခြင်း)—တို့၏ အကျိုးအပြစ်ကို မိမိဉာဏ်ဖြင့် အမြဲစိစစ်ကြည့်ရှုရမည်၊ ထို့ကြောင့် အုပ်ချုပ်မှုသည် စိတ်လှုပ်ရှားမှုမဟုတ်ဘဲ သေချာသော ခွဲခြားသိမြင်မှုဖြင့် ဦးဆောင်နိုင်မည်” ဟု။
Verse 17
द्विट्छिद्रदर्शी नृपतिर्नित्यमेव प्रशस्यते । त्रिवर्ग विदितार्थश्न युक्तचारोपधिश्व॒ यः:,शत्रुओंके छिद्र देखनेवाले राजाकी सदा ही प्रशंसा की जाती है। जिसे धर्म, अर्थ और कामके तत्त्वका ज्ञान है तथा जिसने शत्रुओंकी गुप्त बातोंको जानने और उनके मन्त्री आदिको फोड़नेके लिये गुप्तचर लगा रखा है, वह भी प्रशंसाके ही योग्य है
ဘိဿမက ပြောသည်—ရန်သူ၏ အားနည်းချက်များကို အမြဲတမ်း စောင့်ကြည့်နေသော မင်းသည် အစဉ်ချီးကျူးခံရ၏။ ထို့အတူ လူ့ဘဝ၏ သုံးပါးသော ရည်မှန်းချက်—ဓမ္မ (dharma)၊ အာဓ (artha)၊ ကာမ (kāma)—တို့၏ အဓိပ္ပါယ်ကို သိမြင်ပြီး ရန်သူ၏ လျှို့ဝှက်ချက်များကို ဖော်ထုတ်ကာ သူတို့၏ ဝန်ကြီးရေးရာ အကြံအစည်များကို ချိုးဖျက်ရန် စနစ်တကျ စီမံထားသော စုံထောက်နှင့် တန်ပြန်စုံထောက် ကွန်ယက်ကို ထိန်းသိမ်းထားသော အုပ်ချုပ်သူလည်း ချီးကျူးထိုက်၏။ သဘောတရားမှာ—သတိပညာရှိသော အုပ်ချုပ်ရေးသည် ဓမ္မတရားအပေါ် အကဲဖြတ်နိုင်မှုနှင့် နိုင်ငံရေးသတိဝီရိယကို ပေါင်းစည်းကာ နိုင်ငံကို မလျစ်လျူရှုဘဲ ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။
Verse 18
कोशस्योपार्जनरतिर्यमवैश्रवणोपम: । वेत्ता च दशवर्गस्य स्थानवृद्धिक्षयात्मन:,राजाको उचित है कि वह सदा अपने कोषागारको भरा-पूरा रखनेका प्रयत्न करता रहे, उसे न्याय करनेमें यमराज और धन-संग्रह करनेमें कुबेरके समान होना चाहिये। वह स्थान, वृद्धि तथा क्षयके हेतुभूत दस- वर्गोंका सदा ज्ञान रखे
ဘိဿမက ပြောသည်—မင်းသည် ဘဏ္ဍာတိုက်ကို အမြဲပြည့်ဝစေရန် ရယူစုဆောင်း၍ ထိန်းသိမ်းရန် အစဉ်တစိုက် အားထုတ်သင့်၏။ တရားစီရင်ရာတွင် ယမမင်းကဲ့သို့ တင်းကျပ်မှန်ကန်ရမည်၊ ဥစ္စာစုဆောင်းရာတွင် ဝိုင်ရှရဝဏ (ကူဘေရ) ကဲ့သို့ ဖြစ်ရမည်။ ထို့ပြင် နိုင်ငံ၏ နေရာချထားမှု၊ တိုးတက်မှုနှင့် ဆုတ်ယုတ်မှုကို အုပ်ချုပ်သည့် အချက်အလက် ဆယ်ပါးကိုလည်း သိမြင်ထားသင့်၏။
Verse 19
अभृतानां भवेद् भर्ता भूतानामन्ववेक्षक: । नृपति: सुमुखश्न स्यात् स्मितपूर्वाभिभाषिता,जिनके भरण-पोषणका प्रबन्ध न हो उनका पोषण राजा स्वयं करे और उसके द्वारा जिनका भरण-पोषण चल रहा हो, उन सबकी देखभाल रखे। राजाको सदा प्रसन्नमुख रहना और मुसकराते हुए वार्तालाप करना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်—မင်းသည် ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်သူ မရှိသူတို့၏ အားထားရာ ဖြစ်ရမည်၊ ထို့ပြင် မိမိကာကွယ်စောင့်ရှောက်မှုအောက်တွင် နေထိုင်သော သတ္တဝါအားလုံး၏ ကောင်းကျိုးကို သေချာစွာ ကြည့်ရှုရမည်။ အုပ်ချုပ်သူသည် မျက်နှာချိုသာ၍ ပထမဦးစွာ နူးညံ့သော အပြုံးဖြင့် စကားဆိုရမည်—အုပ်ချုပ်မှုကို ကြောက်ရွံ့မှုမဟုတ်ဘဲ စောင့်ရှောက်မှုအဖြစ် ခံစားစေဖို့ ဖြစ်သည်။
Verse 20
उपासिता च वृद्धानां जिततन्द्रिरलोलुप: । सतां वृत्ते स्थितमति: संतोष्यश्चारुदर्शन:,राजाको वृद्ध पुरुषोंकी उपासना (सेवा या संग) करनी चाहिये, वह आलस्यको जीते और लोलुपताका परित्याग करे। सत्पुरुषोंके व्यवहारमें मन लगावे। संतुष्ट होने योग्य स्वभाव बनाये रखे। वेश-भूषा ऐसी रखे, जिससे वह देखनेमें अत्यन्त मनोहर जान पड़े
ဘိဿမက ပြောသည်—မင်းသည် အိုမင်းသူကြီးများနှင့် ပေါင်းသင်းကာ သူတို့ကို ဝန်ဆောင်ရမည်။ ပျင်းရိမှုကို အနိုင်ယူ၍ လောဘကို စွန့်ပစ်ရမည်။ သဒ္ဓါရှိသူတို့၏ အကျင့်အကြံတွင် စိတ်ကို တည်မြဲစေ၍ လွယ်ကူစွာ ကျေနပ်တတ်သော သဘောထားကို ထိန်းထားရမည်။ ထို့ပြင် ရုပ်ရည်နှင့် အမူအရာကို မြင်ရသူအတွက် သာယာလှပစေ—အုပ်ချုပ်မှုသည် စည်းကမ်း၊ ကောင်းသော နမူနာနှင့် ပြည်သူ့ယုံကြည်မှုအပေါ် တည်စေဖို့ ဖြစ်သည်။
Verse 21
न चाददीत वित्तानि सतां हस्तात् कदाचन । असदभ्यश्न॒ समादद्यात् सद्भधयस्तु प्रतिपादयेत्,साधुपुरुषोंके हाथसे कभी धन न छीने। असाधु पुरुषोंसे दण्डके रूपमें धन लेना चाहिये; साधु पुरुषोंको तो धन देना चाहिये
ဘိဿမက ပြောသည်—သီလရှိသူတို့၏ လက်မှ ဥစ္စာကို မည်သည့်အခါမျှ မသိမ်းယူရ။ သို့သော် မကောင်းသူတို့ထံမှတော့ ပြစ်ဒဏ်အဖြစ် ဥစ္စာကို ကောက်ယူနိုင်၏။ သီလရှိသူတို့ကိုတော့ ပေးကမ်းထောက်ပံ့ရမည်—သူတို့ကို ထိခိုက်စေမည့်အစား အားပေးရမည်။ သဘောတရားမှာ ပြစ်ဒဏ်နှင့် အတင်းအကျပ် ယူခြင်းသည် မကောင်းမှုကို တားဆီးရန်အတွက် ဖြစ်ပြီး ကောင်းသူကို အမြတ်ထုတ်ရန် မဟုတ်။
Verse 22
स्वयं प्रहर्ता दाता च वश्यात्मा रम्यसाधन: । काले दाता च भोक्ता च शुद्धाचारस्तथैव च,स्वयं दुष्टोपर प्रहार करे, दानशील बने, मनको वशमें रखे, सुरम्य साधनसे युक्त रहे, समय-समयपर धनका दान और उपभोग भी करे तथा निरन्तर शुद्ध एवं सदाचारी बना रहे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «လူတစ်ယောက်သည် ကိုယ်တိုင်အားကိုးနိုင်ပြီး ဆုံးဖြတ်ချက်ပြတ်သားစွာ လုပ်ဆောင်နိုင်ရမည်၊ ထို့ပြင် စေတနာကောင်း၍ ပေးကမ်းတတ်ရမည်။ စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ထားပြီး သင့်တင့်လှပသော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနည်းလမ်းများနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ အချိန်တော်သလို ပေးကမ်းလည်း ပြုရမည်၊ ခံစားအသုံးချလည်း ပြုရမည်။ ထို့အပြင် အကျင့်စာရိတ္တကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စွာ ထိန်းသိမ်း၍ ကောင်းမွန်သော အပြုအမူ၌ အမြဲတည်ကြည်ရမည်»။
Verse 23
शूरान् भक्तानसंहार्यान् कुले जातानरोगिण: । शिष्टान् शिष्टाभिसम्बन्धान्मानिनो$नवमानिन:,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «ဘုရင်သည် အမြဲတမ်း အကူအညီပေးမည့်သူများအဖြစ် သတ္တိရှိ၍ သစ္စာရှိသူများကို ရွေးချယ်ရမည်—ရန်သူက ခွဲဖျက်မနိုင်သူများ၊ မျိုးရိုးကောင်းမွန်၍ ကျန်းမာသူများ၊ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့၍ ယဉ်ကျေးသူများနှင့် ဆက်နွယ်နေသူများ၊ ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ထိန်းသိမ်းသော်လည်း အခြားသူကို မနှိမ့်ချသူများကို ဖြစ်ရမည်။ ထိုသို့သောသူများ—ဓမ္မ၌ တည်ကြည်၍ ပညာရှိ၊ လူမှုရေးအလေ့အထကို သိကျွမ်း၊ ရန်သူ၏ လှုပ်ရှားမှုကို စောင့်ကြည့်တတ်၊ အတွင်းစိတ်က မြင့်မြတ်၍ တောင်တန်းကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက်—တို့ကို စည်းစိမ်ဖြင့် ဆုချီးမြှင့်ကာ ဘုရင်၏ ကိုယ်ပိုင်သက်သာမှုနှင့် ဆင်တူသော အဆင်ပြေမှုများ ပေးရမည်။ ဘုရင်က သူတို့ထက် မြင့်မားသင့်သည့် အမှတ်အသားမှာ နှစ်ခုသာ—မင်းထီး (ရာဇထီး) ကို ဆောင်ခြင်းနှင့် အမိန့်ပေးနိုင်သော အာဏာ ဖြစ်သည်»။
Verse 24
विद्याविदो लोकविद: परलोकान्ववेक्षकान् | धर्मे च निरतान् साधूनचलानचलानिव,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «ဘုရင်သည် အကူအညီပေးသူများအဖြစ် အမှန်တကယ်သော ပညာကို သိသူ၊ လောကရေးရာနည်းလမ်းများကို ကျွမ်းကျင်သူ၊ နောက်ဘဝနှင့်ပတ်သက်၍ (ကံ၏ သဘောတရားနှင့် အကျင့်၏ အကျိုးဆက်) ကို သတိထားစောင့်ကြည့်သူများကို အမြဲရွေးချယ်ရမည်။ သူတို့သည် ဓမ္မ၌ တည်ကြည်၍ အမှန်တကယ် ကောင်းမြတ်သူများဖြစ်ကာ တောင်တန်းကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် ဖြစ်ရမည်။ ထိုသို့သောသူများ—သတ္တိရှိ၍ သစ္စာရှိ၊ ရန်သူက မခွဲဖျက်နိုင်၊ မျိုးရိုးကောင်း၍ ကျန်းမာ၊ ယဉ်ကျေးသိမ်မွေ့၊ ယဉ်ကျေးသူများနှင့် ဆက်နွယ်၊ ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ကာကွယ်သော်လည်း အခြားသူကို မနှိမ့်ချ—တို့ကို စည်းစိမ်ဖြင့် ဆုချီးမြှင့်ရမည်။ ဘုရင်သည် သူတို့အား ကိုယ်တိုင်ကဲ့သို့ သက်သာမှုများ ပေးရမည်; ဘုရင်က သူတို့ထက် မြင့်သင့်သည့်အရာမှာ နှစ်ခုသာ—မင်းထီးကို ဆောင်ခြင်းနှင့် အမိန့်ထုတ်နိုင်သော အာဏာ ဖြစ်သည်»။
Verse 25
सहायान् सतत कुर्याद् राजा भूतिपुरष्कृत: । तैश्व तुल्यो भवेद् भोगैश्छत्रमात्राज्याधिक:,जो शूरवीर एवं भक्त हों, जिन्हें विपक्षी फोड़ न सकें, जो कुलीन, नीरोग एवं शिष्ट हों तथा शिष्ट पुरुषोंसे सम्बन्ध रखते हों, जो आत्मसम्मानकी रक्षा करते हुए दूसरोंका कभी अपमान न करते हों, धर्मपरायण, विद्वान, लोकव्यवहारके ज्ञाता और शत्रुओंकी गतिविधिपर दृष्टि रखनेवाले हों, जिनमें साधुता भरी हो तथा जो पर्वतोंके समान अटल रहनेवाले हों, ऐसे लोगोंको ही राजा सदा अपना सहायक बनावे और उन्हें ऐश्वर्यका पुरस्कार दे। उन्हें अपने समान ही सुखभोगकी सुविधा प्रदान करे, केवल राजोचित छत्र धारण करना और सबको आज्ञा प्रदान करना--इन दो बातोंमें ही वह उन सहायकोंकी अपेक्षा अधिक रहे
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «စည်းစိမ်တိုးပွားရေးကို ရည်ရွယ်သော ဘုရင်သည် အရည်အချင်းရှိသော အကူအညီပေးသူများကို အမြဲတမ်း ခန့်အပ်ထိန်းသိမ်းရမည်။ သူတို့နှင့်အတူ ဆုလာဘ်နှင့် သက်သာမှုခံစားခြင်းတွင် တန်းတူဖြစ်ရမည်; မင်းအာဏာ၏ သင်္ကေတဖြစ်သော အရာများ—မင်းထီး (ရာဇထီး) ကို ဆောင်ခြင်းနှင့် အမိန့်ပေးနိုင်သော အာဏာ—၌သာ သူတို့ထက် မြင့်ရမည်။ သဘောတရားမှာ တည်ငြိမ်သော အုပ်ချုပ်မှုသည် အောက်လူကို နှိမ့်ချခြင်း သို့မဟုတ် အခွင့်အရေးကို တစ်ဦးတည်း စုဆောင်းခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ထိုက်တန်သော မိတ်ဖက်များကို ဂုဏ်သိက္ခာဖြင့် ချီးမြှင့်ကာ စည်းစိမ်ကို မျှဝေခြင်းပေါ်တွင် တည်သည်»။
Verse 26
प्रत्यक्षा च परोक्षा च वृत्तिश्चास्य भवेत् समा | एवं कुर्वन् नरेन्द्रोडपि न खेदमिह विन्दति,प्रत्यक्ष और परोक्षमें भी उनके साथ राजाका एक-सा ही बर्ताव होना चाहिये। ऐसा करनेवाला नरेश इस जगत्में कभी कष्ट नहीं उठाता
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်– «မျက်မြင်ဖြစ်စေ မျက်ကွယ်ဖြစ်စေ (တိုက်ရိုက်သိမြင်သည့်အရာဖြစ်စေ သတင်းအချက်အလက်ဖြင့်သာ သိရသည့်အရာဖြစ်စေ) သူတို့အပေါ် ဘုရင်၏ အပြုအမူသည် တန်းတူညီမျှ ဖြစ်ရမည်။ ဤသို့ မျှတစွာ ပြုမူသော မင်းသည် ဤလောက၌ ဒုက္ခဆင်းရဲကို မတွေ့ရ»။
Verse 27
सर्वाभिशड्की नृपतिर्यश्व सर्वहरो भवेत् । स क्षिप्रमनजुर्लुब्ध: स्वजनेनैव बध्यते,जो राजा सबपर संदेह करता और सबका सर्वस्व हर लेता है, वह लोभी और कुटिल राजा एक दिन अपने ही लोगोंके हाथसे शीघ्र मारा जाता है
ဘိဿမက ပြောသည်။ လူတိုင်းကို သံသယထား၍ အားလုံး၏ ပစ္စည်းဥစ္စာနှင့် အခွင့်အရေးကို လုယူသိမ်းဆည်းကာ အားလုံးကို လုယက်သူဖြစ်သွားသော မင်းသည်—လောဘကြီး၍ ကောက်ကျစ်သော အုပ်စိုးရှင်ဖြစ်သဖြင့်—မိမိ၏ ပြည်သူများလက်ဖြင့် မကြာခင် ထိန်းချုပ်ခံရပြီး ကျဆုံးသွားသည်။ မယုံကြည်မှုနှင့် သိမ်းယူမှုအပေါ် အခြေခံသော အုပ်ချုပ်ရေးသည် တရားဝင်မှုကို ဖျက်ဆီးပြီး၊ မင်း၏ ကျဆုံးမှုသည် မိမိက အပြစ်ပြုခဲ့သည့် လူထုထဲမှပင် ပေါ်ထွက်လာသည်။
Verse 28
शुचिस्तु पृथिवीपालो लोकचित्तग्रहे रत: । न पतत्यरिभिरग्र॑स्त: पतितश्षावतिष्ठते,जो भूपाल बाहर-भीतरसे शुद्ध रहकर प्रजाके हृदयको अपनानेका प्रयत्न करता है, वह शत्रुओंका आक्रमण होनेपर भी उनके वशमें नहीं पड़ता, यदि उसका पतन हुआ भी तो वह सहायकोंको पाकर शीघ्र ही उठ खड़ा होता है
ဘိဿမက ပြောသည်။ ကိုယ်တိုင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၍ ပြည်သူတို့၏ ယုံကြည်မှုနှင့် ချစ်ခင်မှုကို ရယူရန် အမြဲကြိုးပမ်းသော မင်းသည် ရန်သူတို့ တိုက်ခိုက်လာသော်လည်း မလဲကျ။ ထို့ပြင် တစ်ခါတစ်ရံ ဆုတ်ယုတ်မှု ကြုံရသော်လည်း မကျဆုံးနေကြာမည်မဟုတ်—မဟာမိတ်တို့၏ အကူအညီနှင့် လူထု၏ ကောင်းမြတ်သော စိတ်ဓာတ်အားကို အားထားကာ မကြာခင် ပြန်လည်ထမြောက်လာသည်။
Verse 29
अक्रोधनो हाृव्यसनी मृदुदण्डो जितेन्द्रिय: । राजा भवति भूतानां विश्वास्यो हिमवानिव,जिसमें क्रोधका अभाव होता है, जो दुर्व्यसनोंसे दूर रहता है, जिसका दण्ड भी कठोर नहीं होता तथा जो अपनी इन्द्रियोंपर विजय पा लेता है, वह राजा हिमालयके समान सम्पूर्ण प्राणियोंका विश्वासपात्र बन जाता है
ဘိဿမက ပြောသည်။ ဒေါသကင်း၍ ပျက်စီးစေသော အကျင့်ဆိုးများမှ ဝေးကွာနေသူ၊ အပြစ်ဒဏ်ကိုလည်း ကြမ်းတမ်းမထားဘဲ နူးညံ့သိမ်မွေ့စွာ ချမှတ်သူ၊ မိမိ၏ အာရုံအင်္ဂါတို့ကို အနိုင်ယူထားသူ မင်းသည်—ဟိမဝန္တတောင်တန်းကဲ့သို့—သတ္တဝါအပေါင်း၏ ယုံကြည်ရာ ဖြစ်လာသည်။
Verse 30
प्राज्ञस्त्यागगुणोपेत: पररन्ध्रेषु तत्पर: । सुदर्श: सर्ववर्णानां नयापनयवित् तथा
ဘိဿမက ပြောသည်။ «အမှန်တကယ် ပညာရှိသူသည် စွန့်လွှတ်ခြင်း၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် ပြည့်စုံ၏။ သူသည် အခြားသူတို့၏ ဖုံးကွယ်နေသော အားနည်းချက်များ (ထိခိုက်လွယ်သော အချက်များ) ကို စူးစမ်းသတိထားတတ်ပြီး၊ လူမှုအလွှာအမျိုးမျိုးအားလုံးကိုလည်း ခွဲခြားသိမြင်တတ်၏။ ထို့အတူ မူဝါဒမှန်နှင့် မူဝါဒမှား—လက်ခံသင့်သည်နှင့် ရှောင်သင့်သည်တို့ကိုလည်း နားလည်တတ်၏»။
Verse 31
क्षिप्रकारी जितक्रोध: सुप्रसादो महामना: । अरोषप्रकृतिर्युक्त: क्रियावानविकत्थन:
ဘိဿမက ပြောသည်။ «သူသည် လျင်မြန်စွာ ဆောင်ရွက်တတ်သူ၊ ဒေါသကို အနိုင်ယူထားသူ၊ ကြင်နာသဘောထား၍ လွယ်ကူစွာ ကျေနပ်တတ်သူ၊ စိတ်ဓာတ်ကြီးမားသူ ဖြစ်သင့်သည်။ သူ၏ သဘာဝသည် အငြိုးအတေးကင်းရမည်; စည်းကမ်းရှိ၍ လုပ်ငန်းဆောင်တာတွင် ကျွမ်းကျင်ရမည်၊ ထို့ပြင် အလွန်အကျွံ အပြောအဆိုကြွားဝါခြင်း မရှိရ»။
Verse 32
आरब्धान्येव कार्याणि सुपर्यवसितानि च । यस्य सज्ञः प्रदृश्यन्ति स राजा राजसत्तम:
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—လိုအပ်သော အမှုကိစ္စတို့ကို စတင်ကာ စတင်သမျှကိုလည်း အကောင်းဆုံးဖြင့် ပြီးမြောက်စေတတ်၍ အစတွင် ဆုံးဖြတ်ချက်ခိုင်မာ၊ အဆုံးတိုင်အောင် တည်ကြည်မြဲမြံသော အကျင့်သဘောကို ထင်ရှားစွာ မြင်ရသူသည် မင်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံး မင်းဖြစ်သည်။
Verse 33
जो बुद्धिमान, त्यागी, शत्रुओंकी दुर्बलता जाननेके प्रयत्नमें तत्पर, देखनेमें सुन्दर, सभी वर्णोंके न्याय और अन्यायको समझनेवाला, शीघ्र कार्य करनेमें समर्थ, क्रोधपर विजय पानेवाला, आश्रितोंपर कृपा करनेवाला, महामनस्वी, कोमल स्वभावसे युक्त, उद्योगी, कर्मठ तथा आत्मप्रशंसासे दूर रहनेवाला है, जिस राजाके आरम्भ किये हुए सभी कार्य सुन्दर रूपसे समाप्त होते दिखायी देते हैं, वह समस्त राजाओंमें श्रेष्ठ है ।। पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवा: । निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तम:,जैसे पुत्र अपने पिताके घरमें निर्भीक होकर रहते हैं, उसी प्रकार जिस राजाके राज्यमें मनुष्य निर्भय होकर विचरते हैं, वह सब राजाओंमें श्रेष्ठ है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—သားတို့သည် ဖခင်၏ အိမ်၌ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ နေထိုင်သကဲ့သို့၊ မိမိနိုင်ငံတွင် လူတို့ ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ သွားလာနိုင်သော မင်းသည် မင်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ထိုကဲ့သို့သော မကြောက်မရွံ့မှုသည် မင်း၏ ပညာရှိမှု၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်မှု၊ အားကိုးသူတို့အပေါ် ကရုဏာရှိမှု၊ လျင်မြန်၍ လုပ်နိုင်စွမ်းရှိမှု၊ အမျက်ကို အနိုင်ယူထားမှု၊ ကိုယ်ကိုချီးမွမ်းခြင်းမှ ကင်းဝေးမှု၊ စတင်သမျှကို ကောင်းမွန်စွာ ပြီးမြောက်စေနိုင်မှုတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ ထိုအခါ နိုင်ငံသည် အကြမ်းဖက်အုပ်ချုပ်မှုမဟုတ်ဘဲ ဓမ္မတရားအခြေပြု သာယာလုံခြုံသော စည်းကမ်းတကျ အုပ်ချုပ်မှုဖြစ်လာသည်။
Verse 34
अगूढविभवा यस्य पौरा राष्ट्रनिवासिन: । नयापनयतवेत्तार: स राजा राजसत्तम:,जिसके राज्य अथवा नगरमें निवास करनेवाले लोग (चोरोंसे भय न होनेके कारण) अपने धनको छिपाकर न रखते हों तथा न्याय और अन्यायको समझते हों, वह राजा समस्त राजाओंमें श्रेष्ठ है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—မြို့သူမြို့သားနှင့် ကျေးလက်နေပြည်သူတို့သည် (သူခိုးအန္တရာယ်မရှိသဖြင့်) မိမိတို့၏ ဥစ္စာကို ဖုံးကွယ်ထားရန် မလိုအပ်ဘဲ၊ မှန်ကန်သော နည်းလမ်းနှင့် မှားယွင်းသော အပြုအမူကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော နိုင်ငံကို ပိုင်ဆိုင်သူ မင်းသည် မင်းတို့အနက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သည်။ ပြည်သူ၏ မကြောက်မရွံ့မှုနှင့် အုပ်ချုပ်ရေး၌ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်မှုတို့သည် မင်းအာဏာ၏ အမြင့်ဆုံး စံနှုန်းကို ပြသသည်။
Verse 35
स्वकर्मनिरता यस्य जना विषयवासिन: । असंघातरता दान्ता: पाल्यमाना यथाविधि,जिसके राज्यमें निवास करनेवाले लोग विधिपूर्वक सुरक्षित एवं पालित होकर अपने- अपने कर्ममें संलग्न, शरीरमें आसक्ति न रखनेवाले और जितेन्द्रिय हों, अपने वशमें रहते हों, शिक्षा देने और ग्रहण करने योग्य हों, आज्ञा पालन करते हों, कलह और विवादसे दूर रहते हों और दान देनेकी रुचि रखते हों, वह राजा श्रेष्ठ है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—လောကရေးအတွင်း နေထိုင်ကြသော်လည်း မိမိနိုင်ငံရှိ ပြည်သူတို့ကို ဓမ္မစည်းကမ်းအတိုင်း သင့်လျော်စွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ပြုစုထိန်းသိမ်းထားသဖြင့်၊ သူတို့သည် မိမိတို့၏ တာဝန်ဝတ္တရား၌ တည်ကြည်စွာ အလုပ်လုပ်ကြပြီး ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အာရုံခံစားမှုတို့အပေါ် အလွန်အကျွံ မကပ်လှုပ်၊ အင်္ဒြိယကို ထိန်းချုပ်နိုင်ကာ စည်းကမ်းနှင့် အစီအစဉ်အတွင်း နေထိုင်ကြသော မင်းသည် အမှန်တကယ် ထူးမြတ်သော မင်းဖြစ်သည်။
Verse 36
वश्या नेया विधेयाश्ष न च संघर्षशीलिन: । विषये दानरुचयो नरा यस्य स पार्थिव:,जिसके राज्यमें निवास करनेवाले लोग विधिपूर्वक सुरक्षित एवं पालित होकर अपने- अपने कर्ममें संलग्न, शरीरमें आसक्ति न रखनेवाले और जितेन्द्रिय हों, अपने वशमें रहते हों, शिक्षा देने और ग्रहण करने योग्य हों, आज्ञा पालन करते हों, कलह और विवादसे दूर रहते हों और दान देनेकी रुचि रखते हों, वह राजा श्रेष्ठ है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်—မိမိနိုင်ငံရှိ ပြည်သူတို့သည် အုပ်ချုပ်လွယ်ကူ၍ လမ်းညွှန်မှုကို လက်ခံနိုင်ကာ အမိန့်နာခံ၍ စည်းကမ်းရှိပြီး၊ ရန်ဖြစ်ခြင်းနှင့် အငြင်းပွားခြင်းကို မလိုလား၊ ဒါနပြုရန် စိတ်ဝင်စားကြသော မင်းသည် အမှန်တကယ် ထူးမြတ်သော မင်းဖြစ်သည်။ ထိုပြည်သူတို့သည် ဓမ္မစည်းကမ်းအတိုင်း ကာကွယ်စောင့်ရှောက်၍ ပြုစုထိန်းသိမ်းခံရသဖြင့်၊ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်ကာ ကိုယ်ခန္ဓာဆိုင်ရာ အာသာတရားများကို မကပ်လှုပ်ဘဲ မိမိတို့၏ တာဝန်ဝတ္တရား၌ တည်ကြည်စွာ ပါဝင်နေကြသည်—ဤအရာသည် မင်း၏ ဓမ္မတရားဖြင့် အုပ်ချုပ်မှုကို ထင်ဟပ်စေသည်။
Verse 37
न यस्य कूटं कपटं न माया न च मत्सर: | विषये भूमिपालस्य तस्य धर्म: सनातन:,जिस भूपालके राज्यमें कूटनीति, कपट, माया तथा ईर्ष्याका सर्वथा अभाव हो उसीके द्वारा सनातन धर्मका पालन होता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ဘုရင်၏နိုင်ငံတွင် ကောက်ကျစ်သောမူဝါဒမရှိ၊ လှည့်စားမှုမရှိ၊ မာယာမရှိ၊ မနာလိုမှုမရှိလျှင် ထိုနေရာ၌သာ ထာဝရဓမ္မ (သနာတနဓမ္မ) သည် အမှန်တကယ် တည်မြဲစွာ ထိန်းသိမ်းခံရသည်။ ထိုနိုင်ငံသည် လျှို့ဝှက်ရည်ရွယ်ချက်များကြောင့် မလှုပ်ရှားနိုင်သော တရားမျှတမှုအတွက် သီလအခြေခံမြေ ဖြစ်လာသည်။
Verse 38
यः सत्करोति ज्ञानानि ज्ञेये परहिते रत: । सतां वर्त्मनिगस्त्यागी स राजा राज्यमहति,जो ज्ञान एवं ज्ञानियोंका सत्कार करता है, शास्त्रके ज्ञातव्य विषयको समझने तथा परहित-साधन करनेमें संलग्न रहता है, सत्पुरुषोंके मार्गपर चलनेवाला और स्वार्थत्यागी है, वही राजा राज्य चलानेके योग्य समझा जाता है
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—ပညာကိုလည်းကောင်း၊ ပညာရှိတို့ကိုလည်းကောင်း ဂုဏ်ပြုတန်ဖိုးထားသူ၊ သာသနာကျမ်းများက သိသင့်သည်ဟု ဆိုသောအရာကို နားလည်ရန် အားထုတ်သူ၊ အများအကျိုးကို ဆောင်ရွက်ရန် စိတ်အားထက်သန်သူ၊ သဒ္ဓါသီလရှိသူတို့၏ လမ်းကို လိုက်နာပြီး ကိုယ်ကျိုးကို စွန့်လွှတ်နိုင်သူ—ထိုဘုရင်သာလျှင် နိုင်ငံကို အုပ်ချုပ်ရန် သင့်တော်သည်။
Verse 39
यस्य चाराश्न मन्त्राश्न नित्यं चैव कृताकृता: । न ज्ञायन्ते हि रिपुभि: स राजा राज्यमहति
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—အမြဲတမ်း လုပ်သင့်သည်နှင့် မလုပ်သင့်သည်ကို စီစစ်ဆောင်ရွက်နေသော သူ၏လျှို့ဝှက်သူလျှိုများနှင့် အကြံပေးများကို ရန်သူတို့ မသိမမြင်နိုင်အောင် ဖုံးကွယ်ထားနိုင်သော ဘုရင်သည်သာ နိုင်ငံကို ကိုင်တွယ်အုပ်ချုပ်ရန် အမှန်တကယ် သင့်တော်သည်။
Verse 40
जिसके गुप्तचर, गुप्त विचार, निश्चय किए हुए करने योग्य कर्म और किये हुए कर्म शत्रुओंद्वारा कभी जाने न जा सकें, वही राजा राज्य पानेका अधिकारी है ।। श्लोकश्चायं पुरा गीतो भार्गवेण महात्मना । आखूयाते राजचरिते नृपतिं प्रति भारत,भारत! महात्मा भार्गवने पूर्वकालमें किसी राजाके प्रति राजोचित कर्तव्यका वर्णन करते समय इस श्लोकका गान किया था
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—သူ၏သူလျှိုများကို ဖုံးကွယ်ထားနိုင်ပြီး၊ အကြံအစည်ကို လျှို့ဝှက်ထားနိုင်ကာ၊ ဆုံးဖြတ်ထားသော တာဝန်များနှင့် ပြီးစီးသွားသော လုပ်ရပ်များကို ရန်သူတို့ မည်သည့်အခါမျှ မသိနိုင်သော ဘုရင်သာလျှင် အာဏာအုပ်စိုးမှုကို ရယူ၍ ထိန်းထားရန် သင့်တော်သည်။ အို ဘာရတ၊ ဤပုဒ်ကို မဟာပုဂ္ဂိုလ် ဘာရ္ဂဝက ရှေးကာလတုန်းက ဘုရင်တစ်ပါးအား မင်းတို့၏ အကျင့်နှင့် တာဝန်များကို ရှင်းလင်းပြောကြားစဉ် သီဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။
Verse 41
राजानं प्रथम विन्देत् ततो भार्या ततो धनम् | राजन्यसति लोकस्य कुतो भार्या कुतो धनम्,“मनुष्य पहले राजाको प्राप्त करे। उसके बाद पत्नीका परिग्रह और धनका संग्रह करे। लोकरक्षक राजाके न होनेपर कैसे भार्या सुरक्षित रहेगी और किस तरह धनकी रक्षा हो सकेगी?”
ဘီရှ္မက မိန့်ကြားသည်—“အရင်ဆုံး မင်းတရား (တရားမျှတသော အုပ်ချုပ်မှု) ကို ရရှိစေသင့်သည်။ ထို့နောက်မှ ဇနီးကို ယူ၍၊ ထို့နောက်မှ ဥစ္စာဓနကို စုဆောင်းသင့်သည်။ လူထုကို ကာကွယ်မည့် မင်းမရှိလျှင် ဇနီးသည် ဘယ်လို လုံခြုံမည်နည်း၊ ဥစ္စာဓနကိုလည်း ဘယ်လို ကာကွယ်နိုင်မည်နည်း?”
Verse 42
तद्राज्ये राज्यकामानां नान्यो धर्म: सनातन: । ऋते रक्षां तु विस्पष्टां रक्षा लोकस्य धारिणी,राज्य चाहनेवाले राजाओंके लिये राज्यमें प्रजाओंकी भलीभाँति रक्षाको छोड़कर और कोई सनातन धर्म नहीं है, रक्षा ही जगत्को धारण करनेवाली है
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ အာဏာကိုလိုလား၍ အုပ်စိုးနေသော မင်းတို့အတွက် မိမိနိုင်ငံအတွင်း၌ ပြည်သူတို့ကို ထင်ရှားပြတ်သားစွာ ထိရောက်စွာ ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ခြင်းထက် အခြားသော နိစ္စဓမ္မ မရှိ။ ကာကွယ်ခြင်းတစ်ရပ်တည်းကပင် လောကကို ထောက်တည်ထားသည်။ ပြည်သူကို ကာကွယ်ခြင်းအားဖြင့် မင်းသည် စည်းကမ်းတရား၊ တရားမျှတမှုနှင့် လူ့အဖွဲ့အစည်း၏ တည်ငြိမ်မှုကို ထိန်းသိမ်းပေးသည်။
Verse 43
प्राचेतसेन मनुना श्लोकौ चेमावुदाहतौ । राजधर्मेषु राजेन्द्र ताविहैकमना: शृणु,राजेन्द्र! प्राचेतस मनुने राजधर्मके विषयमें ये दो श्लोक कहे हैं। तुम एकचित होकर उन दोनों श्लोकोंको यहाँ सुनो
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ “အို မင်းမြတ်၊ မင်းတို့၏ တာဝန်ဓမ္မ (ရာဇဓမ္မ) အကြောင်း၌ ပရချေတာ၏ သား မနုက ယခင်က ဤကဗျာနှစ်ပုဒ်ကို ဟောကြားခဲ့သည်။ ယခု ဤနေရာတွင် စိတ်တစ်ခုတည်းဖြင့် မလွဲမသွေ နားထောင်လော့။”
Verse 44
षडेतान् पुरुषो जह्याद् भिन्नां नावमिवार्णवे । अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्,'जैसे समुद्रकी यात्रामें टूटी हुई नौकाका त्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार प्रत्येक मनुष्यको चाहिये कि वह उपदेश न देनेवाले आचार्य, वेदमन्त्रोंका उच्चारण न करनेवाले ऋत्विज्, रक्षा न कर सकने-वाले राजा, कटु वचन बोलनेवाली स्त्री, गाँवमें रहनेकी इच्छा रखनेवाले ग्वाले और जंगलमें रहनेकी कामना करनेवाले नाई--इन छ: व्यक्तियोंका त्याग कर दे”
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ ပင်လယ်ခရီးတွင် ပျက်စီးကွဲအက်သွားသော လှေကို စွန့်ပစ်သကဲ့သို့ပင် လူတစ်ယောက်သည် ဤခြောက်မျိုးကို စွန့်ပစ်သင့်သည်—သင်ကြားမပေးသော ဆရာ၊ ဝေဒမန်တရားကို မရွတ်ဆို (သို့) မလေ့လာသော ရ္တဗိဇ် (ယဇ်ပူဇော်ပုရောဟိတ်)။ ဤနေရာ၌ သင်ခန်းစာသည် လက်တွေ့ကျသော ဓမ္မဖြစ်သည်—ကာကွယ်ရန်၊ လမ်းညွှန်ရန်၊ လူမှုကို ထောက်တည်ရန် ရှိသော အခန်းကဏ္ဍများသည် မိမိ၏ အဓိကလုပ်ဆောင်ချက်ကို မပြည့်မီလျှင် အန္တရာယ်ဖြစ်လာပြီး ပင်လယ်ထဲက ကွဲအက်လှေကို ယုံကြည်သကဲ့သို့ ထိခိုက်စေသည်။
Verse 45
अरक्षितारं राजानं भार्या चाप्रियवादिनीम् | ग्रामकामं च गोपालं वनकामं॑ च नापितम्,'जैसे समुद्रकी यात्रामें टूटी हुई नौकाका त्याग कर दिया जाता है, उसी प्रकार प्रत्येक मनुष्यको चाहिये कि वह उपदेश न देनेवाले आचार्य, वेदमन्त्रोंका उच्चारण न करनेवाले ऋत्विज्, रक्षा न कर सकने-वाले राजा, कटु वचन बोलनेवाली स्त्री, गाँवमें रहनेकी इच्छा रखनेवाले ग्वाले और जंगलमें रहनेकी कामना करनेवाले नाई--इन छ: व्यक्तियोंका त्याग कर दे”
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်။ “ကာကွယ်စောင့်ရှောက်မပေးနိုင်သော မင်းကိုလည်းကောင်း၊ စကားကြမ်းတမ်းပြောသော ဇနီးကိုလည်းကောင်း၊ ရွာဘဝကိုသာ တောင့်တနေသော နွားထိန်း (ဂိုပါလ) ကိုလည်းကောင်း၊ တောထဲနေချင်စိတ်သာရှိသော ဆံပင်ညှပ် (နာပိတ) ကိုလည်းကောင်း စွန့်ပစ်သင့်သည်။ ထိုသူတို့သည် မိမိတို့၏ သင့်လျော်သော အခန်းကဏ္ဍနှင့် မကိုက်ညီသဖြင့် စွန့်လွှတ်ရမည်—ပင်လယ်ခရီးတွင် ကွဲအက်လှေကို ပစ်ပယ်သကဲ့သို့ပင်။”
Verse 57
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि सप्तपञ्चाशत्तमो<5ध्याय: ।। ५७ || इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधर्मानुशासनपर्वमें सत्तावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် သန့်တိပရဝ၌ ပါဝင်သော ရာဇဓမ္မအနုသာသန အပိုင်း၏ ငါးဆယ်ခုနှစ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံး၏။ (အခန်းပြီးဆုံးကြောင်း ကော်လိုဖွန်)
Frequently Asked Questions
The tension between personal attachment (to teachers, friends, or family) and the ruler’s obligation to protect the kingdom’s systemic welfare; the chapter argues that public duty can require firm corrective action against even revered individuals who harm the state.
Legitimate kingship is defined by sustained effort, protection, and integrity in procedure: secrecy in counsel, restraint of anger, truthful and straightforward administration, and welfare-centered enforcement are treated as the stable basis of authority.
No explicit phalāśruti is stated; the meta-claim is functional and ethical: without protective rulership, social life and prosperity become structurally insecure, making rakṣā the indispensable condition for dharma and ordered living.