Adhyaya 316
नारद–शुक संवादः (Nārada–Śuka Dialogue): Tyāga, Saṃyama, and Vyakta–Avyakta Viveka
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Liberation-ethics discourse) — Nārada–Śuka saṃvāda context
Bhīṣma recounts how Nārada meets Śuka in a secluded interval while Śuka is engaged in svādhyāya. After formal reception, Nārada asks how he may connect Śuka to the highest good; Śuka requests instruction in what is beneficial in this world. Nārada then relays Sanatkumāra’s aphoristic counsel: knowledge is the supreme ‘eye,’ attachment is a signature of suffering, and the seeker should restrain desire and anger, protect austerity from wrath, prosperity from envy, and learning from pride and humiliation. The chapter advances a practical ascetic program—non-injury, friendliness, contentment, non-possessiveness, and solitude—while warning against bondage through family-attachment and acquisitiveness using similes of the silkworm and net-caught fish. It also includes a metaphysical schematic distinguishing vyakta (sense-graspable) from avyakta (beyond the senses, inferred by marks), listing constituents (mahābhūtas, indriyas, guṇas) and portraying liberation as cessation of new bonds through restraint and tapas. The discourse culminates in urging abandonment of grasping, steady discernment, and a release-oriented life that yields fearlessness here and hereafter.
Chapter Arc: जनक के प्रश्नों के उत्तर में याज्ञवल्क्य योग का स्वरूप खोलते हैं—सांख्य-ज्ञान और योग-बल की तुलना करते हुए बताते हैं कि मोक्ष का मार्ग दो नामों से नहीं, एक ही सत्य से प्रकाशित है। → याज्ञवल्क्य उन लोगों की भ्रान्ति पर प्रहार करते हैं जो सांख्य और योग को अलग-अलग देखते हैं; फिर साधना को सूक्ष्म अनुशासन में उतारते हैं—प्राण (रुद्र-प्रधान) की प्रधानता, रात्रि-यामों में वायु-धारण की ‘चोदनाएँ’, और इन्द्रिय-विषयों (शब्द, रूप, स्पर्श, रस, गन्ध) के दोषों को खींचकर भीतर समेटने की प्रक्रिया। → अन्तःकरण-लय का निर्णायक क्षण आता है—मन को अहंकार में, अहंकार को बुद्धि में, बुद्धि को प्रकृति में प्रतिष्ठित कर देना; साधक की समस्त वृत्तियाँ एक-एक करके अपने कारण में विलीन होती जाती हैं, और योग का ‘लक्षण’ स्वयं स्पष्ट हो उठता है। → याज्ञवल्क्य निष्कर्ष देते हैं कि यही योगियों का योग है—इसके अतिरिक्त कोई अलग लक्षण नहीं; जो इसे जान लेते हैं वे ‘कृतकृत्य’ हो जाते हैं, क्योंकि साधन और साध्य का भेद मिटकर एक निश्चयात्मक दर्शन रह जाता है। → जनक के भीतर उठता अगला प्रश्न—जब सांख्य और योग एक ही हैं, तो गृहस्थ-राजा के लिए इस एकत्व का आचरण-रूप क्या हो—संवाद आगे उसी व्यावहारिक कसौटी की ओर बढ़ता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। अकाल षोडशाधिकत्रिशततमोब् ध्याय: योगका वर्णन और उसके साधनसे परब्रह्म परमात्माकी प्राप्ति याज़्ञवल्क्य उवाच सांख्यज्ञानं मया प्रोक्ते योगज्ञानं निबोध मे । यथाश्रुतं यथादृष्ट॑ तत्त्वेन नृपसत्तम
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူ၏—«မင်းမြတ်အထွတ်အမြတ်ရေ၊ သင်္ခယ (Sāṅkhya) ပညာကို ငါသည် သင်အား ပြောကြားပြီးပြီ။ ယခုမူ ငါကြားသိသမျှ၊ ငါမြင်သမျှ၊ ငါနားလည်သမျှအတိုင်း အမှန်တရား၏ သဘောတရားဖြင့် ယောဂ (Yoga) ပညာကို ငါထံမှ သိမှတ်လော့»။
Verse 2
नास्ति सांख्यसमं ज्ञानं नास्ति योगसमं बलम् | तावुभावेकचर्यो तावुभावनिधनौ स्मृती
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူ၏—«သင်္ခယနှင့် တူညီသော ပညာမရှိ၊ ယောဂနှင့် တူညီသော အင်အားမရှိ။ သို့သော် ထိုနှစ်ပါးသည် လမ်းကြောင်းတစ်ခုတည်းကို လိုက်ကြ၍ ရည်မှန်းချက်တစ်ခုတည်းသို့ ရောက်ကြသည်။ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို မရဏကို ကျော်လွန်စေသူဟု မှတ်ယူကြ၏»။
Verse 3
पृथक् पृथक् प्रपश्यन्ति ये<प्यबुद्धिरता नरा: । वयं तु राजन् पश्याम एकमेव तु निश्चयात्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူ၏—«မင်းကြီးရေ၊ မသိမြင်မှု၌ စွဲလမ်းနေသူတို့သည်—ဤအကြောင်းကို ပြောဆိုကြသော်လည်း—ဤရှာသ္တရနှစ်ပါးကို လုံးဝကွဲပြားသည်ဟု မြင်ကြ၏။ သို့ရာတွင် ငါတို့မူ မင်းကြီးရေ၊ ခွဲခြားသိမြင်၍ အခိုင်အမာ သေချာချက်သို့ ရောက်ပြီးနောက် တစ်ခုတည်းဟုသာ မြင်ကြ၏»။
Verse 4
यदेव योगा: पश्यन्ति तत् सांख्यैरपि दृश्यते । एकं॑ सांख्यं च योगं च य: पश्यति स तत्त्ववित्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူ၏—«ယောဂကို ကျင့်သူတို့ တိုက်ရိုက်မြင်တွေ့သည့် အမှန်တရားကို သင်္ခယကို လိုက်နာသူတို့လည်း မြင်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် သင်္ခယနှင့် ယောဂကို အနှစ်သာရအားဖြင့် တစ်ခုတည်းဟု မြင်သူသာ တတ္တဝိဒ်—အမှန်တရားကို သိသူဖြစ်၏။ အမျိုးမျိုးသော လေ့ကျင့်နည်းလမ်းတို့သည် အမြင့်ဆုံးသော သိမြင်မှုတစ်ခုတည်းသို့ ဆုံနိုင်ကြောင်းကို နားလည်၍ မလိုအပ်သည့် ဆန့်ကျင်မှု မပြုသူဖြစ်၏»။
Verse 5
रुद्रप्रधानानपरान् विद्धि योगानरिंदम । तेनैव चाथ देहेन विचरन्ति दिशो दश
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အို ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းနိုင်သူ၊ ယောဂကျင့်စဉ်တို့အနက် ဤတို့ကို အထွတ်အထိပ်ဟု သိလော့။ ဤနေရာ၌ “ရုဒြ” ဟူသည်မှာ အသက်ရှုသက် (ပရာဏ) ကို ဆိုလိုပြီး ထိုပရာဏသည် အဓိကတရားဖြစ်၏။ ထိုပရာဏကို အပြည့်အဝ ထိန်းချုပ်နိုင်လျှင် ယောဂီတို့သည် ဤကိုယ်ခန္ဓာတူတူဖြင့်ပင် တစ်ဆယ်မျက်နှာသို့ လွတ်လပ်စွာ လှည့်လည်နိုင်ကြသည်ဟု ဆိုကြ၏။ ဤသင်ခန်းစာ၏ အဓိပ္ပါယ်မှာ— မိမိကိုယ်ကို အုပ်ချုပ်နိုင်ခြင်းက အလွန်ထူးကဲသော လွတ်လပ်မှု၏ အခြေခံဖြစ်သည်»။
Verse 6
यावद्धि प्रलयस्तात सूक्ष्मेणाष्टगुणेन ह । योगेन लोकान् विचरन् सुखं संन्यस्य चानघ
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «ချစ်သူရေ၊ အပြစ်ကင်းသောသူရေ၊ ပရလယ (သေခြင်း) ရောက်မလာသေးသရွေ့ ယောဂီသည် ဤနေရာ၌ ထူထဲသော ကိုယ်ခန္ဓာကို ချန်ထား၍ ယောဂအင်အားဖြင့် အဋ္ဌဂုဏ်ပြည့်စုံသော သေးငယ်သိမ်မွေ့သည့် ကိုယ်ခန္ဓာဖြင့် လောကအမျိုးမျိုးကို ပျော်ရွှင်စွာ လှည့်လည်နိုင်၏။ အဓိပ္ပါယ်မှာ— စည်းကမ်းရှိသော စွန့်လွှတ်မှုနှင့် ယောဂကျွမ်းကျင်မှုက သာမန်ကိုယ်ခန္ဓာကန့်သတ်ချက်ကို ကျော်လွန်စေသော်လည်း ထိုလွတ်လပ်မှုသည် ပရလယ၏ ကမ္ဘာလောကဆိုင်ရာ အကန့်အသတ်အောက်တွင်သာ ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် အံ့ဩမှုကြောင့်သာ မဟုတ်ဘဲ သန့်ရှင်းမှုနှင့် မကပ်မငြိမှုဖြင့် ယောဂကို လိုက်နာသင့်သည်»။
Verse 7
वेदेषु चाष्टगुणिनं योगमाहुर्मनीषिण: । सूक्ष्ममष्टगुणं प्राहुनेंतरं नृपसत्तम
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အို မင်းမြတ်တို့အနက် အမြတ်ဆုံး၊ ပညာရှိတို့က ဝေဒများတွင် ယောဂကို နှစ်မျိုးအဖြစ် ဆိုကြသည်—တစ်မျိုးမှာ “အဋ္ဌဂုဏ်” ကို ထူထဲသော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့်၊ တစ်မျိုးမှာ “အဋ္ဌဂုဏ်” ကို သိမ်မွေ့သော အဓိပ္ပါယ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထူထဲသော ယောဂသည် အဏိမာ စသည်တို့ကဲ့သို့ အံ့ဖွယ်အောင်မြင်မှု ရှစ်ပါးကို ပေးသည်ဟု ဆိုကြ၏။ သို့သော် သိမ်မွေ့သော ယောဂတစ်မျိုးတည်းသာ အမှန်တကယ် အင်္ဂါရှစ်ပါးယောဂ ဖြစ်ပြီး—ယမ၊ နိယမ၊ အာသန၊ ပရာဏာယာမ၊ ပရတျာဟာရ၊ ဓာရဏာ၊ ဓျာန၊ သမာဓိ တို့ဖြင့် ဖွဲ့စည်းထားသည်။ အခြားမည်သည့်အရာကိုမျှ “အင်္ဂါရှစ်ပါးယောဂ” ဟု မခေါ်သင့်»။
Verse 8
द्विगुणं योगकृत्यं तु योगानां प्राहुरुत्तमम् । सगुणं निर्गुणं चैव यथा शास्त्रनिदर्शनम्,योगका मुख्य साधन दो प्रकारका बताया गया है--सगुण और निर्गुण (सबीज और निर्बीज)। ऐसा ही शास्त्रोंका निर्णय है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «ယောဂ၏ အမြင့်ဆုံး လေ့ကျင့်မှုကို နှစ်မျိုးဟု ကြေညာကြသည်။ သာသနာကျမ်းတို့၏ သက်သေပြချက်အတိုင်း—(၁) စဂုဏ (အထောက်အကူရှိ၍ အရည်အသွေးနှင့် အာရုံတည်ရာပါသော) နှင့် (၂) နိရ္ဂုဏ (အရည်အသွေးကင်း၍ အထောက်အကူမယူသော) ဟူ၍ ဖြစ်၏»။
Verse 9
धारणं चैव मनस: प्राणायामश्न् पार्थिव । एकाग्रता च मनस: प्राणायामस्तथैव च
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်— «အို မင်းကြီး၊ “ဓာရဏာ” ဟူသည်မှာ စိတ်ကို သီးသန့် တည်ရာတစ်ခု၌ တင်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ စိတ်တည်ခြင်းနှင့်အတူ ပြုလုပ်သော အသက်ရှုလေ့ကျင့်မှု (ပရာဏာယာမ) ကို စဂုဏ ပရာဏာယာမ ဟု ခေါ်ကြသည်။ သို့သော် နေရာတစ်ခု သို့မဟုတ် အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို မအာရုံမယူဘဲ စိတ်ကို မျိုးစေ့မဲ့ သမာဓိ (နိရ္ဗီဇ သမာဓိ) ထဲသို့ တစ်ချက်တည်း စုစည်းသွားစေခြင်းကို နိရ္ဂုဏ ပရာဏာယာမ ဟု ခေါ်သည်»။
Verse 10
प्राणायामो हि सगुणो निर्गुणं धारयेन्मन: । यद्यदृश्यति मुज्चन् वै प्राणान् मैथिलसत्तम । वाताधिकयं भवत्येव तस्मात् तं न समाचरेत्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— «ပရာဏာယာမကို “သဂုဏ” (အရာဝတ္ထုတစ်ခုကို အာရုံပြု၍ ထောက်ကူထားသော) အဖြစ် လေ့ကျင့်လျှင် စိတ်ကို “နိရ္ဂုဏ” (လက္ခဏာမဲ့) အခြေအနေ၌ တည်ငြိမ်စေရာတွင် အထောက်အကူဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် မိုင်ထီလာတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသူရေ၊ အဝင်လေ (ပူရက) စသည့် အဆင့်များ၌ သတ်မှတ်ထားသော ဒေဝတာ (သို့မဟုတ် ဦးဆောင်သဘောတရား) ကို အတွင်းမြင်ကွင်းဖြင့် မမြင်မိဘဲ အသက်လေကို ထုတ်လွှတ် (ရေစန) လုပ်လျှင် ကိုယ်ခန္ဓာ၌ “ဝါတ” (လေဓာတ်) ပိုလွန်ကဲလာမည်မှာ မလွဲ။ ထို့ကြောင့် သမาธိမပါသော ပရာဏာယာမကို မလေ့ကျင့်သင့်»။
Verse 11
निशाया: प्रथमे यामे चोदना द्वादश स्मृता: । मध्ये स्वप्नात् परे यामे द्वादशैव तु चोदना:
ည၏ ပထမယာမ၌ “ချိုးဒနာ” (လေကို ထိန်းသိမ်းရန် လှုံ့ဆော်ချက်) တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ သန်းခေါင်ကျော် နောက်ယာမ၌လည်း ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ချိုးဒနာပင် ရှိ၏။ (အဓိပ္ပါယ်မှာ) ညအစပိုင်း၌ လေကို ထိန်းရန် လှုံ့ဆော်ချက် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို လေ့ကျင့်၍၊ သန်းခေါင်အလယ်ပိုင်း ယာမနှစ်ယာမတွင် အိပ်စက်ကာ၊ နောက်ဆုံးယာမ၌ ထိုတစ်ဆယ့်နှစ်ပါးကို ထပ်မံလေ့ကျင့်သင့်သည်။
Verse 12
तदेवमुपशान्तेन दान्तेनैकान्तशीलिना । आत्मारामेण बुद्धेन योक्तव्यो55त्मा न संशय:
ဤသို့ ပရာဏာယာမဖြင့် စိတ်ကို အုပ်ချုပ်နိုင်ပြီးနောက်၊ ငြိမ်းချမ်း၍ အင်္ဒြိယတို့ကို အနိုင်ယူကာ တစ်ကိုယ်တည်းနေထိုင်ခြင်းကို ချစ်မြတ်နိုးသော၊ အတ္တ၌ ပျော်မွေ့သည့် ပညာရှိသည် မိမိစိတ်ကို ပရမတ္တမန် (ပရမအတ္မ) ထံ၌ ချိတ်ဆက်ထားရမည်။ ဤအရာ၌ သံသယမရှိ။
Verse 13
पज्चानामिन्द्रियाणां तु दोषानाक्षिप्य पठ्चधा । शब्दं रूप॑ तथा स्पर्श रसं गन्धं॑ तथैव च
ယာဇ္ဉဝလ္က्यက မိန့်ကြားသည်— အင်္ဒြိယငါးပါးနှင့် ဆက်စပ်သော အပြစ်အနာအဆာတို့ကို ခွဲခြားသိမြင်၍ ဖော်ပြပြီးနောက်၊ ထိုအရာတို့ကို ငါးမျိုးအဖြစ် ခွဲတမ်းရမည်—အသံ၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ ထိတွေ့မှု၊ အရသာ၊ နှင့် အနံ့။
Verse 14
प्रतिभामपवर्ग च प्रतिसंहृत्य मैथिल । इन्द्रियग्राममखिलं मनस्यभिनिवेश्य ह
ယာဇ္ဉဝလ္က्यက မိန့်ကြားသည်— «မိုင်ထီလာရေ၊ ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သော ဉာဏ်တောက်ပမှု (ပရတိဘာ) နှင့် လွတ်မြောက်ရေးသို့ တိုးတက်လိုစိတ် (အပဝဂ္ဂ) တို့ကိုပင် ပြန်လည်ရုပ်သိမ်း၍၊ အင်္ဒြိယအစုအဝေး အလုံးစုံကို စုစည်းကာ စိတ်အတွင်းသို့ ထည့်သွင်းတည်စေ»။
Verse 15
मनस्तथैवाहंकारे प्रतिष्ठाप्प नराधिप । अहंकार तथा बुद्धौ बुद्धिं च प्रकृतावपि
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူသည်— «အို မင်းကြီး၊ စိတ်ကို အဟံကာရ ( ‘ငါ’ ဟူသော အတ္တသဘော) ထဲ၌ တည်စေ၍၊ အဟံကာရကို ဗုဒ္ဓိ (ဆုံးဖြတ်သိမြင်သော ဉာဏ်) ထဲ၌ တည်စေပြီး၊ ဗုဒ္ဓိကိုလည်း ပရကృతိ (မူလသဘာဝ) ထဲ၌ ပြန်တည်စေသော် အတွင်းအင်္ဂါများကို ပိုမိုသိမ်မွေ့သော အခြေခံသို့ ပြန်လည်လိုက်လံနိုင်သည်။ ဤသည်မှာ စိတ်ဘဝသည် နက်ရှိုင်းသော သဘောတရားများပေါ် မူတည်ကြောင်း သိမြင်စေပြီး အတွေးအခေါ်၏ ပြောင်းလဲလှုပ်ရှားမှုများအပေါ် ကပ်လျက်မှုကို လျော့စေသော သမဓိအဆင့်ဆင့် စီစဉ်ခြင်းဖြစ်သည်»။
Verse 16
एवं हि परिसंख्याय ततो ध्यायन्ति केवलम् । विरजस्कमलं नित्यमनन्तं शुद्धमव्रणम्
ထို့ကြောင့် ထိုသဘောတရားများကို သေချာစွာ ရေတွက်ခွဲခြမ်းသိမြင်ပြီးနောက်၊ သူတို့သည် အမြဲတည်ရှိသော အမှန်တရားတစ်ခုတည်းကိုသာ သမဓိဖြင့် တစ်ချက်တည်း စူးစိုက်တရားထိုင်ကြသည်—ဖုန်မှုန့်မကပ်သော ကြာပန်းကဲ့သို့—အဆုံးမရှိ၊ အလွန်သန့်စင်၍ အပြစ်အနာမရှိသော အရာတည်း။
Verse 17
तस्थुषं पुरुष नित्यमभेद्यमजरामरम् । शाश्वृतं चाव्ययं चैव ईशान ब्रह्म चाव्ययम्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူသည်— «ထိုအမြင့်မြတ်ဆုံး ပုရုရှသည် အမြဲတည်မြဲစွာ ရပ်တည်နေ၏—ခွဲမရ၊ မပျက်စီး၊ မအိုမင်း၊ မသေမရှင်; ထာဝရလည်းကောင်း၊ မဖျက်ဆီးနိုင်လည်းကောင်း။ ထိုသူသည် အရှင် (ဣရှာန) ဖြစ်၍၊ မပျက်မယွင်းသော ဗြဟ္မန်တော်တည်း»။
Verse 18
मिथिलानरेश! शब्द, स्पर्श, रूप, रस और गन्ध--ये इन्द्रियोंके पाँच दोष हैं। इन दोषोंको दूर करे। फिर लय और विक्षेपको शान्त करके सम्पूर्ण इन्द्रियोंको मनमें स्थिर करे। नरेश्वर! तत्पश्चात् मनको अहंकारमें, अहंकारको बुद्धिमें और बुद्धिको प्रकृतिमें स्थापित करे। इस प्रकार सबका लय करके योगी पुरुष केवल उस परमात्माका ध्यान करते हैं, जो रजोगुणसे रहित, निर्मल, नित्य, अनन्त, शुद्ध, छिद्ररहित, कूटस्थ, अन्तर्यामी, अभेद्य, अजर, अमर, अविकारी, सबका शासन करनेवाला और सनातन ब्रह्म है ।। युक्तस्य तु महाराज लक्षणान्युपधारय । लक्षण तु प्रसादस्य यथा तृप्त: सुखं स्वपेत्,महाराज! अब समाधिमें स्थित हुए योगीके लक्षण सुनो। जैसे तृप्त हुआ मनुष्य सुखसे सोता है, उसी प्रकार योगयुक्त पुरुषके चित्तमें सदा प्रसन्नता बनी रहती है--वह समाधिसे विरत होना नहीं चाहता। यही उसकी प्रसन्नताकी पहचान है
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်တော်မူသည်— «မိထိလာ၏ မင်းကြီး၊ အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ အနံ့—ဤတို့သည် အင်္ဒြိယတို့ကို နှောင့်ယှက်သော ချို့ယွင်းချက် ငါးပါးဖြစ်သည်။ ထိုချို့ယွင်းချက်တို့ကို ဖယ်ရှားရမည်။ ထို့နောက် မောဟအိပ်ငိုက်သို့ လျှောကျခြင်းနှင့် စိတ်လှုပ်ရှားပြန့်ကျဲခြင်းတို့ကို ငြိမ်းစေပြီး၊ အင်္ဒြိယအားလုံးကို စိတ်ထဲ၌ တည်ငြိမ်စေရာ၏။ လူတို့၏ အရှင်၊ ထို့နောက် စိတ်ကို အဟံကာရ၌ တည်စေ၍၊ အဟံကာရကို ဗုဒ္ဓိ၌ တည်စေပြီး၊ ဗုဒ္ဓိကို ပရကృతိ၌ တည်စေရမည်။ ဤသို့ အရာအားလုံးကို လျောကပ်ပေါင်းစည်းပြီးနောက် ယောဂီတို့သည် အမြင့်မြတ်ဆုံး အတ္တမန်ကိုသာ သမဓိဖြင့် တစ်ချက်တည်း စူးစိုက်ကြသည်—ရဇောဂုဏ်ကင်း၍၊ အညစ်အကြေးမရှိ၊ ထာဝရ၊ အဆုံးမရှိ၊ သန့်စင်၍၊ အပေါက်အပြဲမရှိ၊ မပြောင်းလဲ၊ အတွင်းအုပ်စိုးသူ (အန္တర్యာမိ)၊ မထိုးဖောက်နိုင်၊ မအိုမင်း၊ မသေမရှင်၊ မပြုပြင်ပြောင်းလဲ၊ အားလုံးကို အုပ်စိုးသော အရှင်၊ ထာဝရ ဗြဟ္မန်တော်တည်း။ ယခု မဟာမင်းကြီး၊ ယောဂ၌ အမှန်တကယ် ချိတ်ဆက်တည်မြဲသူ၏ လက္ခဏာတို့ကို မှတ်ယူလော့။ အတွင်းသန့်ရှင်းကြည်လင်မှု၏ အမှတ်အသားမှာ—ကျေနပ်ပြည့်ဝသူက ငြိမ်းချမ်းစွာ အိပ်ပျော်သကဲ့သို့၊ ယောဂကျင့်သူ၏ စိတ်သည် အမြဲတမ်း တည်ငြိမ်ပျော်ရွှင်နေပြီး သမဓိမှ ဆုတ်ခွာလိုခြင်း မရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား သူ၏ တည်မြဲသော ပီတိ၏ လက္ခဏာတည်း»။
Verse 19
निवति तु यथा दीपो ज्वलेत् स्नेहसमन्वित: । निश्चलोर्ध्वशिखस्तद्वद् युक्तमाहुर्मनीषिण:
ဆီပြည့်သော မီးအိမ်သည် လေမရှိသော နေရာ၌ တစ်သံတည်း ဆက်လက်လောင်ကျွမ်းနေသကဲ့သို့—၎င်း၏ မီးတောက်သည် မလှုပ်မယှက် အပေါ်သို့ တည့်တည့် ထောင်နေသကဲ့သို့—ထိုနည်းတူ သမဓိ၌ တည်နေသော ယောဂီကိုလည်း ပညာရှိတို့က တည်ငြိမ်သူဟု ခေါ်ကြသည်။
Verse 20
पाषाण इव मेघोत्थैर्यथा बिन्दुभिराहत: । नालं चालयितुं शक््यस्तथा युक्तस्य लक्षणम्
တိမ်မှ မွေးဖွားလာသော မိုးစက်များက ကျောက်တုံးကို ထိခိုက်ရိုက်နှက်သော်လည်း မလှုပ်မယှက် မတုန်လှုပ်သကဲ့သို့—ယောဂ၌ ချိတ်ဆက်တည်မြဲနေသူ၏ လက္ခဏာသည် ထိုသို့ပင် ဖြစ်သည်။ အမျိုးမျိုးသော အာရုံလှုပ်ရှားမှုနှင့် အနှောင့်အယှက်များ ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း စည်းကမ်းတကျ ကျင့်သုံးသူကို မတုန်လှုပ်စေနိုင်။
Verse 21
शड्खदुन्दुभिनिर्धोषैविविधैर्गीतवादितै: । क्रियमाणैर्न कम्पेत युक्तस्यैतन्निदर्शनम्
သံခွံများနှင့် ဒုန္ဒုဘီ (ကက်တယ်ဒရမ်) များ၏ ဟုန်းဟုန်းမြည်သံများ ပဲ့တင်ထပ်ကာ၊ အမျိုးမျိုးသော သီချင်းဆိုသံနှင့် တီးဝိုင်းသံများ ဆက်လက်ပြုလုပ်နေသော်လည်း ယောဂ၌ တကယ်တည်မြဲသောသူ၏ စိတ်သည် မတုန်လှုပ် မနှောင့်ယှက်။ ဤသည်ပင် ခိုင်မာသော သမာဓိ (samādhi) ၏ လက္ခဏာ—ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်မှုအပေါ် အခြေခံသော အတွင်းငြိမ်သက်မှု ဖြစ်သည်။
Verse 22
तैलपात्रं यथा पूर्ण कराभ्यां गृह पूरुष: । सोपानमारुहेद् भीतस्तर्ज्यमानो 5डसिपाणिभि:
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်—“စိတ်ကို ထိန်းချုပ်ထားသော သတိရှိသူတစ်ယောက်သည် လက်နှစ်ဖက်ဖြင့် ဆီပြည့်အိုး (သို့) ခွက်ကို ကိုင်ကာ လှေကားတက်သကဲ့သို့—ဓားကိုင်ထားသော လူအများက ခြိမ်းခြောက်၍ ကြောက်လန့်စေသော်လည်း ဆီတစ်စက်တောင် မကျစေသကဲ့သို့—ထိုနည်းတူ ယောဂ၏ မြင့်မားသော အခြေအနေသို့ ရောက်ပြီး စိတ်တစ်ချက်တည်း အာရုံစိုက်နေသော ယောဂီသည် သမာဓိ (samādhi) မှ မလှုပ်မယှက် မယိမ်းယိုင်။ အင်ဒြိယ (indriya) များ တည်ငြိမ်ခြင်းနှင့် စိတ်၏ မလှုပ်မယှက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သူသည် မရွေ့မလျားတည်နေ၏။ ထိုသို့သော လက္ခဏာများဖြင့် ယောဂ၌ ပြည့်စုံသော မုနိ (muni) ကို သိမြင်ရမည်။”
Verse 23
संयतात्मा भयात् तेषां न पात्राद् बिन्दुमुत्सूजेत् तथैवोत्तरमागम्य एकाग्रमनसस्तथा
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက ပြောသည်—“ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်သူသည် သူတို့ကြောင့် ကြောက်လန့်သော်လည်း အိုးမှ တစ်စက်တောင် မကျစေ။ လှေကားတက်ရာတွင် ဆီပြည့်ခွက်ကို ကိုင်ထားပြီး ဓားကိုင်ထားသော လူအများက ခြိမ်းခြောက်၍ ကြောက်လန့်စေသော်လည်း ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် ဆီတစ်စက်တောင် မချော်ကျသကဲ့သို့—ထိုနည်းတူ ယောဂ၏ မြင့်မားသော အခြေအနေသို့ ရောက်ပြီး စိတ်တစ်ချက်တည်း အာရုံစိုက်နေသော ယောဂီသည် သမာဓိ (samādhi) မှ မယိမ်းယိုင်။ အင်ဒြိယ (indriya) များ တည်ငြိမ်ခြင်းနှင့် စိတ်၏ မလှုပ်မယှက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သူသည် မရွေ့မလျားတည်နေ၏။ ထိုသို့သော လက္ခဏာများဖြင့် ယောဂ၌ ပြည့်စုံသော မုနိကို နားလည်ရမည်။”
Verse 24
स्थिरत्वादिन्द्रियाणां तु निश्चलत्वात् तथैव च | एवं युक्तस्य तु मुनेर्लक्षणान्युपलक्षयेत्
အင်ဒြိယ (indriya) များ တည်ငြိမ်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်သည် မလှုပ်မယှက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း—ဤသို့ ယောဂ၌ ချိတ်ဆက်တည်မြဲနေသော မုနိ (muni) ၏ လက္ခဏာများကို သိမြင်ရမည်။ ထိုသို့ စည်းကမ်းတကျ ကျင့်သုံးသူသည် မြင့်မားသော အာရုံစူးစိုက်မှု၌ တည်နေ၍ အနှောင့်အယှက်များကြားတွင်ပင် သမာဓိ (samādhi) မှ မလျှောမကျ; သူ၏ အတွင်းငြိမ်သက်မှုကို အင်ဒြိယတို့၏ မတုန်လှုပ်သော တည်ငြိမ်မှုဖြင့် သိနိုင်သည်။
Verse 25
स्वयुक्त: पश्यते ब्रह्म यत् तत्परममव्ययम् । महतस्तमसो मध्ये स्थितं ज्वलनसंनिभम्
ယာဇ္ဉဝလ္က്യက မိန့်ကြားသည်— စည်းကမ်းတကျ ကိုယ်ကိုထိန်းသိမ်း၍ သမာဓိ၌ တည်ငြိမ်ခိုင်မာသူသည် ပရမအဗျယ သတ္တဝါမပျက်သော ပရဗြဟ္မကို မြင်တွေ့ရ၏။ ထိုပရဗြဟ္မသည် နှလုံးဒေသအတွင်း၌ အလွန်ကြီးမားသော အမှောင်အလယ်တွင် တောက်လောင်နေသော မီးကဲ့သို့ တောက်ပလင်းလက်နေ၏။
Verse 26
एतेन केवल याति त्यक्त्वा देहमसाक्षिकम् | कालेन महता राजन् श्रुतिरेषा सनातनी
အို မင်းကြီး၊ ဤသို့သော সাধနာဖြင့် လူသည် အချိန်အလွန်ကြာပြီးနောက် သက်သေမရှိသကဲ့သို့ အာရုံမရှိသော ဤကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်လွှတ်ကာ သဘာဝ (ပရကృతိ) နှင့် ထိတွေ့မှုကင်းသော ပရဗြဟ္မ ပရမာတ္မာကိုသာ ရောက်ရှိသည်ဟု—ဤသည်ကား ထာဝရသော သြတိ (Śruti) ဖြစ်၏။
Verse 27
एतद्धि योगं योगानां किमन्यद् योगलक्षणम् । विज्ञाय तद्धि मन्यन्ते कृतकृत्या मनीषिण:,यही योगियोंका योग है। इसके सिवा योगका और क्या लक्षण हो सकता है? इसे जानकर मनीषी पुरुष अपने-आपको कृतकृत्य मानते हैं
ဤသည်ပင် ယောဂီတို့၏ ယောဂ ဖြစ်၏။ ဤအပြင် ယောဂ၏ အခြားလက္ခဏာ မည်သို့ရှိနိုင်မည်နည်း။ ဤအရာကို အမှန်တကယ် သိမြင်ပြီးနောက် ပညာရှိတို့သည် မိမိကိုယ်ကို ကိစ္စပြီးစီးသူ (ကృతကृत்ய) ဟု မှတ်ယူကြ၏။
Verse 315
इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें याज़वल्क्य और जनकके संवादमें तीन सौ पंद्रहवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ ပရဝ» တွင် ယာဇ္ဉဝလ္က്യနှင့် ဘုရင် ဇနကတို့၏ ဆွေးနွေးပွဲ၌ အခန်း ၃၁၅ ပြီးဆုံး၏။
Verse 316
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि याज्ञवल्क्यजनकसंवादे षोडशाधिकत्रिशततमो<्ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ ပရဝ» တွင် ယာဇ္ဉဝလ္က്യ–ဇနက ဆွေးနွေးခန်း အခန်း ၃၁၆ (သုံးရာပေါင်း ဆယ့်ခြောက်) ပြီးဆုံး၏။
Frequently Asked Questions
The chapter targets bondage produced by attachment (saṅga) and acquisitiveness (parigraha), presenting them as drivers of delusion, instability of intellect, and repeated suffering across worldly and post-worldly conditions.
Cultivate restraint (especially of kāma and krodha), practice non-injury and friendliness, adopt contentment and non-possessiveness, and pursue self-knowledge with discernment of the manifest and unmanifest to prevent new karmic bonds.
Rather than a formal phalaśruti, the chapter implies results through declarative outcomes: abandoning grasping and forming no new bonds through saṃyama and tapas leads to fearlessness, an ‘aśoka’ state, and near-term attainment of the highest good (paraṃ śreyas).