Adhyaya 242
Ātma-saṃyama-dharma: One-pointedness of Mind and Senses (शुक–व्यास संवादः)
Upa-parva: Mokṣa-dharma (Mokṣa-dharma-parvan) — Inner Discipline and Self-Knowledge Unit
Śuka asks Vyāsa to identify the dharma that surpasses all other forms of dharma. Vyāsa answers by defining superior dharma as the disciplined restraint of the turbulent senses through intellect and sustained effort, likening the senses to restless children needing paternal governance. He declares one-pointedness (aikāgrya) of mind and senses to be the highest tapas, greater than external observances. The discourse then shifts from method to vision: when the senses withdraw from their objects and abide ‘at home,’ the seeker perceives the eternal ‘supreme’ by the self. Vyāsa describes the realized perception of the all-pervading self by contemplative brāhmaṇas, and notes the ordinary self’s ignorance of its own movement, contrasted with an inner witness that sees all. With the ‘lamp of knowledge,’ one sees the self by the self, culminating in freedom from sin and feverish agitation. A long metaphor depicts worldly existence as a terrifying river with currents, predators, weeds, and whirlpools—driven by desire, anger, delusion, and mental constructions—crossable only by firm intelligence and steadiness. The promised result is purified insight, release from afflictions, and attainment of brahma-bhāva. The chapter closes with a transmission ethic: this secret ātmajñāna should be taught carefully to a worthy, disciplined recipient for their welfare.
Chapter Arc: शिष्य-मन में जिज्ञासा उठती है—पूर्व अध्यायों में गिने गये तत्त्वों (इन्द्रियाँ, विषय, मन, प्राण-अपान, जीव आदि) के बाद अब ‘सद्वृत्ति’ का वह मार्ग क्या है, जिसे युग-युग में शिष्ट पुरुष अपनाते हैं। → वेद की द्विविध वाणी शिष्य को उलझाती है—“कर्म करो” भी कहा गया है और “कर्म छोड़ो” भी। वह गुरु से आग्रह करता है कि इस विरोध का मर्म समझाया जाये; साथ ही ब्रह्मचर्य के अनुशासन, गुरु-सेवा, और इन्द्रिय-निग्रह के सूक्ष्म नियम सामने आते हैं, जिनमें एक भी चूक साधना को डिगा सकती है। → गुरु-भक्ति और ब्रह्मचर्य का चरम विधान उद्घाटित होता है—परमर्षि ब्रह्मचर्य से लोकों को ‘जय’ करते हैं; शिष्य का आदर्श-उत्तर ‘कृतम्’ (हो गया) बनता है—वह सर्वकर्मों में निपुण, गुरु का किंकर बनकर, आचार्य के भोजन-पान-विश्राम से पहले स्वयं कुछ न करने का व्रत लेता है और चरण-स्पर्श, सेवा-शुश्रूषा की मर्यादा को विधिवत् धारण करता है। → अध्याय ब्रह्मचारी के आचार-संहिता को स्थिर करता है—जो-जो गन्ध/रस और भोग-वृत्तियाँ ब्रह्मचर्य के प्रतिकूल हैं, उनका त्याग; किये गये प्रत्येक कार्य का गुरु को निवेदन; और शास्त्रोक्त नियमों का नित्य पालन करते हुए गुरु से ‘अनपग’ (कभी न हटने वाला) बने रहना—यही सद्वृत्ति का व्यावहारिक रूप है। → वेद-वाक्य के ‘कर्म’ और ‘त्याग’ के समन्वय का अंतिम तात्त्विक निष्कर्ष आगे के उपदेश में और अधिक स्पष्ट होने का संकेत देता है।
Shlokas
Verse 1
- पाँच इन्द्रियाँ, पाँच इन्द्रियोंके विषय, स्वभाव (शीतोष्णादि धर्म), चेतना (ज्ञानशक्ति), मन, प्राण, अपान और जीव-- ये सोलह तत्त्व पूर्वमें २३९ वें अध्यायके १३ वें श्लोकमें बतला चुके हैं। द्विचत्वारिशर्दाधिकद्विशततमो< ध्याय: आश्रमधर्मकी प्रस्तावना करते हुए ब्रह्मचर्य-आश्रमका वर्णन शुक उवाच क्षरात्प्रभृति यः सर्ग: सगुणानीन्द्रियाणि च । बुद्ध्यैश्वर्यातिसगों<5यं प्रधानश्वात्मन: श्रुतम्,शुकदेवजीने पूछा--पिताजी! क्षर अर्थात् प्रधानसे जो चौबीस तत्त्वोंवाली सामान्य सृष्टि हुई है तथा शब्द आदि विषयोंसहित जो इन्द्रियाँ हैं, उनकी सृष्टि बुद्धिके सामर्थ्यसे हुई है, अत: यह अतिसर्ग--असाधारण सृष्टि है। बन्धनकारी होनेके कारण इसे प्रमुख या प्रबल माना गया है, यह दोनों प्रकारकी सृष्टि पुरुषके संनिधानसे, प्रकृतिसे उत्पन्न हुई है; यह सब मैंने पहले सुन लिया है
ရှုကက မေး၏— «အဖေတော်၊ က္ෂရဟူသော ပရဓာန (Pradhāna) မှ စတင်သော စရဂ (ဖန်ဆင်းခြင်း) ကို ကျွန်ုပ် ကြားသိပြီးသား ဖြစ်ပါသည်—တတ္တဝ ၂၄ ပါးပါဝင်သော ယေဘုယျဖန်ဆင်းခြင်းနှင့်၊ အာရုံဝတ္ထုတို့နှင့်တကွ အင်ဒြိယများ၏ ဖန်ဆင်းခြင်းကိုလည်း ကြားသိပြီးသား ဖြစ်ပါသည်။ ဤထပ်ဆင့်သော အထူးဖန်ဆင်းခြင်းသည် ဗုဒ္ဓိ၏ အင်အားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ‘အတိသရ္ဂ’ (အထူးအမန်နေးရှင်း) ဟု ခေါ်ကြပါသည်။ ချည်နှောင်မှု၏ အကြောင်းဖြစ်သဖြင့် ၎င်းကို အဓိက၍ အားကောင်းသော ဖန်ဆင်းခြင်းဟု သတ်မှတ်ကြပါသည်။ ဤဖန်ဆင်းခြင်း နှစ်မျိုးလုံးသည် ပုရုရှ (Puruṣa) ရှိနေသည့်အခါ ပရကృతိ (Prakṛti) မှ ထွက်ပေါ်လာသည်—ဤမျှကို ကျွန်ုပ် ယခင်ကတည်းက သင်ယူပြီးသား ဖြစ်ပါသည်»။
Verse 2
भूय एव तु लोके5स्मिन् सद्वृत्ति कालहैतुकीम् | यया सन्त: प्रवर्तन्ते तदिच्छाम्यनुवर्तितुम्,अब पुनः इस संसारमें प्रत्येक युगके अनुसार जो शिष्ट पुरुषोंकी आचार-परम्परा रही है तथा जिसके अनुकूल सत्पुरुषोंका बर्ताव होता आया है, उसका मैं भी अनुसरण करना चाहता हूँ
သို့ရာတွင် ဤလောက၌ ယုဂ်အသီးသီး၏ ကာလနှင့် ကိုက်ညီသော သုစရိုက်အကျင့်အထုံးကို—သန္တပုရုသတို့ လိုက်နာကျင့်သုံးလာခဲ့သကဲ့သို့—ငါလည်း ထိုအတိုင်း လိုက်နာလို၏။
Verse 3
वेदे वचनमुक्तं तु कुरु कर्म त्यजेति च । कथमेतद् विजानीयां तच्च व्याख्यातुमरहसि,वेदमें “कर्म करो” और “कर्म छोड़ो'--ये दोनों बातें कही गयी हैं। मैं इनका तात्पर्य कैसे समझूँ? जिससे इनका विरोध हट जाय। आप इस विषयकी व्याख्या करें
ဝေဒ၌ «ကမ္မကို ပြုလော့» ဟူသော အမိန့်လည်း ရှိပြီး «ကမ္မကို စွန့်လော့» ဟူသော အမိန့်လည်း ရှိသည်။ ဤနှစ်ပါးကို ငါ မည်သို့ နားလည်ရမည်နည်း။ ထင်မြင်ရသော ဆန့်ကျင်မှု ပျောက်ကင်းစေရန် သင်ရှင်းလင်းပေးပါ။
Verse 4
लोक वृत्तान्ततत्त्वज्ञ: पूतो5हं गुरुशासनात् । कृत्वा बुद्धि विमुक्तात्मा द्रक्ष्याम्पात्मानमव्ययम्,मैं आप-जैसे गुरुके उपदेशसे पवित्र हो गया हूँ तथा मुझे जगतके वृत्तान्त (लौकिक नीति-रीति) का भी ज्ञान हो गया है; अतः धर्माचरणसे बुद्धिका संस्कार करके स्थूल देहका अभिमान त्यागकर अपने अविनाशीस्वरूप परमात्माका दर्शन करूँगा
ဂုရု၏ အမိန့်အောက်၌ ငါသည် သန့်စင်လာပြီး၊ လောကီအကျင့်အထုံးတို့၏ အမှန်တရားကိုလည်း သိမြင်လာပြီ။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဝိနယဖြင့် ဉာဏ်ကို သန့်စင်ကာ ကြမ်းတမ်းသော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် မိမိကိုယ်ကို တစ်ထပ်တည်းထင်မြင်ခြင်းကို စွန့်ပယ်ပြီး၊ မပျက်မယွင်းသော မိမိ၏ အတ္တမန်ကို မြင်တွေ့မည်။
Verse 5
व्यास उवाच यथा वै विहिता वृत्ति: पुरस्ताद् ब्रह्मणा स्वयम् | एषा पूर्वतरै: सद्धिराचीर्णा परमर्षिभि:,व्यासजीने कहा--बेटा! पूर्वकालमें साक्षात् ब्रह्माजीनी जिस आचार-व्यवहारका विधान कर दिया है, पहलेके सत्पुरुष तथा ऋषि-महर्षि भी उसीका पालन करते आ रहे हैं
ဗျာသက ပြောသည်—သားရေ၊ ရှေးကာလ၌ ဘြဟ္မာတော်တိုင် ချမှတ်ထားသော သင့်လျော်သည့် အကျင့်အထုံးသည် ဤအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အရင်ခေတ်က သုစရိုက်သူတော်ကောင်းများနှင့် မဟာရိရှီတို့လည်း ထိုဝိနယကိုပင် လိုက်နာကျင့်သုံးလာခဲ့ကြသည်။
Verse 6
ब्रह्मचर्येण वै लोकान् जयन्ति परमर्षय: । आत्मनश्व ततः श्रेयांस्यन्विच्छन् मनसा55त्मनि
ဗျာသက ပြောသည်—ဘြဟ္မစရိယ၏ စည်းကမ်းဖြင့် မဟာရိရှီတို့သည် လောကများကို အမှန်တကယ် အနိုင်ယူကြ၏။ ထို့နောက် မိမိအတ္တအတွက် အမြင့်မြတ်ဆုံးကို ရှာဖွေလိုသဖြင့် အတ္တ၌ စိတ်ကို တည်ကြည်စေကာ အတွင်း၌ပင် စူးစမ်းရှာဖွေကြ၏။
Verse 7
परम ऋषियोंने ब्रह्मचर्यके पालनसे ही उत्तम लोकोंपर विजय पायी है; अतः मन-ही- मन अपने कल्याणकी इच्छा रखकर पहले ब्रह्मचर्यका पालन करे ।। वने मूलफलाशी च तप्यन् सुविपुलं तप: । पुण्यायतनचारी च भूतानामविहिंसक:,(फिर वानप्रस्थ-धर्मका आश्रय ले) वनमें फल-मूल खाकर रहे, भारी तपस्यामें तत्पर हो जाय, पुण्य-तीर्थोंमें भ्रमण करे और किसी भी प्राणीकी अपने द्वारा हिंसा न होने दे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— အမြင့်မြတ်ဆုံး ရှင်ရသီတို့သည် «ဗြဟ္မစရိယ» ကို တိတိကျကျ စောင့်ထိန်းခြင်းကြောင့်ပင် အမြင့်ဆုံးသော လောကများကို အနိုင်ရခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိအကျိုးချမ်းသာကို စိတ်ထဲ၌ ရည်ရွယ်ကာ အရင်ဆုံး ဗြဟ္မစရိယကို စောင့်ထိန်းရမည်။ ထို့နောက် တောနေထိုင်သူ၏ သီလဝတ္တရားကို အားကိုး၍ တောထဲတွင် အမြစ်နှင့် အသီးတို့ဖြင့် အသက်မွေးကာ တပသ်ကြီးကို အားထုတ်၍ သန့်ရှင်းသော တီရ္ထများသို့ လှည့်လည်ကာ မိမိ၏ လုပ်ရပ်ကြောင့် သတ္တဝါတစ်ပါးတစ်ယောက်မျှ မထိခိုက်စေရန် စောင့်ရှောက်ရမည်။
Verse 8
विधूमे सन्नमुसले वानप्रस्थप्रतिश्रये । काले प्राप्ते चरन् भैक्ष्यं कल्पते ब्रह्म भूयसे,इसके बाद संन्यासी होकर यथासमय भिक्षासे जीवन निर्वाह करते हुए भिक्षाके लिये “वानप्रस्थी” के आश्रमपर उस समय जाना चाहिये, जब कि मूसलसे धान कूटनेकी आवाज न सुनायी पड़े और रसोईघरसे धूँआ निकलना बंद जो जाय। इस प्रकार जीवन बितानेवाला संन्यासी ब्रह्मभावको प्राप्त होनेमें समर्थ होता है
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— သင့်လျော်သော အချိန်ရောက်လာသောအခါ၊ ဆန်န്യാസီသည် အလှူခံ၍ အသက်မွေးသူဖြစ်လျှင် တောနေထိုင်သူ (ဝါနပရಸ್ಥ) ၏ အိမ်သို့ အလှူခံသွားရာတွင် မီးဖိုခန်းမှ မီးခိုးမထွက်တော့သည့်အချိန်၊ ဆန်ထောင်းသံ (မုဆလ်သံ) ပျောက်ကွယ်သွားသည့်အချိန်ကိုသာ ရွေးရမည်။ ဤသို့ စည်းကမ်းတကျ အသက်ရှင်သော ဘိက္ခုသည် ဗြဟ္မဘဝကို ရောက်နိုင်ရန် အရည်အချင်းပြည့်စုံလာသည်။
Verse 9
निःस्तुतिर्निर्नमस्कार: परित्यज्य शुभाशुभे | अरण्ये विचरैकाकी येन केनचिदाशित:,शुकदेव! तुम भी स्तुति और नमस्कारसे अलग रहकर शुभाशुभ कर्मोंका परित्याग करके जो कुछ फल-मूल मिल जाय, उसीसे भूख मिटाते हुए वनमें अकेले विचरते रहो
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်— “အို ရှုကဒေဝ၊ ချီးမွမ်းခံလိုစိတ်မှလည်းကောင်း၊ ဦးညွှတ်နှုတ်ဆက်ခြင်းကို ပေးခြင်း/ခံခြင်း အလေ့အထမှလည်းကောင်း ကင်းဝေးလော့။ ‘ကောင်း’ ‘မကောင်း’ ဟူသမျှကိုလည်း စွဲလမ်းရာအဖြစ် မထားဘဲ စွန့်လွှတ်လော့။ တောထဲတွင် တစ်ယောက်တည်း လှည့်လည်လော့။ ရလာသမျှ—အသီးတစ်လုံး၊ အမြစ်တစ်ချောင်း—ဖြင့်သာ ဗိုက်ဖြည့်၍ ရရှိသလောက်သာ စားလော့။ ဤသို့ လူ့အမြင်အာရုံနှင့် အခမ်းအနားဆိုင်ရာ ဂုဏ်ပြုမှုတို့မှ ခွာကာ၊ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်၏ ဆွဲငင်မှုကို စွန့်၍၊ ရိုးရှင်းသော ကံတရားပေးသမျှ အစာဖြင့် တောကန္တာရကို ဖြတ်သန်းလော့။”
Verse 10
शुक उवाच यदिदं वेदवचनं लोकवादे विरुध्यते । प्रमाणे वाप्रमाणे च विरुद्धे शास्त्रता कुत:,शुकदेवने पूछा--पिताजी! “कर्म करो” और “कर्म छोड़ो'--ये जो वेदके दो तरहके वचन हैं, लोकदृष्टिसे विचार करनेपर परस्पर विरुद्ध जान पड़ते हैं। ये प्रामाणिक हैं या अप्रामाणिक? यदि प्रामाणिक हैं तो परस्पर विरोध रहते हुए इन्हें शास्त्रवचन कैसे माना जा सकता है तथा दोनों ही प्रामाणिक कैसे हो सकते हैं? यह सब मैं सुनना चाहता हूँ; साथ ही यह भी बताइये कि कर्मोका विरोध किये बिना मोक्षकी प्राप्ति किस तरह हो सकती है?
ရှုကက မေးလျှောက်သည်— “အဖေ၊ ဗေဒ၏ သင်ကြားချက်သည် လောကီအမြင်ဖြင့် ချိန်တွယ်ကြည့်လျှင် ကိုယ့်ကိုယ်ကို ဆန့်ကျင်သကဲ့သို့ ထင်ရပါသည်။ ‘ကမ္မကို လုပ်လော့’ နှင့် ‘ကမ္မကို စွန့်လွှတ်လော့’ ဟူ၍ နှစ်မျိုးပြောထားသည်။ ဤစကားများသည် အာဏာရှိသော သက်သေ (ပမာဏ) လား၊ မဟုတ်လား။ အာဏာရှိသည်ဆိုလျှင်လည်း အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်နေသော် ဤတို့ကို ရှာස්တရဝचनဟု မည်သို့ လက်ခံနိုင်မည်နည်း။ နှစ်ဖက်လုံးသည် တစ်ပြိုင်နက် အမှန်တရားဖြစ်နိုင်ပုံကိုလည်း ကျွန်တော် ကြားလိုပါသည်။ ထို့ပြင် ကမ္မအပေါ် အငြင်းပွားမှုမဖြစ်စေဘဲ မောက္ခကို မည်သို့ ရနိုင်သည်ကိုလည်း ပြောပြပါ။”
Verse 11
इत्येतच्छोतुमिच्छामि प्रमाणं तूभयं कथम् । कर्मणामविरोधेन कथं मोक्ष: प्रवर्तते,शुकदेवने पूछा--पिताजी! “कर्म करो” और “कर्म छोड़ो'--ये जो वेदके दो तरहके वचन हैं, लोकदृष्टिसे विचार करनेपर परस्पर विरुद्ध जान पड़ते हैं। ये प्रामाणिक हैं या अप्रामाणिक? यदि प्रामाणिक हैं तो परस्पर विरोध रहते हुए इन्हें शास्त्रवचन कैसे माना जा सकता है तथा दोनों ही प्रामाणिक कैसे हो सकते हैं? यह सब मैं सुनना चाहता हूँ; साथ ही यह भी बताइये कि कर्मोका विरोध किये बिना मोक्षकी प्राप्ति किस तरह हो सकती है?
ရှုကက မေးလျှောက်သည်— “ဤအရာကို ကျွန်တော် ရှင်းလင်းစွာ ကြားလိုပါသည်။ ကမ္မကို လုပ်ရန် အမိန့်နှင့် ကမ္မကို စွန့်ရန် အမိန့်—ဤနှစ်မျိုးလုံးသည် မည်သို့ အာဏာရှိသော သက်သေ (ပမာဏ) ဖြစ်နိုင်ပါသနည်း။ အပြန်အလှန် ဆန့်ကျင်သကဲ့သို့ ထင်ရလျှင်၊ မည်သည့် အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ၎င်းတို့ကို ရှာස්တရ၏ သက်သေအဖြစ် လက်ခံရမည်နည်း။ ထို့ပြင် သတ်မှတ်ထားသော တာဝန်ဝတ္တရား၏ နယ်ပယ်ကို မဆန့်ကျင်ဘဲ မောက္ခသည် မည်သို့ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်ပါသနည်း။”
Verse 12
भीष्म उवाच इत्युक्त: प्रत्युवाचेदं गन्धवत्या: सुत: सुतम् । ऋषिस्तत्पूजयन् वाक्यं पुत्रस्यामिततेजस:,भीष्मजी कहते हैं--युधिष्ठिर! उनके इस प्रकार पूछनेपर गनन््धवती (सत्यवती) के पुत्र महर्षि व्यासने अपने अमिततेजस्वी पुत्रके ववनका आदर करते हुए उससे इस प्रकार कहा
ဘီရှ္မက ပြော၏— ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ ထိုသို့ မေးမြန်းလာသဖြင့် ဂန္ဓဝတီ (သတ္ယဝတီ) ၏ သား မဟာရ္ဓိ ဝျာသသည် တေဇောဓာတ်အလွန်ကြီးသော မိမိသား၏ စကားကို လေးစားကာ ဤသို့ ပြန်လည်ဆို၏။
Verse 13
व्यास उवाच ब्रह्मचारी गृहस्थश्व वानप्रस्थो5थ भिक्षुक: । यथोक्तचारिण: सर्वे गच्छन्ति परमां गतिम्,व्यासजी बोले--बेटा! ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ और सन्यासी--ये सभी अपने- अपने आश्रमके लिये विहित शास्त्रोक्त कर्मोंका पालन करते हुए परम गतिको प्राप्त होते हैं
ဝျာသက ပြော၏— သားရေ၊ ဗြဟ္မစာရီ၊ ဂೃಹಸ್ಥ၊ ဝါနပရಸ್ಥ နှင့် သံန്യാസီ—ဤအာရှရမ် လေးပါးလုံးသည် မိမိအာရှရမ်အတွက် သာသနာကျမ်းညွှန်ထားသည့် ကర్మများကို လိုက်နာကျင့်သုံးလျှင် အမြင့်မြတ်ဆုံးသော ဂတိကို ရောက်ကြ၏။
Verse 14
एको वाप्याश्रमानेतान् यो<नुतिष्ठेद् यथाविधि । अकामद्वेषसंयुक्त: स परत्र विधीयते,यदि कोई एक पुरुष भी इन आश्रमोंके धर्मोका राग-द्वेषसे शून्य होकर विधिपूर्वक अनुष्ठान कर ले तो वह परब्रह्म परमात्माको तत्त्वसे जाननेका अधिकारी हो जाता है
ဤအာရှရမ်တို့၏ ဓမ္မကို စည်းကမ်းအတိုင်း ကျင့်သုံးသူသည် တစ်ဦးတည်းပင် ဖြစ်စေကာမ၊ လိုချင်တပ်မက်မှုနှင့် မုန်းတီးမှုကင်းလျှင်၊ နောက်ဘဝ၌ အမြင့်မြတ်ဆုံးသော အောင်မြင်မှု—ပရဗြဟ္မ ပရမာတ္မာ၏ တတ္တဝကို သိမြင်နိုင်သော အရည်အချင်း—ကို ရရှိရန် သတ်မှတ်ခံရ၏။
Verse 15
चतुष्पदी हि नि:श्रेणी ब्रह्मण्येषा प्रतिष्िता । एतामारुहा[ नि:श्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते,ये चारों आश्रम ब्रह्ममें ही प्रतिष्ठित हैं और ब्रह्मतक पहुँचानेके लिये चार पैंडीवाली सीढ़ीके समान माने गये हैं। इस सीढ़ीपर चढ़कर मनुष्य ब्रह्मलोकमें सम्मानित होता है
ဤလေးဆင့်သော လှေကားသည် ဗြဟ္မ၌ပင် တည်ထောင်ထား၏။ ဤလှေကားကို တက်ရောက်သဖြင့် လူသည် ဗြဟ္မလောက၌ ဂုဏ်ပြုချီးမြှောက်ခြင်းကို ခံရ၏။
Verse 16
आयुषस्तु चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयक: । गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद् धर्मार्थकोविद:,द्विजके बालकको चाहिये कि ब्रह्मचर्यका पालन करते हुए गुरु अथवा मुरुपुत्रकी सेवामें अपनी आयुके एक चौथाई भाग अर्थात् पच्चीस वर्षोतक रहे। वहाँ रहते हुए किसीके दोष न देखे। ऐसा करनेवाला ब्रह्मचारी धर्म और अर्थके ज्ञानमें कुशल होता है
ဝျာသက ပြော၏— ဒွိဇ၏ သားငယ်သည် ဗြဟ္မစာရျကို စောင့်ထိန်း၍ အပြစ်ရှာမနေဘဲ၊ မိမိအသက်တာ၏ လေးပုံတစ်ပုံကာလအတွင်း ဆရာထံ၌ဖြစ်စေ ဆရာ၏သားထံ၌ဖြစ်စေ နေထိုင်ကာ ဝန်ဆောင်ရမည်။ ထိုသို့ စည်းကမ်းတကျ နေထိုင်သူ ဗြဟ္မစာရီသည် ဓမ္မနှင့် အရ္ထကို နားလည်ရာ၌ ကျွမ်းကျင်လာ၏။
Verse 17
जघन्यशायी पूर्व स्यादुत्थाय गुरुवेश्मनि । यच्च शिष्येण कर्तव्यं कार्य दासेन वा पुन:,वह गुरुके सोनेके पश्चात् नीचे आसनपर सोवे और उनके जागनेसे पहले ही उठ जाय। गुरुके घरमें एक शिष्य या दासके करने योग्य जो कुछ भी कार्य हो, उसे वह स्वयं पूरा करे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—တပည့်သည် ဆရာ၏အိမ်တွင် အနိမ့်ဆုံးနေရာ၌ အိပ်စက်၍ ဆရာမနိုးမီ အရင်ထ၍ နေရမည်။ ထိုအိမ်တွင် တပည့်ဖြစ်စေ၊ အစေခံဖြစ်စေ လုပ်သင့်သော အလုပ်မှန်သမျှကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 18
कृतमित्येव तत्सरव॑ कृत्वा तिछेत पार्श्चत: । किंकर: सर्वकारी स्यात् सर्वकर्मसु कोविद:,गुरुजी जो भी आज्ञा दें उसके लिये सदा यही उत्तर दे कि भगवन्! इसे अभी पूरा किया” और वह सब कार्य करके उनके पास आकर खड़ा जो जाय। "मेरे लिये क्या आज्ञा है?” ऐसा पूछते हुए एक आज्ञाकारी सेवककी भाँति गुरुका सारा कार्य करनेके लिये तैयार रहे और सभी कर्मोके सम्पादनमें कुशल हो
အမိန့်ပေးသမျှကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် ဆရာ၏ဘေးတွင် ပြန်လာရပ်ကာ “ပြီးပါပြီ” ဟူ၍သာ ပြောရမည်။ နာခံသော အစေခံကဲ့သို့ နောက်တစ်ဆင့် အမိန့်အတွက် အမြဲအသင့်ရှိ၍ အလုပ်အမျိုးမျိုးကို ဆောင်ရွက်ရာတွင် ကျွမ်းကျင်ရမည်။
Verse 19
कर्मातिशेषेण गुरावध्येतव्यं बुभूषता । दक्षिणो5नपवादी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत्,अपनी उन्नति चाहनेवाले शिष्यको गुरुकी सेवा-टहलका सारा कार्य समाप्त करके उनके पास बैठकर अध्ययन करना चाहिये। वह सबके प्रति सदा उदार रहे और किसीपर कोई कलंक न लगावे। गुरुके बुलानेपर झट उनकी सेवामें उपस्थित हो जाय
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ဝန်ဆောင်မှုအလုပ်ကျန်သမျှကို ပြီးစီးစေပြီးနောက် တိုးတက်မှုကို လိုလားသော တပည့်သည် ဆရာအနီးတွင် ထိုင်၍ သင်ယူရမည်။ အပြုအမူ၌ ရက်ရောရမည်၊ မည်သူ့ကိုမျှ အပြစ်တင်ခြင်း သို့မဟုတ် အမည်ဖျက်ခြင်း မပြုရ။ ခေါ်လျှင် ချက်ချင်း သွားရောက်၍ ဆရာ၏ဝန်ဆောင်မှု၌ ခိုလှုံရမည်။
Verse 20
शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमिवान्तरा । चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेन्द्रिय:,बाहर-भीतरसे पवित्र रहे। कार्यमें कुशल हो। गुणवान् बने। भीतरसे सदभावना रखकर बीच-बीचमें ऐसी बात बोले जो गुरुको प्रिय लगनेवाली हो। शान्त भावसे भक्तिभरी दृष्टि डालकर गुरुकी ओर देखे और इन्द्रियोंको वशमें रखे
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—တပည့်သည် အပြင်အတွင်း သန့်ရှင်း၍ တာဝန်များတွင် ကျွမ်းကျင်ကာ ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် ပြည့်စုံရမည်။ အတွင်းစိတ်ကောင်းမြတ်မှုဖြင့် အခါအားလျော်စွာ ဆရာနှစ်သက်မည့် စကားကို ပြောရမည်။ စိတ်မလှုပ်ရှားဘဲ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်၍ ဆရာကို ငြိမ်းချမ်းသော ဘက်တီးမှုအမြင်ဖြင့် ကြည့်ကာ အင်္ဒြိယများကို ထိန်းချုပ်ထားရမည်။
Verse 21
नाभुक्तवति चाश्रीयादपीतवति नो पिबेत् । नातिष्ठति तथा55सीत नासुप्ते प्रस्वपेत च,आचार्य जबतक भोजन न कर लें, तबतक स्वयं भी न खाय। वे जबतक जल-पान न कर लें, तबतक स्वयं भी न करे। उनके बैठनेसे पहले स्वयं भी न बैठे और उनके सोनेसे पहले स्वयं भी न सोये
ဗျာသက မိန့်ကြားသည်—ဆရာ မစားမီ မိမိမစားရ၊ ဆရာ မသောက်မီ မိမိမသောက်ရ။ ထိုနည်းတူ ဆရာ မထိုင်မီ မိမိမထိုင်ရ၊ ဆရာ မအိပ်မီ မိမိမအိပ်ရ။
Verse 22
उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत् । दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सब्येन पीडयेत्,दोनों हाथ फैलाकर अपने दाहिने हाथसे गुरुका दाहिना चरण और बायें हाथसे उनका बायाँ चरण धीरे-धीरे छूकर प्रणाम करे
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—လက်နှစ်ဖက်ကို ဖြန့်၍ ဆရာ၏ ခြေတော်တို့ကို နူးညံ့စွာ ထိကိုင်ရမည်။ ညာခြေကို ညာလက်ဖြင့်၊ ဘယ်ခြေကို ဘယ်လက်ဖြင့် သင့်တင့်စွာ ဖိထိကာ ဂါရဝပြု၍ နမസ്കာရပြုရမည်။ ဤအကျင့်သည် စည်းကမ်းရှိသော နှိမ့်ချမှုကို သင်ပေးသည်—ဂါရဝသည် အပြင်ပန်းပြသမှုဖြင့် မဟုတ်ဘဲ၊ မထိခိုက်စေဘဲ အစီအစဉ်တကျ ဂုရုအပေါ် သေချာသိမ်မွေ့စွာ ပြုမူခြင်းဖြင့် ထင်ရှားလာသည်။
Verse 23
अभिवाद्य गुरु ब्रूयादधीष्व भगवन्निति । इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि कृतं मया,इस प्रकार अभिवादनके पश्चात् हाथ जोड़कर गुरुसे कहे--“भगवन्! अब आप मुझे पढ़ावें। मैंने अमुक काम पूरा कर लिया है और यह अमुक कार्य अभी करूँगा
ဆရာကို ဂါရဝပြု၍ နမಸ್ಕာရပြုပြီးနောက်၊ တပည့်သည် လက်အုပ်ချီကာ «ဘုရားသခင်တော်၊ ကျွန်ုပ်ကို သင်ကြားပေးပါ» ဟု ပြောရမည်။ ထို့ပြင် စည်းကမ်းနှင့် ရိုးသားစွာ «ဤအလုပ်ကို ယခု ကျွန်ုပ် ဆောင်ရွက်မည်၊ ထိုအလုပ်ကိုတော့ ကျွန်ုပ် ပြီးစီးပြီးပြီ» ဟုလည်း တင်ပြရမည်။ ဤကဗျာသည် သင်ယူခြင်းကို ဂါရဝ၊ တာဝန်ခံမှု၊ နှင့် တာဝန်ထမ်းဆောင်ရန် အဆင်သင့်ဖြစ်မှုတို့ပေါ်တွင် တည်စေသည်။
Verse 24
ब्रह्म॑स्तदपि कर्तास्मि यद् भवान् वक्ष्यते पुन: । इति सर्वमनुज्ञाप्य निवेद्य च यथाविधि
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—«သင် ပြန်လည် မိန့်ကြားမည့် အရာမည်သို့ပင်ဖြစ်စေ၊ ထိုသန့်ရှင်းသော ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်မည့်သူမှာ ကျွန်ုပ်ပင် ဖြစ်မည်»။ ထို့နောက် အပြည့်အဝ ခွင့်ပြုချက်ကို တောင်းခံကာ၊ ထုံးတမ်းအတိုင်း တင်ပြပြီးလျှင်၊ ထိုအတိုင်း ဆက်လက် ဆောင်ရွက်하였다။
Verse 25
यांस्तु गन्धान् रसान् वापि ब्रह्मचारी न सेवते
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—«ဗြဟ္မစာရီ (သန့်ရှင်းစည်းကမ်းနှင့် ကာမစည်းကမ်းကို ကတိပြုထားသော တပည့်) သည် မလွန်လွန်ကဲကဲ မခံစားမသုံးစွဲသင့်သော အနံ့အရသာတို့—»
Verse 26
ये केचिद् विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिण:
ဗျာသက မိန့်တော်မူသည်—«ဗြဟ္မစာရယ (ကာမစည်းကမ်းကို ထိန်းသိမ်းသည့် တပည့်/သီလရှင်) အတွက် အသေးစိတ် ဖော်ပြထားသော စည်းကမ်းများနှင့် အကျင့်ဝတ်များ မည်သို့ပင်ရှိစေကာမူ…»
Verse 27
स एवं गुरवे प्रीतिमुपहत्य यथाबलम्
ထို့ကြောင့် သူသည် မိမိတတ်နိုင်သမျှအတိုင်း ဆရာတော်အား ချစ်ခင်လေးစားသည့် သဒ္ဓါကို ပူဇော်တင်ပြ၍ သင့်လျော်သော လေးစားမှုနှင့် ဝန်ဆောင်မှုတို့ဖြင့် ဆရာတော်ကို ပျော်ရွှင်စေလိုက်သည်။
Verse 28
आश्रमादाश्रमेष्वेव शिष्यो वर्तेत कर्मणा । इस प्रकार शिष्य यथाशक्ति सेवा करके गुरुको प्रसन्न करे और उन्हें उपहार देकर उनकी अआज्ञासे ब्रह्मचर्य-आश्रमसे दूसरे आश्रमोंमें पदार्पण करे और वहाँ भी उन आश्रमोंके कर्तव्योंका पालन करता रहे ।। वेदव्रतोपवासेन चतुर्थे चायुषो गते,जब वेदसम्बन्धी व्रत और उपवास करते हुए आयुका एक चौथाई भाग व्यतीत हो जाय, तब गुरुको दक्षिणा देकर विधिपूर्वक समावर्तन-संस्कार सम्पन्न करे
ဗျာသက ပြောသည်— «အာရှရမ်တစ်ဆင့်မှ တစ်ဆင့်သို့ သွားရာတွင် တပည့်သည် မှန်ကန်သော အကျင့်အလုပ်ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ထိန်းသိမ်းရမည်။ မိမိတတ်နိုင်သမျှ ဆရာတော်ကို ဝန်ဆောင်၍ ပျော်ရွှင်စေပြီးနောက်၊ ဆရာတော်၏ ခွင့်ပြုချက်ဖြင့် လက်ဆောင်ပူဇော်ကာ ဗြဟ္မစရိယ အာရှရမ်မှ အခြားအာရှရမ်များသို့ ကူးပြောင်းရမည်။ ထိုအာရှရမ်တစ်ခုချင်းစီ၏ သင့်လျော်သော တာဝန်များကိုလည်း ဆက်လက်ထမ်းဆောင်ရမည်။ ဝေဒနှင့်ဆိုင်သော ဝရတနှင့် အစာရှောင်ခြင်းကဲ့သို့သော စည်းကမ်းများကို လိုက်နာရင်း အသက်တာ၏ လေးပုံတစ်ပုံ ကုန်လွန်သွားသောအခါ ဆရာတော်အား ဒက္ခိဏာ (ဆရာခ) ပူဇော်၍ စည်းကမ်းတကျ သမဝါရတန (ဘွဲ့ယူ/သင်တန်းပြီးမြောက်) အခမ်းအနားကို ပြီးစီးစေရမည်။»
Verse 29
गुरवे दक्षिणां दत्वा समावरत्तेदू यथाविधि,जब वेदसम्बन्धी व्रत और उपवास करते हुए आयुका एक चौथाई भाग व्यतीत हो जाय, तब गुरुको दक्षिणा देकर विधिपूर्वक समावर्तन-संस्कार सम्पन्न करे
ဗျာသက ပြောသည်— «သတ်မှတ်ထားသော ဒက္ခိဏာ (ဆရာခ) ကို ဆရာတော်အား ပူဇော်ပြီးနောက် သမဝါရတန (ဘွဲ့ယူ/သင်တန်းပြီးမြောက်) အခမ်းအနားကို စည်းကမ်းတကျ ဆောင်ရွက်ရမည်။ ဝေဒလေ့လာမှုနှင့် ဆိုင်သော ဝရတများနှင့် အစာရှောင်ခြင်းတို့ကို လိုက်နာရင်း အသက်တာ၏ လေးပုံတစ်ပုံ ကုန်လွန်သွားသောအခါ—ဆရာတော်အား ထိုက်တန်သော အခကြေးငွေကို ပေးပြီးနောက်—စည်းမျဉ်းအတိုင်း သမဝါရတန ပွဲကို ပြီးစီးစေရမည်။»
Verse 30
धर्मलब्धर्युतो दारैरग्नीनुत्पाद्य यत्नत: । द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी भवेद् व्रती,धर्मतः पत्नीका पाणिग्रहण करके उसके साथ यत्नपूर्वक अग्निकी स्थापना करे और आयुके द्वितीय भाग अर्थात् पचास वर्षकी अवस्थातक उत्तम व्रतका पालन करते हुए गृहस्थ बना रहे
ဗျာသက ပြောသည်— ဓမ္မတရားအတိုင်း ဇနီးကို ရယူပြီးနောက် သေချာသတိထား၍ အိမ်ထောင်မီး (သန့်ရှင်းသော မီးများ) ကို ကြိုးစားတည်ထောင်ရမည်။ ထို့နောက် မြင့်မြတ်သော ဝရတများကို ထိန်းသိမ်းကာ အသက်တာ၏ ဒုတိယပိုင်း—ခန့်မှန်းအားဖြင့် အသက်ငါးဆယ်အထိ—စည်းကမ်းရှိသော အိမ်ထောင်ရှင်အဖြစ် ဓမ္မတရားနှင့်အညီ အိမ်ထောင်ရေးကို ဆောင်ရွက်ရမည်။
Verse 242
इति श्रीमहाभारते शान्तिपर्वणि मोक्षधर्मपर्वणि शुकानुप्रश्ने द्विचत्वारिंशदधिकद्विशततमो<5 ध्याय:,इस प्रकार श्रीमह्याभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत मोक्षधर्मपर्वमें शुकदेवका अनुप्रश्नविषयक दी सौ बयालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် «သီရိ မဟာဘာရတ» ၏ «ရှာန္တိ ပရဝ» အတွင်းရှိ «မောက္ခဓမ္မ» အပိုင်း၌၊ သုက၏ ဆက်လက်မေးမြန်းချက်နှင့် သက်ဆိုင်သော အခန်း ၂၄၂ ကို အဆုံးသတ်လေ၏။ (ဤသည်မှာ အခန်းပိတ် ကော်လိုဖွန် ဖြစ်သည်။)
Verse 243
कुर्यात् कृत्वा च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुन: । “ब्रह्म! इसके सिवा और भी जिन कार्योंके लिये आप आज्ञा देंगे, उन्हें भी मैं शीघ्र पूर्ण करूँगा।' इस तरह सब बातें विधिवत् निवेदन करके गुरुकी आज्ञा लेकर फिर दूसरा कार्य करे और उसे पूरा करके पुनः उसका सारा समाचार गुरुजीको बतावे
ထိုအရာအားလုံးကို ပြီးစီးအောင် ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် ထပ်မံ၍ ဆရာထံ အကုန်အစင် လျှောက်တင်ရမည်။ «အို ဗြဟ္မာရှင်၊ ဤအရာအပြင် ယနေ့ မိန့်ကြားသည့် အခြားကိစ္စများရှိလျှင်လည်း ကျွန်ုပ်သည် အလျင်အမြန် ပြီးမြောက်အောင် ဆောင်ရွက်ပါမည်» ဟု။ ထိုသို့ စည်းကမ်းတကျ အကြောင်းအရာအားလုံးကို လျှောက်တင်ကာ ဆရာ၏ အမိန့်ကို ခံယူပြီးနောက် နောက်တစ်ခုသော ကိစ္စကို ဆက်လက်လုပ်ဆောင်၍ ပြီးစီးသည့်အခါ ထိုသတင်းအကုန်ကို ဆရာထံ ပြန်လည် လျှောက်တင်ရမည်။
Verse 256
सेवेत तान् समावृत्य इति धर्मेषु निश्चय: । जिन-जिन गन्धों और रसोंका ब्रह्मचारीको सेवन नहीं करना चाहिये, उनका वह ब्रह्मचर्यकालमें त्याग करे। समावर्तनसंस्कारके बाद ही वह उनका सेवन कर सकता है, यही धर्मका निश्चय है
ဓမ္မ၌ အဆုံးအဖြတ်ဟူသည်—ထိုအရာတို့ကို စည်းကမ်းတကျ ရှောင်ကြဉ်ရမည်။ ဗြဟ္မစာရီသည် မသုံးစွဲသင့်သော အနံ့အရသာတို့ကို ဗြဟ္မစာရိယကာလအတွင်း စွန့်လွှတ်ထားရမည်။ သမாவর্তန (ကျောင်းသားဘဝ အပြီးသတ် အခမ်းအနား) ပြီးမှသာ ထိုပျော်ရွှင်မှုတို့ကို သုံးစွဲနိုင်သည်—ဤသည်မှာ ဓမ္မ၏ တည်ငြိမ်သော အဆုံးအဖြတ်ဖြစ်သည်။
Verse 266
तान् सर्वनाचरेन्नित्यं भवेच्चानपगो गुरो: । शास्त्रोंमें ब्रह्मचारीके लिये जो कोई भी नियम विस्तारपूर्वक बताये गये हैं, उन सबका वह पालन करे तथा सदा गुरुके समीप ही रहे
ထိုစည်းကမ်းများအားလုံးကို နေ့စဉ် အမြဲတမ်း လိုက်နာကျင့်သုံးရမည်။ ထို့ပြင် ဆရာထံမှ ခွာမသွားသူ ဖြစ်ရမည်—အမြဲတမ်း ဂုရု၏ အနီး၌ နေရမည်။ ဤသို့ဖြင့် ဗြဟ္မစာရီသည် ရှာස්ထရများ၌ အသေးစိတ် ချမှတ်ထားသော စည်းကမ်းတို့ကို တည်ကြည်သော အကျင့်နှင့် ဆရာကို မခွာမဝေး စောင့်ရှောက်ခြင်းဖြင့် ပြည့်စုံစေသည်။
Frequently Asked Questions
Vyāsa identifies it as disciplined restraint of the senses guided by intellect, culminating in one-pointedness of mind and senses (aikāgrya), described as the supreme tapas surpassing other dharmas.
The chapter instructs that withdrawal from sense-objects and steady cognition enable direct insight into the eternal principle; knowledge functions as a ‘lamp’ by which the self is discerned, leading to purification and release.
Yes. The teaching is marked as secret and welfare-oriented (guhya ātmajñāna), to be communicated carefully to a disciplined and worthy recipient; its stated result is freedom from afflictions and orientation toward brahma-bhāva.