Adhyaya 108
Gaṇānāṃ Vṛttiḥ — On the Sustenance and Cohesion of Assemblies (Gaṇa-nīti)
Upa-parva: Rājadharmānuśāsana Parva (Instruction on Royal Duties) — Gaṇa-nīti context
Yudhiṣṭhira requests a systematic account of dharma and livelihood-patterns (vṛtti) across social orders and rulers, then narrows the inquiry to the operational conduct of gaṇas: how they expand, avoid schism, secure allies, and manage adversaries. Bhīṣma answers with a diagnostic model of institutional failure: internal vices—greed and resentment—ignite hostility and enable adversaries to weaken collectives through inducements, strategic pressure, and exploitation of fear and loss. He states that division is the root of destruction, making counsel-secrecy difficult in large groups and rendering fractured councils susceptible to external control. The prescription centers on saṃghāta (cohesive union) as the principal refuge: cultivate mutual respect, praise and heed the knowledgeable, establish lawful procedures, discipline disruptive kin, maintain intelligence and treasury practices, honor the capable (wise, brave, skilled), and restrict full access to confidential counsel to principal leaders. Internal quarrels, if ignored by elders, become engines of broader institutional fragmentation; internal threats are treated as more dangerous than external ones because they cut the root quickly. The chapter closes by reaffirming that unity prevents adversaries from subduing gaṇas, while division and negligence invite defeat.
Chapter Arc: युधिष्ठिर, राज्य-धर्म के सूक्ष्म प्रश्नों से व्याकुल होकर, भीष्म से पूछते हैं—वर्ण-धर्म के साथ-साथ ‘गणतन्त्र’ (संघ-राज्य) कैसे चलता है, उसका कोश, नीति, अमात्य और प्रजा-वृद्धि कैसे होती है? → भीष्म के उपदेश में संघ-राज्य की नाजुक नसें उभरती हैं: अलग-अलग स्वभाव और शक्ति वाले लोग जब अपने-अपने हित साधते हैं, तब अकस्मात् क्रोध, मोह और लोभ से संवाद टूटता है; भीतर का भय और आपसी भेद ही संघ को शत्रु से पहले काट डालते हैं। → निर्णायक बोध यह है कि शत्रु ‘उद्योग, बुद्धि, भेद और दान’ से गणों को तोड़ते हैं; इसलिए ‘संघात’—एकता और सामूहिक आश्रय—ही गणों का महान शरण है, और ‘आन्तरिक भय’ तुरंत जड़ों को काट देता है। → उपदेश का निष्कर्ष: संघ की रक्षा का प्रथम उपाय भीतर के भय, कलह और मौन-वैर को दूर करना है; वृद्धों/नेताओं को कुल-कलह की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए, क्योंकि वही आगे चलकर गण-भेद बनकर समूचे समुदाय का नाश करता है। → युधिष्ठिर के लिए अगला प्रश्न खुला रह जाता है—जब भेद पैदा हो ही जाए, तब उसे किस नीति से, किस दण्ड-दान और किस संवाद-क्रम से फिर जोड़ा जाए?
Shlokas
Verse 1
/ ऑपन-- माल बक। अति <-छऋज>आ सप्ताधिकशततमो< ध्याय: गणततन्त्र राज्यका वर्णन और उसकी नीति युधिछिर उवाच ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्राणां च परंतप । धर्मवृत्तं च वित्तं च वृत््युपाया: फलानि च,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ပရန္တပ၊ သင်သည် ဗြာဟ္မဏ၊ က္ṣတ္ရိယ၊ ဝိုင်ရှျ၊ ရှုဒ္ဒရ တို့၏ ဓမ္မအခြေပြု အကျင့်အကြံ၊ ဥစ္စာဓန၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနည်းလမ်းများနှင့် တရားမှန်ကန်စွာ ကျင့်သုံးရာမှ ဖြစ်ပေါ်သော အကျိုးဖလတို့ကို ရှင်းလင်းပြခဲ့သည်။ ထို့ပြင် ဒေသထုံးတမ်းနှင့် ရှာစတြာတို့အတိုင်း ဓမ္မနှင့် ကိုက်ညီသည့် အကြောင်းအရာများကို အကျဉ်းချုပ်တင်ပြခဲ့သည်– မင်းတို့၏ ဥစ္စာနှင့် خز خز خز (ဘဏ္ဍာတိုက်) နှင့် ၎င်းကို စုဆောင်းတည်ဆောက်ပုံ၊ ရန်သူကို အနိုင်ယူခြင်း၊ အမတ်တို့၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် သင့်လျော်သော အပြုအမူ၊ ပြည်သူပြည်သားတို့၏ တိုးတက်ရေး၊ မိတ်ဖက်ခြင်းနှင့် ရန်ပြုခြင်း စသည့် နိုင်ငံရေးမူဝါဒ ခြောက်ပါးကို အသုံးချပုံ၊ စစ်တပ်၏ စည်းကမ်းနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှု၊ မကောင်းသူကို ခွဲခြားသိမြင်ပုံ၊ သုတေသနကောင်းသူ (သတ္ပုရုသ) တို့၏ လက္ခဏာများ၊ ကိုယ့်နှင့် တန်းတူသူ၊ နိမ့်သူ၊ မြင့်သူတို့ကို မှန်ကန်စွာ သတ်မှတ်သိမြင်ပုံ– ထို့အပြင် တိုးတက်လာနေသော မင်းသည် အလယ်တန်းကို စိတ်ကျေနပ်စေရန် မည်သို့ နေထိုင်အုပ်ချုပ်သင့်သည်နှင့် အားနည်းသူကို ကာကွယ်လက်ခံ၍ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို စီစဉ်ပေးရခြင်း၏ လိုအပ်ချက်တို့ကိုလည်း»။
Verse 2
राज्ञां वित्त च कोशं च कोशसंचयनं जय: । अमात्यगुणवृत्तिश्व प्रकृतीनां च वर्धनम्,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «(ထပ်မံ၍ သင်ကြားပါ) မင်းတို့၏ ဥစ္စာဓနနှင့် ဘဏ္ဍာတိုက်—၎င်းကို မည်သို့ စုဆောင်းတည်ဆောက်ရမည်နည်း; (ရန်သူအပေါ်) အောင်ပွဲ; အမတ်တို့၏ ဂုဏ်သတ္တိနှင့် အပြုအမူ; နှင့် နိုင်ငံ၏ အခြေခံအင်အားများ (ပြည်သူနှင့် အထောက်အကူပြု အာဏာများ) ကို တိုးပွားစေခြင်း»။
Verse 3
षाड्गुण्यगुणकल्पश्च सेनावृत्तिस्तथैव च । परिज्ञानं च दुष्टस्य लक्षणं च सतामपि,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «သင်သည် နိုင်ငံရေးမူဝါဒ ခြောက်ပါးကို သင့်လျော်စွာ အသုံးချပုံကိုလည်းကောင်း၊ စစ်တပ်၏ အပြုအမူနှင့် စီမံခန့်ခွဲမှုကိုလည်းကောင်း ရှင်းလင်းပြခဲ့သည်။ ထို့ပြင် မကောင်းသူကို ခွဲခြားသိမြင်ပုံနှင့် သတ္ပုရုသတို့၏ လက္ခဏာကို သိမြင်ပုံကိုလည်း သင်ကြားပေးခဲ့သည်»။
Verse 4
समहीनाधिकानां च यथावल्लक्षणं च यत् । मध्यमस्य च तुष्ट्यर्थ यथा स्थेयं विवर्धता,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «ကိုယ့်နှင့် တန်းတူသူ၊ နိမ့်သူ၊ မြင့်သူတို့၏ ခွဲခြားလက္ခဏာကို အမှန်အတိုင်း ရှင်းပြပါ။ ထို့ပြင် တဖြည်းဖြည်း တိုးတက်လာသော မင်းသည် အလယ်တန်းကို စိတ်ကျေနပ်စေရန် မည်သို့ အုပ်ချုပ်နေထိုင်သင့်သည်ကိုလည်း ပြောပြပါ»။
Verse 5
क्षीणग्रहणवृत्तिश्न यथाधर्म प्रकीर्तितम् लघुना देशरूपेण ग्रन्थयोगेन भारत,युधिष्ठिरने कहा--परंतप भरतनन्दन! आपने ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, और शाद्रोंके धर्ममय आचार, धन, जीविकाके उपाय तथा धर्म आदिके फल बताये हैं। राजाओंके धन, कोश, कोश-संग्रह, शत्रुविजय, मन्त्रीके गुण और व्यवहार, प्रजावर्गकी उन्नति, संधि-विग्रह आदि छः: गुणोंके प्रयोग, सेनाके बर्ताव, दुष्टोंकी पहचान, सत्पुरुषोंके लक्षण, जो अपने समान, अपनेसे हीन तथा अपनेसे उत्कृष्ट हैं--उन सब लोगोंके यथावत् लक्षण, मध्यम वर्गको संतुष्ट रखनेके लिये उन्नतिशील राजाको कैसे रहना चाहिये--इसका निर्देश, दुर्बल पुरुषको अपनाने और उसके लिये जीविकाकी व्यवस्था करनेकी आवश्यकता--इन सब विषयोंका आपने देशाचार और शास्त्रके अनुसार संक्षेपसे धर्मके अनुकूल प्रतिपादन किया है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ သင်သည် ဓမ္မအတိုင်း အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းနည်းလမ်းများနှင့် လက်ခံကျင့်သုံးသင့်သော အပြုအမူကို အကျဉ်းချုပ်၍ ဒေသအလျောက် သင့်တော်သည့် ပုံစံဖြင့်၊ ကျမ်းစာတစ်စောင်ကဲ့သို့ စနစ်တကျ တင်ပြခဲ့သည်။ ထိုသို့တင်ပြရာတွင် သင်သည် လူမှုအတန်းအစား လေးမျိုး၏ တာဝန်နှင့် သီလကျင့်စဉ်၊ ဥစ္စာနှင့် အာဟာရရင်းမြစ်များ၊ တရားမှန်ကန်သော အကျင့်၏ အကျိုးဖလများ၊ ထို့ပြင် မင်းတို့က ဘဏ္ဍာတိုက်ကို ကာကွယ်ထိန်းသိမ်းရန်၊ စုဆောင်းတည်ဆောက်ရန်၊ ရန်သူကို အနိုင်ယူရန်၊ အမတ်ကို ရွေးချယ်စစ်ဆေးရန်၊ ပြည်သူ့အကျိုးချမ်းသာကို မြှင့်တင်ရန်၊ နိုင်ငံရေးမူဝါဒ ခြောက်ပါး (ငြိမ်းချမ်းရေးနှင့် စစ်ရေး) ကို အသုံးချရန်၊ စစ်တပ်ကို စည်းကမ်းတကျ ထိန်းညှိရန်၊ မကောင်းသူကို ခွဲခြားသိမြင်ရန်၊ ကောင်းသူကို သိမြင်ရန်၊ တန်းတူသူ နိမ့်သူ မြင့်သူတို့အကြား သဟဇာတကို ထိန်းသိမ်းရန် စသည့် လက်တွေ့သဘောတရားများကိုလည်း ရှင်းလင်းပြခဲ့သည်—ထို့အပြင် အားနည်းသူကို ထောက်ပံ့ကာကွယ်ရန်နှင့် ၎င်းတို့၏ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းကို စီစဉ်ပေးရမည့် တာဝန်ကိုပါ»။
Verse 6
विजिगीषोस्तथा वृत्तमुक्त चैव तथैव ते । गणानां वृत्तिमिच्छामि श्रोतुं मतिमतां वर,बुद्धिमानोंमें श्रेष्ठ पितामह! आपने विजया-भिलाषी राजाके बर्तावका भी वर्णन कर दिया है। अब मैं गणों (गणतनन््त्र राज्यों)-का बर्ताव एवं वृतान्त सुनना चाहता हूँ
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အောင်ပွဲကို လိုလား၍ တိုက်ခိုက်အောင်မြင်လိုသော မင်း၏ အကျင့်အကြံကို သင်သည် ငါ့အား ရှင်းပြပြီးသား ဖြစ်၏။ ယခုမူ ဉာဏ်ပညာရှိတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသော အရှင်၊ စည်းဝေးအဖွဲ့ (gaṇa) က အုပ်ချုပ်သော နိုင်ငံများ၏ အကျင့်အကြံနှင့် နေထိုင်ပုံကို ငါ ကြားလို၏၊ ထိုသူတို့၏ သီလနှင့် လက်တွေ့စီမံခန့်ခွဲမှု အစီအစဉ်ကို နားလည်နိုင်စေရန်»။
Verse 7
यथा गणाः: प्रवर्धन्ते न भिद्यन्ते च भारत । अरींश्व विजिगीषन्ते सुहृदः प्राप्तुवन्ति च,भारत! गणतलन््त्र-राज्योंकी जनता जिस प्रकार अपनी उन्नति करती है, जिस प्रकार आपसमें मतभेद या फूट नहीं होने देती, जिस तरह शत्रुओंपर विजय पाना चाहती है और जिस उपायसे उसे सुहृदोंकी प्राप्ति होती है--ये सारी बातें सुननेके लिये मेरी बड़ी इच्छा है
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အို ဘာရတ၊ gaṇa အုပ်ချုပ်သော နိုင်ငံ၏ ပြည်သူတို့သည် မည်သို့ တိုးတက်ကြသနည်း၊ မည်သို့ အတွင်းရေးကွဲပြားမှုနှင့် ခွဲထွက်မှုကို ရှောင်ကြဉ်ကြသနည်း၊ မည်သည့် ဆုံးဖြတ်ချက်နှင့် နည်းလမ်းဖြင့် ရန်သူတို့ကို အနိုင်ယူလိုကြသနည်း၊ ထို့ပြင် မည်သည့် နည်းဖြင့် မိတ်ဆွေကောင်းများ၏ မေတ္တာနှင့် ထောက်ခံမှုကို ရရှိကြသနည်း—ဤအရာအားလုံးကို ပြည့်စုံစွာ ကြားလို၏»။
Verse 8
भेदमूलो विनाशो हि गणानामुपलक्षये । मन्त्रसंवरणं दुःखं बहूनामिति मे मतिः
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အသိုင်းအဝိုင်းများနှင့် အစည်းအဝေးကောင်စီများ၏ ပျက်စီးခြင်းသည် အတွင်းရေးကွဲပြားမှုကို အမြစ်တည်ထားသည်ဟု ငါ တွေ့မြင်၏။ ထို့ပြင် လူအများ ပါဝင်လာသောအခါ အကြံပေးချက်နှင့် မူဝါဒကို အမှန်တကယ် လျှို့ဝှက်ထားခြင်းသည် အလွန်ခက်ခဲလာသည်—ဤသည်ကား ငါ၏ သေချာစွာ စဉ်းစားထားသော အမြင်ဖြစ်၏»။
Verse 9
मैं देखता हूँ, संघबद्ध राज्योंके विनाशका मूल कारण है आपसकी फूट। मेरा विश्वास है कि बहुत-से मनुष्योंके जो समुदाय हैं, उनके लिये किसी गुप्त मन्त्रणा या विचारको छिपाये रखना बहुत ही कठिन है ।। एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं नेखिलेन परंतप । यथा च ते न भिद्येरंस्तच्च मे वद पार्थिव,“परंतप राजन! इन सारी बातोंको मैं पूर्णरूपसे सुनना चाहता हूँ। किस प्रकार वे संघ या गण आपसमें फूटते नहीं हैं, यह मुझे बताइये
ယုဓိဋ္ဌိရက ပြောသည်– «အဖွဲ့ချုပ်နိုင်ငံများ ပျက်စီးခြင်း၏ အမြစ်အကြောင်းရင်းမှာ အချင်းချင်း ကွဲပြားခြင်းပင် ဖြစ်သည်ဟု ငါ မြင်၏။ လူအများပါဝင်သော ကြီးမားသည့် အသိုင်းအဝိုင်းတွင် လျှို့ဝှက်အကြံပေးချက် သို့မဟုတ် စီမံကိန်းတစ်ရပ်ကို ဖုံးကွယ်ထားခြင်းသည် အလွန်ပင် ခက်ခဲကြောင်း ငါ ယုံကြည်၏။ အို ရန်သူကို နှိမ်နင်းသူ၊ ဤအရာအားလုံးကို ပြည့်စုံစွာ ကြားလို၏။ အို မင်းကြီး၊ ထိုသို့သော သမဂ္ဂများ သို့မဟုတ် gaṇa များသည် မည်သည့်နည်းဖြင့် အတွင်းရေး မကွဲမပြားဘဲ တည်တံ့နေကြသနည်း—ငါ့အား ပြောပြပါ»။
Verse 10
भीष्म उवाच गणानां च कुलानां च राज्ञां भरतसत्तम | वैरसंदीपनावेतौ लोभामर्षो नराधिप,भीष्मजीने कहा--भरतश्रेष्ठ! नरेश्वर! गणोंमें, कुलोंमें तथा राजाओंमें वैरकी आग प्रज्वलित करनेवाले ये दो ही दोष हैं--लोभ और अमर्ष
ဘိဿမက ပြောသည်– «အို ဘာရတတို့အနက် အမြတ်ဆုံး၊ အို လူတို့၏ အရှင်၊ အစည်းအဝေးအဖွဲ့များတွင်လည်း၊ မျိုးရိုးအစုများတွင်လည်း၊ မင်းတို့အကြားတွင်လည်း ရန်ငြိုးမီးကို လောင်ကျွမ်းစေသော အပြစ်နှစ်ပါးသာ ရှိသည်—လောဘနှင့် amarṣa (မနာလိုမခံနိုင်သော မကျေနပ်မှု) ပင် ဖြစ်၏»။
Verse 11
लोभमेको हि वृणुते ततो5मर्षमनन्तरम् | तौ क्षयव्ययसंयुक्तावन्योन्यं च विनाशिनौ,पहले एक मनुष्य लोभका वरण करता है (लोभवश दूसरेका धन लेना चाहता है), तदनन्तर दूसरेके मनमें अर्मष पैदा होता है; फिर वे दोनों लोभ और अमर्षसे प्रभावित हुए व्यक्ति समुदाय, धन और जनकी बड़ी भारी हानि उठाकर एक-दूसरेके विनाशक बन जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «လူတစ်ယောက်သည် ပထမဦးစွာ လောဘကို ရွေးချယ်၏။ ထို့နောက် ချက်ချင်းပင် မနာလိုဒေါသ (အမර්ရှ) ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ထိုနှစ်ပါး—လောဘနှင့် မနာလိုဒေါသ—သည် ဆုံးရှုံးမှုနှင့် ဖြုန်းတီးမှုတို့နှင့် ချည်နှောင်လျက် အပြန်အလှန် ဖျက်ဆီးသည့်အရာများဖြစ်လာကာ တစ်ယောက်ကိုတစ်ယောက် ပျက်စီးစေပြီး ဥစ္စာ၊ ပြည်သူနှင့် ကိုယ့်ဂုဏ်သိက္ခာကို ကြီးစွာ ထိခိုက်စေ၏»။
Verse 12
चारमन्त्रबलादानै: सामदानविभेदनै: । क्षयव्ययभयोपायै: प्रकर्षन्तीतरेतरम्,वे भेद लेनेके लिये गुप्तचरोंको भेजते हैं, गुप्त मन्त्रणाएँ करते तथा सेना एकत्र करनेमें लग जाते हैं। साम, दान और भेदनीतिके प्रयोग करते हैं, तथा जन-संहार, अपार धनराशिके व्यय एवं अनेक प्रकारके भय उपस्थित करनेवाले विविध उपायोंद्वारा एक-दूसरेको दुर्बल कर देते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «သူတို့သည် စုံထောက်များကို စေလွှတ်၍ လျှို့ဝှက်အကြံပေးမှုများ ပြုကာ စစ်အင်အားကို စုဆောင်း၍ ထောက်ပံ့ပေးကြ၏။ သမ (ညှိနှိုင်းခြင်း)၊ ဒါန (လက်ဆောင်ပေးခြင်း) နှင့် ကွဲပြားစေသော နীতিကို အသုံးချကြ၏။ ထို့ပြင် အင်အားလျော့ပါးစေခြင်း၊ ငွေကြေးအလွန်အကျွံ သုံးစွဲစေခြင်းနှင့် ကြောက်ရွံ့မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေသော နည်းလမ်းမျိုးစုံဖြင့် ပြိုင်ဘက်ဘုရင်တို့သည် တစ်ဦးကိုတစ်ဦး အနိုင်ယူရန် ကြိုးပမ်းကြ၏»။
Verse 13
तत्रादानेन भिद्यन्ते गणा: संघातवृत्तय: । भिन्ना विमनस: सर्वे गच्छन्त्यरिवशं भयात्,संघबद्ध होकर जीवन-निर्वाह करनेवाले गणराज्यके सैनिकोंको भी यदि समयपर भोजन और वेतन न मिले तो भी वे फूट जाते हैं। फ़ूट जानेपर सबके मन एक-दूसरेके विपरीत हो जाते हैं और वे सबके सब भयके कारण शत्रुओंके अधीन हो जाते हैं
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အနီးကပ်ညီညွတ်စွာ လုပ်ဆောင်၍ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းပြုသော ဂဏ (gaṇa) အဖွဲ့အစည်းများပင် အချိန်မီ ထောက်ပံ့ရေး မပေးလျှင် ကွဲပြားသွားကြ၏။ ကွဲသွားလျှင် အားလုံး စိတ်ပျက်အားငယ်ကာ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ဆန့်ကျင်ကြပြီး ကြောက်ရွံ့မှုကြောင့် ရန်သူ၏ အုပ်ချုပ်မှုအောက်သို့ ကျရောက်ကြ၏»။
Verse 14
भेदे गणा विनेशुर्हि भिन्नास्तु सुजया: परै: | तस्मात् संघातयोगेन प्रयतेरन् गणा: सदा,आपसमें फूट होनेसे ही संघ या गणराज्य नष्ट हुए हैं। फूट होनेपर शत्रु उन्हें अनायास ही जीत लेते हैं; अतः गणोंको चाहिये कि वे सदा संघबद्ध--एकमत होकर ही विजयके लिये प्रयत्न करें
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «အဖွဲ့ချုပ်များနှင့် ဂဏ (gaṇa) သမ္မတနိုင်ငံများသည် အတွင်းရေးကွဲပြားမှုကြောင့်ပင် ပျက်စီးကြ၏။ ကွဲသွားလျှင် ရန်သူတို့က လွယ်ကူစွာ အနိုင်ယူကြ၏။ ထို့ကြောင့် အစုအဖွဲ့နှင့် အစည်းအဝေးတို့သည် အမြဲတမ်း ညီညွတ်စည်းလုံး၍ တစ်ရည်တစ်သွေးတည်းဖြင့် အောင်ပွဲအတွက် ကြိုးပမ်းကြစေ»။
Verse 15
अर्थाश्वैवाधिगम्यन्ते संघातबलपौरुषै: । बाह्वाश्र मैत्रीं कुर्वन्ति तेषु संघातवृत्तिषु
ဘီရှ္မက မိန့်တော်မူသည်– «ဥစ္စာနှင့် လောကီအကျိုးအမြတ်တို့သည် မိမိအဖွဲ့၏ အင်အားနှင့် သတ္တိပေါ်မူတည်၍ ရရှိကြ၏။ မိမိတို့၏ လက်နက်အင်အားကို အားကိုးလျက် ထိုသို့သော အစုအဖွဲ့အတွင်း၌ မိတ်သဟာယဖွဲ့ကြသည်—အဖွဲ့အကျိုးနှင့် စုပေါင်းအကျိုးအမြတ်က ပုံဖော်သော မဟာမိတ်များပင် ဖြစ်၏»။
Verse 16
जो सामूहिक बल और पुरुषार्थसे सम्पन्न हैं, उन्हें अनायास ही सब प्रकारके अभीष्ट पदार्थोंकी प्राप्ति हो जाती है। संघबद्ध होकर जीवन-निर्वाह करनेवाले लोगोंके साथ संघसे बाहरके लोग भी मैत्री स्थापित करते हैं ।। ज्ञानवृद्धा: प्रशंसन्ति शुश्रूषन्त: परस्परम् । विनिवृत्ताभि संधाना: सुखमेधन्ति सर्वश:,ज्ञानवृद्ध पुरुष गणराज्यके नागरिकोंकी प्रशंसा करते हैं। संघबद्ध लोगोंके मनमें आपसमें एक-दूसरेको ठगनेकी दुर्भावना नहीं होती। वे सभी एक-दूसरेकी सेवा करते हुए सुखपूर्वक उन्नति करते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– ပညာရှိ၍ အတွေ့အကြုံရင့်ကျက်သူတို့သည် ထိုသို့သော လူစုလူဝေးကို ချီးမွမ်းကြသည်။ အချင်းချင်းကို ဝန်ဆောင်ကူညီကြ၍ လှည့်စားကောက်ကျစ်ရန် အကြံအစည်ကင်းသဖြင့် အရာရာတွင် ပျော်ရွှင်စွာ တိုးတက်ကြသည်။ ဓမ္မအရ ဘိဿမက စုပေါင်းနေထိုင်မှု၏ အင်အားကို ချီးကျူးသည်—သံသယအစား အပြန်အလှန်ဝန်ဆောင်မှုက အခြေခံဖြစ်လာသောအခါ တည်ငြိမ်မှု၊ ယုံကြည်မှုနှင့် လိုလားသမျှ အကျိုးအမြတ်တို့ကို သဘာဝကျစွာ ရရှိစေသည်။
Verse 17
धर्मिष्ठान् व्यवहारां श्व स्थापयन्तश्न शास्त्रत: । यथावत् प्रतिपश्यन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमा:,गणराज्यके श्रेष्ठ नागरिक शास्त्रके अनुसार धर्मानुकूल व्यवहारोंकी स्थापना करते हैं। वे यथोचित दृष्टिसे सबको देखते हुए उन्नतिकी दिशामें आगे बढ़ते जाते हैं
ဂဏရాజ্যের အထူးကောင်းမွန်သော နိုင်ငံသားတို့သည် သာස්တရအတိုင်း ဓမ္မနှင့်ကိုက်ညီသော အကျင့်အကြံများကို တည်ထောင်ကြသည်။ အရာရာကို သင့်လျော်သော အမြင်ဖြင့် စိစစ်ကြည့်ရှုကာ တိုးတက်ရာလမ်းသို့ ဆက်လက်တက်လှမ်းကြသည်။
Verse 18
पुत्रान् भ्रातृन् निगृह्नन्तो विनयन्तश्न तान् सदा । विनीतांश्व प्रगृह्नन्तो विवर्धन्ते गणोत्तमा:,गणराज्यके श्रेष्ठ पुरुष पुत्रों और भाइयोंको भी यदि वे कुमार्गपर चलें तो दण्ड देते हैं। सदा उन्हें उत्तम शिक्षा प्रदान करते हैं और शिक्षित हो जानेपर उन सबको बड़े आदरसे अपनाते हैं। इसलिये वे विशेष उन्नति करते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– သူတို့၏ ကိုယ်ပိုင်သားသမီးနှင့် ညီအစ်ကိုများပင် လမ်းမှားသို့ လှည့်သွားလျှင် ထိုအထက်တန်းခေါင်းဆောင်တို့သည် ထိန်းချုပ်၍ အပြစ်ပေးကြပြီး အမြဲတမ်း စည်းကမ်းကောင်းကို သင်ကြားပေးကြသည်။ စည်းကမ်းပြည့်ဝလာသောအခါ ထိုသူတို့ကို ဂုဏ်သိက္ခာကြီးစွာဖြင့် လက်ခံထောက်ပံ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုခေါင်းဆောင်တို့သည် အထူးတလည် တိုးတက်ကြသည်။
Verse 19
चारमन्त्रविधानेषु कोशसंनिचयेषु च । नित्ययुक्ता महाबाहो वर्धन्ते सर्वती गणा:,महाबाहु युधिष्ठिर! गणराज्यके नागरिक गुप्तचर या दूतका काम करने, राज्यके हितके लिये गुप्त मन्त्रणा करने, विधान बनाने तथा राज्यके लिये कोश-संग्रह करने आदिके लिये सदा उद्यत रहते हैं, इसीलिये सब ओरसे उनकी उन्नति होती है
ဘိဿမက ပြောသည်– မဟာဗာဟု ယုဓိဋ္ဌိရရေ၊ သမ္မတနိုင်ငံ၏ အဖွဲ့ဝင်များသည် သတင်းထောက်ရေးနှင့် သံတမန်ရေးရာတွင်လည်းကောင်း၊ နိုင်ငံအကျိုးအတွက် လျှို့ဝှက်အကြံပေးဆွေးနွေးမှုတွင်လည်းကောင်း၊ ဥပဒေ/အမိန့်များကို ချမှတ်ရာတွင်လည်းကောင်း၊ ဘဏ္ဍာတိုက်ကို စုဆောင်းတည်ဆောက်ရာတွင်လည်းကောင်း အမြဲတမ်း တက်ကြွစွာ ပါဝင်နေကြလျှင်၊ သူတို့သည် အရပ်ရပ်မှ တိုးတက်ကြသည်။ ဓမ္မအရ အဓိပ္ပါယ်မှာ စုပေါင်းသတိပြုမှု၊ စည်းကမ်းရှိသော အကြံပေးမှုနှင့် တည်ငြိမ်သော ပြည်သူ့ဘဏ္ဍာရေးတို့သည် ရှင်သန်ဖွံ့ဖြိုးသော နိုင်ငံရေး၏ အခြေခံဖြစ်သည်။
Verse 20
प्राज्ञान् शूरान् महोत्साहान् कर्मसु स्थिरपौरुषान् । मानयन्तः सदा युक्ता विवर्धन्ते गणा नूप,नरेश्वर! संघराज्यके सदस्य सदा बुद्धिमान, शूरवीर, महान् उत्साही और सभी कार्योमें दृढ़ पुरुषार्थका परिचय देनेवाले लोगोंका सदा सम्मान करते हुए राज्यकी उन्नतिके लिये उद्योगशील बने रहते हैं। इसीलिये वे शीघ्र आगे बढ़ जाते हैं
ဘိဿမက ပြောသည်– နရေရှဝရ မင်းကြီးရေ၊ စည်းကမ်းရှိ၍ ညီညွတ်သော အဖွဲ့အစည်းများသည် ပညာရှိသူ၊ ရဲရင့်သူ၊ စိတ်အားထက်သန်သူနှင့် လုပ်ငန်းတိုင်းတွင် သတ္တိပေါင်းတင်၍ တည်ကြည်သောသူတို့ကို အမြဲတမ်း ဂုဏ်ပြုလေးစားနေသရွေ့ အစဉ်တိုးတက်ကြသည်။ ဖက်ဒရေးရှင်းသဘောရှိသော နိုင်ငံရေးတွင်လည်း အဖွဲ့ဝင်များသည် ထိုကဲ့သို့ အရည်အချင်းရှိသူတို့ကို အမြဲလေးစားကာ နိုင်ငံတိုးတက်ရေးအတွက် ကြိုးပမ်းသဖြင့် လျင်မြန်စွာ ရှေ့တက်မြင့်တက်ကြသည်။
Verse 21
द्रव्यवन्तश्न शूराश्व शस्त्रज्ञा: शास्त्रपारगा: । कृच्छास्वापत्सु सम्मूढान् गणा: संतारयन्ति ते,गणराज्यके सभी नागरिक धनवान, शूरवीर, अस्त्र-शस्त्रोंके ज्ञाता तथा शास्त्रोंके पारंगत विद्वान होते हैं। वे कठिन विपत्तिमें पड़कर मोहित हुए लोगोंका उद्धार करते रहते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ဂဏာ (gaṇa) အုပ်ချုပ်ရေးရှိသော နိုင်ငံတွင် ပြည်သူတို့သည် ချမ်းသာကြွယ်ဝ၍ သတ္တိရှိကာ လက်နက်ပညာကျွမ်းကျင်ပြီး သာသနာကျမ်းနှင့် အာဏာရှိသော သင်္ချာသဘောတရားများကိုလည်း နက်နက်ရှိုင်းရှိုင်း သိမြင်ကြသည်။ ထိုကဲ့သို့သော အသိုင်းအဝိုင်းများသည် အခက်အခဲကြီးမားသော ဘေးအန္တရာယ်များကျရောက်သည့်အခါ စိတ်လှုပ်ရှား၍ မသိမသာဖြစ်သွားသူတို့ကို အမြဲကယ်တင်ကူညီကာ လုံခြုံရာနှင့် မှန်ကန်သော အကျင့်သို့ ပြန်လည်ညွှန်ပြပေးကြသည်။
Verse 22
क्रोधो भेदो भयं दण्ड: कर्षणं निग्रहो वध: । नयत्यरिवशं सद्यो गणान् भरतसत्तम,भरतश्रेष्ठ! संघराज्यके लोगोंमें यदि क्रोध, भेद (फूट), भय, दण्डप्रहार, दूसरोंको दुर्बल बनाने, बन्धनमें डालने या मार डालनेकी प्रवृत्ति पैदा हो जाय तो वह उन्हें तत्काल शत्रुओंके वशमें डाल देती है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အို ဘာရတတို့အနက် အမြတ်ဆုံးရေ၊ အမျက်ဒေါသ၊ အုပ်စုကွဲပြားမှု၊ ကြောက်ရွံ့မှု၊ အပြစ်ဒဏ်အင်အား၊ အခြားသူတို့ကို အားနည်းအောင် ဆွဲချခြင်း၊ အတင်းအကျပ် ချုပ်နှောင်ခြင်း၊ ထို့ပြင် သတ်ဖြတ်ခြင်းတိုင်အောင်—ဤသဘောထားများသည် သမဂ္ဂ/သမ္မတနိုင်ငံအတွင်း ပေါ်ပေါက်လာလျှင် ထိုလူထုကို ချက်ချင်း ရန်သူတို့၏ လက်အောက်သို့ ပို့ဆောင်ပေးတတ်သည်»။
Verse 23
तस्मान्मानयितव्यास्ते गणमुख्या: प्रधानत: । लोकयात्रा समायत्ता भूयसी तेषु पार्थिव
ထို့ကြောင့် အို မင်းကြီး၊ အသင်းအဖွဲ့များနှင့် အစုအဖွဲ့အဖွဲ့အစည်းတို့၏ အရှေ့တန်းခေါင်းဆောင်များကို အထူးဂုဏ်ပြုသင့်သည်။ အကြောင်းမူကား လောကရေးရာနှင့် ပြည်သူ့ဘဝ၏ ချောမွေ့စွာ ဆက်လက်လည်ပတ်မှုသည် အများအားဖြင့် သူတို့အပေါ် မူတည်နေသည်။
Verse 24
राजन! इसलिये तुम्हें गणराज्यके जो प्रधान-प्रधान अधिकारी हैं, उन सबका सम्मान करना चाहिये; क्योंकि लोकयात्राका महान् भार उनके ऊपर अवलम्बित है ।। मन्त्रगुप्ति: प्रधानेषु चारश्वामित्रकर्षण । न गणाः: कृत्स्नशो मन्त्र श्रोतुमरहन्ति भारत,शत्रुसूदन! भारत! गण या संघके सभी लोग गुप्त मन्त्रणा सुननेके अधिकारी नहीं हैं। मन्त्रणाको गुप्त रखने तथा गुप्तचरोंकी नियुक्तिका कार्य प्रधान-प्रधान व्यक्तियोंके ही अधीन होता है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– အို မင်းကြီး၊ ထို့ကြောင့် ဂဏာနိုင်ငံ၏ အဓိကအရာရှိကြီးများအားလုံးကို သင်က ဂုဏ်ပြုရမည်။ ပြည်သူ့ဘဝကို ထိန်းသိမ်းရသော အလေးအနက်ကြီးမားသည့် တာဝန်သည် သူတို့အပေါ် တင်ထားသည်။ ထို့ပြင် ရန်သူနှိမ်နင်းသူရေ၊ အကြံအစည်ကို လျှို့ဝှက်ထားခြင်းနှင့် စုံထောက်များကို ခန့်အပ်အသုံးချခြင်းသည် ခေါင်းဆောင်ကြီးများ၏ အခွင့်အာဏာဖြစ်သည်။ အစည်းအဝေးတစ်ခုလုံးသည် လျှို့ဝှက်ဆွေးနွေးချက်ကို ကြားနာရန် မသင့်တော်။ အသင်း သို့မဟုတ် သမဂ္ဂအတွင်းတွင် လူတိုင်းက လျှို့ဝှက်မဟာဗျူဟာကို နားထောင်ခွင့်မရှိ—အကြံအစည်ကို ကာကွယ်ခြင်းနှင့် လျှို့ဝှက်အေးဂျင့်များကို သင့်လျော်စွာ ခန့်အပ်ခြင်းသည် အဓိကခေါင်းဆောင်များ၏ လက်ထဲတွင် ရှိသည်။
Verse 25
गणमुख्यैस्तु सम्भूय कार्य गणहितं मिथ: । पृथग्गणस्य भिन्नस्य विततस्यथ ततो5न्यथा
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– «အသင်းအဖွဲ့နှင့် အစည်းအဝေးတို့၏ ခေါင်းဆောင်များသည် စုပေါင်းလာ၍ အပြန်အလှန် ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ကာ အစုအဖွဲ့အကျိုးအတွက် လုပ်ဆောင်ကြစေ။ သို့ရာတွင် အဖွဲ့အစည်းက ကွဲပြား၍ အဖွဲ့ဝင်များ ခွဲထွက်ကာ ပြန့်ကျဲသွားလျှင် ထိုအလုပ်ကို အခြားနည်းဖြင့် ကိုင်တွယ်ရမည်။ အကြောင်းမူကား စည်းလုံးညီညွတ်မှုသည် အများအကျိုး၏ အခြေခံဖြစ်သည်»။
Verse 26
तेषामन्योन्यभिन्नानां स्वशक्तिमनुतिष्ठताम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး မတူကွဲပြားနေသူတို့အကြားတွင်၊ တစ်ယောက်ချင်းစီသည် မိမိ၏စွမ်းအားနှင့် တာဝန်အလိုက် တည်ကြည်စွာ လိုက်နာနေကြသော်…»
Verse 27
निग्रह: पण्डितै: कार्य: क्षिप्रमेव प्रधानत: । परस्पर फूटकर पृथक्-पृथक् अपनी शक्तिका प्रयोग करनेवाले लोगोंमें जो मुख्य-मुख्य नेता हों, उनका संघराज्यके विद्वान् अधिकारियोंको शीघ्र ही दमन करना चाहिये || २६६ || कुलेषु कलहा जाता: कुलवृद्धैरुपेक्षिता:
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «ပညာရှိတို့သည် အရင်ဆုံး လှုပ်ရှားရမည်၊ လျင်မြန်စွာလည်း ထိန်းချုပ်ရမည်။ လူတို့က အဖွဲ့ခွဲကွဲ၍ ပြိုင်ဘက်ဖြစ်ကာ တစ်ယောက်ချင်းစီ မိမိအင်အားကို သီးသန့်သုံးစွဲနေကြသော်၊ ထိုအထဲမှ အဓိကခေါင်းဆောင်များကို သမဂ္ဂနိုင်ငံ၏ ပညာရှိအရာရှိတို့က ချက်ချင်း ဖိနှိပ်ရမည်။ ထို့ပြင် မျိုးရိုးအတွင်း အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်ပေါက်လာသော်လည်း မိသားစုအကြီးအကဲများက လျစ်လျူရှုထားလျှင်၊ ထိုမညီညွတ်မှုသည် ပိုမိုကျယ်ပြန့်သော ဘေးအန္တရာယ်အဖြစ် ကြီးထွားလာသည်»။
Verse 28
आशभ्यन्तरं भयं रक्ष्यमसारं बाह्ृतो भयम्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မျှော်လင့်ခြင်းနှင့် လိုချင်တပ်မက်ခြင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသော အတွင်းဘက်ကြောက်ရွံ့မှုကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရမည်။ အပြင်ဘက်ကြောက်ရွံ့မှုသည် မတည်မြဲ၊ အနှစ်သာရမရှိ။ သဘောတရားမှာ—တဏှာမှ မွေးဖွားသော စိတ်အတွင်းလှုပ်ရှားမှုသည် အပြင်ဘက်အန္တရာယ်ထက် ပိုမိုနက်ရှိုင်းစွာ တည်ငြိမ်မှုနှင့် ဓမ္မကို ချိုးဖောက်တတ်သည်»။
Verse 29
अकस्मात् क्रोधमोहाभ्यां लोभाद् वापि स्वभावजात्
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «တခါတရံ အကြောင်းမဲ့ရုတ်တရက်—အမျက်နှင့် မောဟကြောင့်ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် မိမိ၏သဘာဝအရင်းအမြစ်မှ ပေါက်ဖွားသော လောဘကြောင့်ဖြစ်စေ—လူသည် အလျင်အမြန် မကောင်းမှုသို့ ဆွဲငင်ခံရတတ်သည်»။
Verse 30
जात्या च सदृशा: सर्वे कुलेन सदृशास्तथा,जाति और कुलमें सभी एक समान हो सकते हैं; परंतु उद्योग, बुद्धि और रूप- सम्पत्तिमें सबका एक-सा होना सम्भव नहीं है। शत्रुलोग गणराज्यके लोगोंमें भेदबुद्धि पैदा करके तथा उनमेंसे कुछ लोगोंको धन देकर भी समूचे संघमें फूट डाल देते हैं; अतः संघबद्ध रहना ही गणराज्यके नागरिकोंका महान् आश्रय है
ဘီရှ္မက ပြောသည်– «မွေးဖွားမှုအရ လူအားလုံး တူညီနိုင်သကဲ့သို့ မျိုးရိုးအရလည်း တူညီနိုင်သည်။ သို့သော် ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု၊ ဉာဏ်ပညာ၊ အလှအပနှင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့တွင် အားလုံးတူညီနိုင်မည်မဟုတ်။ ရန်သူတို့သည် သမ္မတနိုင်ငံ၏ ပြည်သူများအကြား ကွဲပြားမှုအမြင်ကို ပျိုးထောင်၍ အချို့ကို ငွေကြေးဖြင့် လာဘ်ပေးကာ သမဂ္ဂတစ်ခုလုံးကိုပင် ခွဲခြားပစ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် တစ်ကိုယ်တည်းကဲ့သို့ စည်းလုံးညီညွတ်စွာ ရပ်တည်ခြင်းသည် သမ္မတနိုင်ငံပြည်သူတို့၏ အကြီးမားဆုံး အားကိုးရာဖြစ်သည်»။
Verse 31
न चोद्योगेन बुद्धया वा रूपद्रव्येण वा पुन: । भेदाच्चैव प्रदानाच्च भिद्यन्ते रिपुभिर्गणा:,जाति और कुलमें सभी एक समान हो सकते हैं; परंतु उद्योग, बुद्धि और रूप- सम्पत्तिमें सबका एक-सा होना सम्भव नहीं है। शत्रुलोग गणराज्यके लोगोंमें भेदबुद्धि पैदा करके तथा उनमेंसे कुछ लोगोंको धन देकर भी समूचे संघमें फूट डाल देते हैं; अतः संघबद्ध रहना ही गणराज्यके नागरिकोंका महान् आश्रय है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– မွေးဖွားရာဇာတိနှင့် မျိုးရိုးတူညီကြသော်လည်း အားထုတ်မှု၊ ဉာဏ်ပညာ၊ ရုပ်ရည်နှင့် ဥစ္စာဓနတို့တွင် လူတိုင်းတူညီနိုင်ခြင်း မရှိ။ ရန်သူတို့သည် ထိုကွာခြားချက်များကို အခွင့်ကောင်းယူ၍ မညီညွတ်စေသော အတွေးအခေါ်ကို ပျိုးထောင်ကာ အချို့ကို လာဘ်ပေးသဖြင့် gaṇa (သမ္မတ/အိုလီဂါခီဆန်သော မဟာမိတ်အဖွဲ့) ၏ တစ်စုတစ်စည်းကို ခွဲခြားဖျက်ဆီးတတ်သည်။ ထို့ကြောင့် gaṇa အတွက် တည်ကြည်သော ညီညွတ်မှုသည် ပြည်သူတို့၏ အကြီးမားဆုံး အားကိုးရာနှင့် အင်အားဖြစ်သည်။
Verse 32
तस्मात् संघातमेवाहुर्गणानां शरणं महत्,जाति और कुलमें सभी एक समान हो सकते हैं; परंतु उद्योग, बुद्धि और रूप- सम्पत्तिमें सबका एक-सा होना सम्भव नहीं है। शत्रुलोग गणराज्यके लोगोंमें भेदबुद्धि पैदा करके तथा उनमेंसे कुछ लोगोंको धन देकर भी समूचे संघमें फूट डाल देते हैं; अतः संघबद्ध रहना ही गणराज्यके नागरिकोंका महान् आश्रय है
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– ထို့ကြောင့် အဖွဲ့အစည်း၏ စုပေါင်းညီညွတ်မှုကိုပင် မျိုးနွယ်စုတို့၏ အကြီးမားဆုံး အားကိုးရာဟု ဆိုကြသည်။ မွေးဖွားရာဇာတိနှင့် မျိုးရိုးတူညီနိုင်သော်လည်း အားထုတ်မှု၊ ဉာဏ်ပညာ၊ သာယာလှပမှုနှင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့တွင် လူတိုင်းတူညီနိုင်ခြင်း မရှိ။ ရန်သူတို့သည် gaṇa ၏ ပြည်သူများအတွင်း ခွဲခြားစိတ်ကို ဖန်တီးကာ အချို့ကို လာဘ်ပေး၍ သမ္မတအဖွဲ့အစည်းတစ်ခုလုံးကိုပင် ခွဲထွက်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် မခွဲမခွာ ညီညွတ်စွာ တည်မြဲနေခြင်းသည် gaṇa ပြည်သူတို့၏ အမြင့်ဆုံး အထောက်အကူဖြစ်သည်။
Verse 106
इस प्रकार श्रीमह्ाभारत शान्तिपर्वके अन्तर्गत राजधमनुशासनपर्वमें कालकवृक्षीय गुनिका उपदेशविषयक एक सौ छठा अध्याय पूरा हुआ
ဤသို့ဖြင့် မဟာဘာရတ၏ ရှာန္တိပရဝ၌၊ ရာဇဓမ္မအနုသာသန အပိုင်းအတွင်းရှိ “ကာလသစ်ပင်” အလင်္ကာနှင့် ဂုဏိကာ၏ အကြံဉာဏ်တို့နှင့် ဆက်စပ်သော သင်ကြားချက်ကို ဖော်ပြသည့် တစ်ရာခြောက်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။ ဤသည်မှာ အုပ်ချုပ်သူတစ်ဦးက ကာလ၊ မတည်မြဲမှုနှင့် မှန်ကန်သော ကျင့်ဝတ်ကို မည်သို့နားလည်ရမည်ကို ဘိဿမက ညွှန်ပြသည့် အပိုင်းတစ်ခု၏ အဆုံးသတ်ဖြစ်သည်။
Verse 107
इति श्रीमहा भारते शान्तिपर्वणि राजधर्मानुशासनपर्वणि गणवृत्ते सप्ताधिकशततमो<ध्याय:
ဤသို့ဖြင့် သန့်ရှင်းသော မဟာဘာရတ၌၊ ရှာန္တိပရဝ၌—အထူးသဖြင့် ရာဇဓမ္မအနုသာသန အပိုင်းအတွင်း—gaṇa-vṛtta မီတာဖြင့် တစ်ရာရှစ်မြောက် အခန်းသည် ပြီးဆုံးလေ၏။
Verse 253
अर्था: प्रत्यवसीदन्ति तथानर्था भवन्ति च । गणके मुख्य-मुख्य व्यक्तियोंको परस्पर मिलकर समस्त गणराज्यके हितका साधन करना चाहिये; अन्यथा यदि संघमें फूट होकर पृथक्-पृथक् कई दलोंका विस्तार हो जाय तो उसके सभी कार्य बिगड़ जाते और बहुत-से अनर्थ पैदा हो जाते हैं
ဘိဿမက မိန့်ကြားသည်– အသိုင်းအဝိုင်းတစ်ခု ညီညွတ်မှု ပျက်ကွက်သွားလျှင် တရားဝင် ရည်မှန်းချက်များနှင့် အရင်းအမြစ်များသည် ကျရှုံးမှုထဲသို့ နစ်မြုပ်သွားပြီး၊ အစားထိုး၍ ဒုက္ခအန္တရာယ်များ ပေါ်ပေါက်လာသည်။ ထို့ကြောင့် gaṇa သို့မဟုတ် အကြံပေးကောင်စီ၏ အဓိကပုဂ္ဂိုလ်များသည် အများအကျိုးအတွက် တညီတညွတ်တည်း လုပ်ဆောင်သင့်သည်။ သို့ရာတွင် သမ္မတအဖွဲ့အစည်းက ပြိုင်ဘက်အုပ်စုများအဖြစ် ကွဲပြားသွားလျှင် လုပ်ငန်းဆောင်တာအားလုံး ပျက်စီးကာ အန္တရာယ်များစွာ မွေးဖွားလာလိမ့်မည်။
Verse 283
आशभ्यन्तरं भयं राजन् सद्यो मूलानि कृन्तति । भीतरी भय दूर करके संघकी रक्षा करनी चाहिये। यदि संघमें एकता बनी रहे तो बाहरका भय उसके लिये नि:सार है (वह उसका कुछ भी बिगाड़ नहीं सकता)। राजन! भीतरका भय तत्काल ही संघराज्यकी जड़ काट डालता है
ဘိဿမက ဆိုသည်– «အို မင်းကြီး၊ အတွင်းမှ ပေါက်ဖွားလာသော ကြောက်ရွံ့မှု—မယုံကြည်မှု၊ အုပ်စုခွဲကွဲပြားပြားဖြစ်မှုနှင့် အတွင်းရေးမတည်ငြိမ်မှု—သည် နိုင်ငံတော်၏ အမြစ်ကို ချက်ချင်း ဖြတ်တောက်ပစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် အတွင်းကြောက်ရွံ့မှုကို ဖယ်ရှား၍ အစုအဖွဲ့ကို ကာကွယ်ရမည်။ သမဂ္ဂီကို အဖွဲ့အတွင်း ထိန်းသိမ်းနိုင်လျှင် ပြင်ပအန္တရာယ်တို့သည် အာနိသင်မရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၍ အမှန်တကယ် မထိခိုက်နိုင်»
Verse 2736
गोत्रस्य नाशं कुर्वन्ति गणभेदस्य कारकम् । कुलोंमें जो कलह होते हैं, उनकी यदि कुलके वृद्ध पुरुषोंने उपेक्षा कर दी तो वे कलह गणोंमें फ़ूट डालकर समस्त कुलका नाश कर डालते हैं
ဘိဿမက ဆိုသည်– «အုပ်စုခွဲကွဲပြားပြားဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းဖြစ်သူတို့သည် မျိုးရိုး၏ ပျက်စီးမှုကို ဖြစ်စေတတ်၏။ မိသားစုအတွင်း အငြင်းပွားမှုများ ပေါ်လာသော်လည်း အကြီးအကဲတို့က လျစ်လျူရှုလျှင် ထိုအငြင်းပွားမှုများသည် မျိုးနွယ်အတွင်း အုပ်စုများကို ခွဲထုတ်ကာ နောက်ဆုံးတွင် မျိုးရိုးတစ်လျှောက်လုံးကို ဖျက်ဆီးပစ်တတ်သည်»
Verse 2936
अन्योन्यं नाभिभाषन्ते तत्पराभवलक्षणम् । अकमस्मात् पैदा हुए क्रोध और मोहसे अथवा स्वाभाविक लोभसे भी जब संघके लोग आपसमें बातचीत करना बंद कर दें, तब यह उनकी पराजयका लक्षण है
ဘိဿမက ဆိုသည်– «အဖွဲ့ဝင်တို့ အချင်းချင်း စကားမပြောတော့သည့်အခါ၊ ထိုသည် မကြာမီ ရှုံးနိမ့်မည့် လက္ခဏာပင် ဖြစ်၏။ ထိုတိတ်ဆိတ်မှုသည် ဒေါသနှင့် မောဟကြောင့် ရုတ်တရက် ဖြစ်ပေါ်လာစေကာမူ၊ သို့မဟုတ် အလေ့အထလို လောဘကြောင့် ဖြစ်စေကာမူ၊ အပြန်အလှန် ဆက်သွယ်ပြောဆိုမှု ပျက်ကွက်သွားခြင်းသည် သမဂ္ဂီပျက်စီးခြင်းနှင့် စုပေါင်းအင်အား ဆုံးရှုံးခြင်း၏ အမှတ်အသား ဖြစ်သည်»
Frequently Asked Questions
Factional division (bheda), typically arising from greed and resentment, which makes the collective vulnerable to external manipulation and rapid loss of autonomy.
Maintain cohesion, honor competent leaders, enforce disciplined internal conduct, establish lawful procedures, sustain intelligence and treasury management, and limit sensitive counsel to principal decision-makers.
Yes: saṃghāta (cohesive union) is presented as the primary refuge and enabling condition; unity secures resources and alliances, while division and negligence enable subjugation.