Adhyaya 50
Mind as Charioteer; Kṣetrajña, Tapas, and Dhyāna-Yoga (Adhyātma-Upadeśa)
Upa-parva: Ādhyātmika-Upadeśa (Mind–Intellect–Kṣetrajña Discourse within Āśvamedhika Parva)
This chapter compiles an adhyātmika instruction attributed to Brahmā and relayed through a guru–disciple frame. It opens by defining mind (manas) as the governing principle over the five elements and as the constant superintendent of beings; intellect (buddhi) is presented as the indicator of sovereignty, while the kṣetrajña is named as the universal knower. A chariot allegory structures the psychology of agency: senses are yoked like horses by the mind, while the kṣetrajña continually yokes mind and intellect; the embodied complex is depicted as a ‘brahma-made chariot’ whose mastery prevents delusion. The discourse then sketches a cosmological tableau (from the unmanifest to particulars) and explains dissolution: beings resolve into qualities, and qualities into the five great elements, cyclically. Creation is linked to Prajāpati’s tapas, and tapas is praised as the root means for difficult attainments, purification, and ascent; meditative yoga with non-possessiveness and absence of ego is said to lead to an ‘unmanifest’ and ‘supreme’ state. The chapter distinguishes karmic generation of embodied beings from the knowledge-nature of the puruṣa, urging dispassion toward action and the abandonment of conceptual constructions. It defines marks of clarity (prasāda) and describes the ‘path of the liberated’ as equanimity, non-craving, and universal sameness of vision. The frame closes with Kṛṣṇa explaining to Arjuna that he is the guru and the mind is the disciple, urging disciplined practice; the narrative then turns to practical movement toward the capital and consultation with Yudhiṣṭhira.
Chapter Arc: ब्रह्मा-स्वर में उपदेश का आरम्भ होता है—सत्त्व और पुरुष की भिन्नता को समझो; अहिंसा को समस्त प्राणियों के प्रति परम कर्तव्य मानो; और जानो कि ‘ज्ञान’ ही निःश्रेयस का मार्ग है। → श्रोता के मन में सूक्ष्म जिज्ञासा तीव्र होती जाती है: यदि जगत पंचमहाभूतों के गुणों से बना है, तो भोगने वाला कौन है? सत्त्व (भोग्य प्रकृति) और पुरुष (भोक्ता चेतना) का संयोग कैसे बन्धन बनता है, और उससे छूटने का उपाय क्या है? → निर्णायक प्रतिपादन होता है—शुद्ध ज्ञान से ही समस्त किल्बिषों से मुक्ति है; पंचमहाभूतों के गुण-क्रम (आकाश-शब्द, वायु-शब्द/स्पर्श, तेज-शब्द/स्पर्श/रूप, आदि) का विश्लेषण कर यह दिखाया जाता है कि गुणों का यह विस्तार भोग्य क्षेत्र है, जबकि बुद्धिमानों की गति ध्यान-रथ के समान तीव्र होकर उसी परमात्मा की ओर जाती है। → उपदेश का निष्कर्ष स्थिर होता है: अहिंसा आचरण का शिखर है, और विवेक-जन्य ज्ञान साधना का शिखर; सत्त्व-पुरुष का भेद जानकर, गुणों के आकर्षण से ऊपर उठकर, साधक परम कल्याण की दिशा में अग्रसर होता है। → गुणों के सूक्ष्म भेद (रूप/स्पर्श आदि के अनेक प्रकार) का विस्तार आगे भी साधक को विवेक-मार्ग पर टिकाए रखने के लिए संकेतित रहता है।
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बक। डे पजञ्चाशत्तमो<्ध्याय: सत्त्व और पुरुषकी भिन्नता
ဘရဟ္မာမိန့်တော်မူ၏—“ကောင်းပြီ။ အမြတ်ဆုံး ရသီတို့အို၊ သင်တို့ မေးမြန်းသမျှကို ယခု ငါ ရှင်းလင်းမည်။ ဆရာတစ်ပါးသည် သင့်လျော်သော တပည့်ကို တွေ့ရသော် ပေးအပ်သော အဆုံးအမတ်ကို သေချာစွာ နားထောင်ကြလော့။”
Verse 2
समस्तमिह तच्छुत्वा सम्यगेवावधार्यताम् | अहिंसा सर्वभूतानामेतत् कृत्यतमं मतम्
ဤအရာအားလုံးကို ဤနေရာ၌ ကြားသိပြီးနောက် မှန်ကန်စွာ နားလည်ကာ စိတ်ထဲတွင် ခိုင်မြဲစွာ ထိန်းသိမ်းထားကြလော့။ သတ္တဝါအပေါင်းတို့အပေါ် အဟိံသာ—အကြမ်းမဖက်ခြင်း—သည် အရေးအကြီးဆုံး ကတိကဝတ်တရားဟု မှတ်ယူကြသည်။
Verse 3
ज्ञानं निःश्रेय इत्याहुर्वद्धा निश्चितदर्शिन:
ဝါယုက ပြောသည်—“အမြင်အာရုံတည်ငြိမ်၍ အခြေခိုင်နေသူတို့က စစ်မှန်သော ဉာဏ်ပညာသည် အမြင့်ဆုံးသော ကောင်းကျိုးဖြစ်၍ နောက်ဆုံးကောင်းကျိုးနှင့် လွတ်မြောက်ခြင်းသို့ ဦးတည်စေသည်ဟု ဆိုကြသည်။”
Verse 4
हिंसापराश्न ये केचिद् ये च नास्तिकवृत्तय: । लोभमोहसमायुक्तास्ते वै निरयगामिन:
ဝါယုက ပြောသည်—သတ္တဝါတို့ကို အကြမ်းဖက်သတ်ဖြတ်ခြင်း၌ စွဲလမ်းသူ၊ သဒ္ဓာတရားမရှိသော အယူအဆဖြင့် နေထိုင်သူ၊ လောဘနှင့် မောဟတို့တွင် ပိတ်မိနေသူတို့သည် အမှန်တကယ် နရကသို့ သွားရောက်ကြ၏။
Verse 5
आशीर्युक्तानि कर्माणि कुर्वते ये त्वतन्द्रिता: । तेडस्मिल्लॉके प्रमोदन््ते जायमाना: पुन: पुन:,जो लोग सावधान होकर सकाम कर्मोका अनुष्ठान करते हैं, वे बार-बार इस लोकमें जन्म ग्रहण करके सुखी होते हैं
ဝါယုက ပြောသည်—သတိရှိ၍ မပျင်းရိဘဲ ဆုတောင်းကောင်းချီးတို့နှင့် တွဲဖက်သော ဆန္ဒအလိုလိုက် ကုသိုလ်ကမ္မများကို ပြုလုပ်သူတို့သည် ဤလောက၌ ထပ်ခါထပ်ခါ မွေးဖွားလာကာ ထပ်ခါထပ်ခါ ပျော်ရွှင်စွာ ခံစားကြ၏။
Verse 6
कुर्वते ये तु कर्माणि श्रद्दधाना विपश्चित: । अनाशीर्योगसंयुक्तास्ते धीरा: साधुदर्शिन:
ဝါယုက ပြောသည်—သဒ္ဓာဖြင့် တာဝန်ကမ္မတို့ကို ပြုလုပ်ကြပြီး ယောဂကျင့်စဉ်နှင့် ပေါင်းစည်းကာ အကျိုးရလဒ်ကို မလိုလားမတပ်မက်သူ ပညာရှိတို့သည် စိတ်တည်ငြိမ်၍ မြင်ကွင်းကောင်းမွန်သော သူတော်ကောင်းများဟု သတ်မှတ်ကြသည်။
Verse 7
अतः: पर प्रवक्ष्यामि सच्त्वक्षेत्रज्ञयोर्यथा । संयोगो विप्रयोगश्न तन्निबोधत सत्तमा:
ထို့ကြောင့် ယခုမှစ၍ စတ္တဝ (sattva) နှင့် က్షೇತ್ರဇ్ఞ (kṣetrajña) တို့ မည်သို့ ပေါင်းစည်းလာကြသနည်း၊ မည်သို့ ခွဲကွာသွားကြသနည်းကို အစဉ်လိုက် ရှင်းလင်းမည်။ သီလသမာဓိရှိသူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးတို့၊ မဟာရိရှီတို့အနက် အထွတ်အမြတ်တို့—ဤသင်ခန်းစာကို စိတ်တည်တံ့စွာ နားထောင်ကြလော့။ ဤသည်မှာ မှန်ကန်သော အကျင့်နှင့် အတွင်းစိတ်လွတ်မြောက်မှုကို ဦးတည်စေသော နားလည်မှုဖြစ်သည်။
Verse 8
विषयो विषयित्वं च सम्बन्धो5यमिहोच्यते । विषयी पुरुषो नित्यं सत्त्वं च विषय: स्मृत:,इन दोनोंमें यहाँ यह विषय-विषयिभाव सम्बन्ध माना गया है। इनमें पुरुष तो सदा विषयी और सत्त्व विषय माना जाता है
ဝါယုဒေဝက ဆိုသည်—«ဤနေရာတွင် ဖော်ပြထားသော ဆက်နွယ်မှုမှာ ‘အရာဝတ္ထု’ နှင့် ‘အကြောင်းအရာ/သိသူ’ တို့၏ ဆက်နွယ်မှုဖြစ်သည်။ ဤတွဲဖက်မှု၌ ပုရုရှ (Puruṣa) သည် အမြဲတမ်း သိသူ/ခံစားသူ (subject) ဖြစ်ပြီး စတ္တဝ (sattva) ကိုတော့ အရာဝတ္ထု (object) ဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 9
व्याख्यातं पूर्वकल्पेन मशकोदुम्बरं यथा । भुज्यमानं न जानीते नित्यं सत्त्वमचेतनम् । यस्त्वेवं तं विजानीते यो भुड्धक्ते यश्व भुज्यते
ဝါယုက ဆိုသည်—«ယခင်က ခြင်နှင့် ဥဒုမ္ဗရ (udumbara) သဖန်းပင်၏ ဥပမာဖြင့် ရှင်းပြခဲ့သကဲ့သို့၊ ‘ခံစားခံရသော’ အခြေခံ—အာရုံမရှိသော စတ္တဝ—သည် အမြဲတမ်းတည်ရှိသော က్షेत्रဇ్ఞ ကို အမှန်တကယ် မသိနိုင်။ သို့သော် ကွင်း၏သိသူ (kṣetrajña) သည် မှန်ကန်စွာ သိသည်—ခံစားသူမှာ အတ္တ (Self) ဖြစ်ပြီး၊ ခံစားခံရသောအရာမှာ စတ္တဝ ဖြစ်သည်»။
Verse 10
नित्यं द्वन्द्धसमायुक्तं सत्त्वमाहुर्मनीषिण: । निर्दचन्दो निष्कलो नित्य: क्षेत्रज्ञो निर्गुणात्मक:,मनीषी पुरुष सत्त्वको द्वन्धयुक्त कहते हैं और क्षेत्रज्ञ निर्दन्द्ध, निष्कल, नित्य और निर्मुणस्वरूप है
ဝါယုဒေဝက ဆိုသည်—«ပညာရှိတို့က ခန္ဓာရှိသတ္တဝ၏ စတ္တဝ (sattva) သည် အမြဲတမ်း ဆန့်ကျင်ဘက်အတွဲများ—ပျော်ရွှင်မှုနှင့် နာကျင်မှု၊ အမြတ်နှင့် အရှုံး၊ ချီးမွမ်းမှုနှင့် အပြစ်တင်မှု—တို့နှင့် ရောယှက်နေသည်ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် ကွင်း၏သိသူ (kṣetrajña) သည် ထိုဒွန္ဒများမှ လွတ်ကင်း၍ အစိတ်အပိုင်းမရှိ၊ အမြဲတည်၊ ဂုဏ်သုံးပါးကို ကျော်လွန်သော သဘာဝရှိသည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်ထဲ၌ ဆန့်ကျင်ဘက်များ၏ ပြောင်းလဲကစားမှုကို သိမြင်ကာ မထိခိုက်သော တစ်တည်းသော အတ္တ၌ အနားယူသော် သီလတည်ငြိမ်မှု ပေါ်ထွန်းလာသည်»။
Verse 11
सम॑ संज्ञानुगश्वचैव स सर्वत्र व्यवस्थित: । उपभुड्धक्ते सदा सत्त्वमप: पुष्करपर्णवत्
ထိုကွင်း၏သိသူသည် ညီမျှသောစိတ်ဖြင့် နေရာတိုင်း၌ တည်ရှိကာ ဉာဏ်ကို အမြဲလိုက်နာသည်။ သူသည် စတ္တဝ ကို အမြဲအသုံးချ၍ ခံစားသော်လည်း၊ ကြာရွက်က ရေကို ထိန်းထားပြီး မစွဲကပ်သကဲ့သို့ မကပ်ငြိ။
Verse 12
सर्वैरपि गुणैरविंद्वान् व्यतिषक्तो न लिप्यते | जलबिन्दुर्यथा लोल: पद्मिनीपत्रसंस्थित:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်— လူတစ်ယောက်သည် အမျိုးမျိုးသော ဂုဏ်သတ္တိများနှင့် အခြေအနေများအတွင်း ပတ်လည်ဝိုင်းရံကာ ရောယှက်နေသော်လည်း၊ မကပ်မငြိလျှင် ထိုအရာတို့ကြောင့် မညစ်ပတ်မလိမ်းကျန်။ လှုပ်ယမ်းနေသော ရေစက်တစ်စက်သည် ကြာရွက်ပေါ်တွင် တင်နေသော်လည်း မကပ်မငြိသကဲ့သို့၊ ပညာရှိတို့သည်လည်း လောက၌ နေထိုင်သော်လည်း ထိတွေ့မှုတို့ကြောင့် မညစ်ပတ်ကြ။
Verse 13
द्रव्यमात्रभूत् सत्त्वं पुरुषस्येति निश्चय:
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်— «အဆုံးအဖြတ်တည်ငြိမ်သော သဘောတရားမှာ ဤသို့ပင်— လူ၏ ‘သတ္တဝ’ (sattva) ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းဓာတ်တစ်မျိုးသာ ဖြစ်၍၊ အရာဝတ္ထုများအနက် အရာတစ်ခုသာ ဖြစ်သည်»။
Verse 14
यथा प्रदीपमादाय कश्चित् तमसि गच्छति । तथा सन्त्वप्रदीपेन गच्छन्ति परमैषिण:
လူတစ်ယောက်သည် မီးအိမ်ကိုယူ၍ အမှောင်ထဲတွင် လျှောက်သကဲ့သို့၊ အမြင့်ဆုံးသော သတ္တဝတရားကို ရှာဖွေသူတို့သည် စိတ်၏ ကြည်လင်သန့်ရှင်းမှုဖြစ်သော သတ္တဝမီးအိမ်၏ အလင်းဖြင့် လေ့ကျင့်ရာလမ်းကို ဆက်လက်လျှောက်ကြသည်။
Verse 15
यावद् द्रव्यं गुणस्तावत् प्रदीप: सम्प्रकाशते । क्षीणे द्रव्ये गुणे ज्योतिरन्तर्धानाय गच्छति
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်— «မီးအိမ်၌ လောင်စာပစ္စည်းနှင့် ထိန်းထားသော ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိနေသမျှ အလင်းထွန်း၍ အလင်းရောင် ဖြန့်ကျက်သည်။ ပစ္စည်းနှင့် ဂုဏ်သတ္တိတို့ ကုန်ခမ်းသွားလျှင် မီးလျှံလည်း ပျောက်ကွယ်ရာသို့ သွားသည်»။
Verse 16
व्यक्त: सत्त्वगुणस्त्वेवं पुरुषोडव्यक्त इष्यते । एतद् विप्रा विजानीत हन्त भूयो ब्रवीमि व:
ဗြဟ္မာသည် ရှင်ရသေ့တို့အား ဤသို့ သင်ကြားတော်မူ၏— «ဤသဘောအတိုင်း သတ္တဝဂုဏ်သည် ထင်ရှားသောအရာ (vyakta) ဖြစ်၏၊ ပုရုရှ (puruṣa) သည် မထင်ရှားသောအရာ (avyakta) ဟု ယူဆကြ၏။ အို ဗိပရတို့၊ ဤတရားကို သိမြင်ကြလော့။ ယခုမှစ၍ သင်တို့အား နောက်ထပ်ကို ပြောမည်»။
Verse 17
सहस्नेणापि दुर्मेधा न बुद्धिमधिगच्छति । चतुर्थेनाप्यथांशेन बुद्धिमान् सुखमेधते
ဝါယုက ပြောသည်– ဉာဏ်မကောင်းသူသည် ကြိုးစားမှု တစ်ထောင်ရှိသော်လည်း အမှန်တကယ် ခွဲခြားသိမြင်မှုကို မရနိုင်။ သို့ရာတွင် ဉာဏ်ရှိသူသည် ကြိုးစားမှု၏ လေးပုံတစ်ပုံသာဖြင့်ပင် သိမြင်မှုကို ရကာ ကောင်းကျိုးချမ်းသာ၌ တိုးတက်ပွားများသည်။ ဤကဗျာသည် အတွင်းစိတ်၏ သင့်လျော်မှုနှင့် စိတ်ကြည်လင်မှုက ကြိုးစားမှုအရေအတွက်ထက် ပိုအရေးကြီးကြောင်း ပြသည်။
Verse 18
एवं धर्मस्य विज्ञेयं संसाधनमुपायत: । उपायज्ञो हि मेधावी सुखमत्यन्तमश्लुते
ထို့ကြောင့် စဉ်းစားသုံးသပ်၍ ဓမ္မကို ပြည့်စုံစေသော လက်တွေ့နည်းလမ်းကို သိအောင် ရှာဖွေသင့်သည်။ အကြောင်းမူကား နည်းလမ်းကို သိမြင်တတ်သော ဉာဏ်ရှိသူသည် အမြင့်ဆုံးသော ချမ်းသာကို ရရှိသည်။
Verse 19
यथाध्वानमपाथेय: प्रपन्नो मनुज: क्वचित् । क्लेशेन याति महता विनश्येदन्तरापि च
ဝါယုက ပြောသည်– လမ်းခရီးအတွက် စားနပ်ရိက္ခာမပြင်ဆင်ဘဲ ခရီးထွက်သော လူသည် အလွန်ကြီးစွာသော ပင်ပန်းဆင်းရဲမှုဖြင့်သာ သွားရပြီး လမ်းတစ်ဝက်တွင်ပင် ပျက်စီးသေဆုံးနိုင်သည်။ ထိုနည်းတူ၊ အတွင်းပိုင်းအရင်းအမြစ်များ—သီလ၊ ထိန်းချုပ်မှု၊ ကြိုတင်ပြင်ဆင်မှု—မရှိဘဲ ဘဝလမ်းကို လျှောက်သူသည် ဒုက္ခနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို ရင်ဆိုင်ရသည်။
Verse 20
तथा कर्मसु विज्ञेयं फलं भवति वा न वा । पुरुषस्यात्मनि:श्रेय: शुभाशुभनिदर्शनम्
ထို့ကြောင့် ကမ္မ၏ကဏ္ဍ၌ အကျိုးသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သကဲ့သို့ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ခြင်းလည်း ရှိကြောင်း သိထားရမည်။ လူ၏ အတွင်း၌ တည်ရှိသော အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးကို ရရှိခြင်းသည် ယခင်ဘဝများမှ သယ်ဆောင်လာသော ကောင်းမကောင်း စွဲကပ်မှုများ (သံစကား) ကို ပြသသော အညွှန်းဖြစ်သည်။ ယောဂကျင့်စဉ်များကို လက်ခံကျင့်သုံးရာတွင် အောင်မြင်မှုသည် ခက်ခဲစွာသာ ရနိုင်သော်လည်းကောင်း၊ မပေါ်ထွက်လာနိုင်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုလျှို့ဝှက်ဖွဲ့စည်းမှုများအပေါ် မူတည်သည်။
Verse 21
यथा च दीर्घमध्वानं पद्भ्यामेव प्रपद्यते । अदृष्टपूर्व सहसा तत्त्वदर्शनवर्जित:
မမြင်ဖူးသေးသော လမ်းရှည်ကို လူတစ်ယောက်က ရုတ်တရက် ခြေထောက်အားတင်၍သာ ထွက်လျှောက်သွားလျှင် မိမိရည်မှန်းရာသို့ မရောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ သစ္စာတရားကို မြင်နိုင်သော ဉာဏ်မြင်ကွင်းမရှိသည့် အမိုက်မဲသူလည်း အမှန်တကယ်သော ပန်းတိုင်သို့ မရောက်နိုင်။
Verse 22
तमेव च यथाध्यानं रथेनेहाशुगामिना । गच्छत्यश्वप्रयुक्तेन तथा बुद्धिमतां गति:
ဝါယုက ပြောသည်– «အာရုံစူးစိုက်သော ဓျာနဖြင့် ထိုပန်းတိုင်တည်းဟူသော အဆုံးသို့ ရောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤလောက၌လည်း မြင်းချည်ထားသော ရထားဖြင့် လျင်မြန်စွာ ခရီးဆက်နိုင်သည်။ ထိုနည်းတူ ပညာရှိတို့၏ လမ်းစဉ်မှာ စည်းကမ်းတကျ ထိန်းညှိထားသော ဉာဏ်ပညာဖြင့် ရည်မှန်းရာအဆုံးသို့ တည့်တည့်မတ်မတ် ချီတက်သွားခြင်းပင် ဖြစ်သည်»။
Verse 23
रथेन रथिनं पश्य क्लिश्यमानमचेतनम्
ဝါယုက ပြောသည်– «ရထားပေါ်စီးနေရသော်လည်း တောင်တက်ခက်ခဲရာသို့ ရောက်လျှင် ဆင်းရဲဒုက္ခခံရသော မိုက်မဲသူကို ကြည့်လော့။ ပညာရှိသည် လမ်းရှိသမျှအထိသာ ရထားဖြင့် သွားသည်။ ရထားလမ်းဆုံးသွားလျှင် ရထားကို ထားခဲ့ပြီး ခြေလျင် ဆက်သွားသည်»။ ဤသင်ခန်းစာမှာ နည်းလမ်းနှင့် ကိရိယာတို့ကို သင့်တော်သလို သုံးရမည်—အကန့်အသတ်ကျော်လွန်၍ မကပ်လှမ်းရ၊ အကျိုးရှိသည့်အခါ မပယ်ချရ။
Verse 24
यावद् रथपथस्तावदू रथेन स तु गच्छति । क्षीणे रथपदे विद्वान् रथमुत्सूज्य गच्छति
ဝါယုက ပြောသည်– «ရထားလမ်းရှိသမျှအထိတော့ ရထားဖြင့် သွားသည်။ ရထားလမ်းကုန်သွားလျှင် ပညာရှိသည် ရထားကို စွန့်၍ ခြေလျင် ဆက်သွားသည်။ ထိုနည်းတူ မိုက်မဲသော ခရီးသွားသည် နည်းလမ်းတစ်ခုတည်းကို ကပ်လှမ်းပြီး မြေပြင်အခြေအနေ ပြောင်းလဲလာသော် ဆင်းရဲရသည်; သေချာမြင်နိုင်သူတို့မူ လမ်း၏ အကန့်အသတ်အတိုင်း မိမိနည်းကို ပြောင်းလဲတတ်ကြသည်»။
Verse 25
एवं गच्छति मेधावी तत्त्वयोगविधानवित् । परिज्ञाय गुणज्ञश्न उत्तरादुत्तरोत्तरम्,इसी प्रकार तत्त्व और योगविधिको जाननेवाला बुद्धिमान एवं गुणज्ञ पुरुष अच्छी तरह समझ-बूझकर उत्तरोत्तर आगे बढ़ता जाता है
ထို့ကြောင့် တတ္တဝ (အမှန်တရား) နှင့် ယောဂကျင့်စဉ်တို့ကို သိမြင်သော ပညာရှိသည် ရှေ့သို့ ဆက်လက်တိုးတက်သည်။ ဂုဏ (guṇa) များနှင့် ၎င်းတို့၏ လုပ်ဆောင်ပုံကို ပြတ်သားစွာ ခွဲခြားသိမြင်ပြီးနောက် အဆင့်တစ်ဆင့်ချင်း တက်လှမ်းကာ ပိုမိုမြင့်သော အဆင့်သို့ အဆင့်လိုက် မြှင့်တင်သွားသည်—နားလည်မှုတည်ငြိမ်၍ ကိုယ်ကိုထိန်းချုပ်နိုင်ခြင်းနှင့်အတူ။
Verse 26
एतत् पदमनुद्धिग्नं वरिष्ठ धर्मलक्षणम् । उस विषयको यहाँ पूर्णतया सुनकर अच्छी प्रकार धारण करो। सब प्राणियोंकी अहिंसा ही सर्वोत्तम कर्तव्य है--ऐसा माना गया है। यह साधन उद्देगरहित
ဝါယုက ပြောသည်– «ဤသည်မှာ စိတ်မလှုပ်ရှားသော (ကြောက်ရွံ့မှုကင်းသော) လမ်းကြောင်း၊ ဓမ္မ၏ အမြင့်ဆုံး လက္ခဏာပင် ဖြစ်သည်။ မောဟကြောင့် လှည့်စားခံရသူတစ်ဦးက လှေမရှိဘဲ ကြောက်မက်ဖွယ် ကြီးမားသော သမုဒ္ဒရာထဲ ဝင်ပြီး လက်နှစ်ဖက်ဖြင့်သာ ရေကူးကာ ကူးနိုင်မည်ဟု ယုံကြည်ထားလျှင်—သံသယမရှိဘဲ သူသည် မိမိပျက်စီးခြင်းကို ဖိတ်ခေါ်နေခြင်းပင်။ ထိုနည်းတူ အမှန်တရား၏ ဉာဏ်ပညာကို အားကိုးခြင်းမရှိလျှင် လူသည် လောကဘဝ၏ သမုဒ္ဒရာကို မကူးနိုင်»။
Verse 27
नावा चापि यथा प्राज्ञो विभागज्ञः स्वरित्रया । अश्रान्त: सलिले गच्छेच्छीघ्रं संतरते हृदम्
ဝါယုက ပြောသည်– «ရေလမ်းကြောင်းများကို ခွဲခြားသိမြင်တတ်သော ပညာရှိသည် လှော်တံကောင်းသော လှေဖြင့် ရေပြင်ပေါ်တွင် မပင်ပန်းဘဲ သွားလာကာ အကျယ်အဝန်းကို လျင်မြန်စွာ ကူးဖြတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ခွဲခြားသိမြင်တတ်သူသည်လည်း လောကသံသရာ၏ သမုဒ္ဒရာကို ကူးလွန်နိုင်၏။ အဝေးကမ်းသို့ ရောက်ပြီးနောက်တွင်တော့ ကူးဆောင်ပေးခဲ့သော အထောက်အကူပစ္စည်းတို့အပေါ် မျှော်မှန်းကပ်လှမ်းမှုကိုပင် စွန့်လွှတ်တတ်၏။»
Verse 28
तीर्णो गच्छेत् परं पारं नावमुत्सृज्य निर्मम: । व्याख्यातं पूर्वकल्पेन यथा रथपदातिनो:
ဝါယုက ပြောသည်– «ကူးလွန်ပြီးနောက် အဝေးကမ်းသို့ ဆက်လက်သွားရမည်၊ လှေကို စွန့်ပစ်၍ ‘ငါ့ဟာ’ ဟူသော ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ကင်းရမည်။ ဤအကြောင်းကို ယခင်က ဥပမာဟောင်းဖြင့်—ရထားစီးသူနှင့် ခြေလျင်သွားသူကဲ့သို့—ရှင်းပြပြီးသားဖြစ်သည်။»
Verse 29
स्नेहात् सम्मोहमापन्नो नावि दाशो यथा तथा । ममत्वेनाभिभूत: संस्तत्रैव परिवर्तते
ချစ်ခင်စိတ်ကြောင့် မောဟသို့ ကျရောက်သူသည် ‘ငါ့ဟာ’ ဟူသော မမတားစိတ်က လွှမ်းမိုးသဖြင့် လှေထဲတွင်ပဲ ထိုင်နေသော လှေသမားကဲ့သို့ ထိုနေရာတဝိုက်ကိုသာ လှည့်ပတ်နေ၏။ ပိုင်ဆိုင်လိုစိတ်ကြောင့် ချည်နှောင်ခံရပြီး ထိုနေရာ၌ပင် ပြန်လှန်လှည့်ပတ်ကာ အဝေးကမ်းသို့ မရောက်နိုင်။
Verse 30
नावं न शक्यमारुह्ु स्थले विपरिवर्तितुम् । तथैव रथमारुहा नाप्सु चर्या विधीयते
ဝါယုက ပြောသည်– «လှေကို စီးပြီး မြေပြင်ပေါ်မှာ လှည့်လည်သွားလာဖို့ မဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ရထားကို စီးပြီး ရေပေါ်မှာ သွားလာစေဖို့လည်း မဖြစ်နိုင်။ ထိုနည်းတူ သတ္တဝါတို့ ပြုလုပ်သော ကမ္မအမျိုးမျိုးသည် သွားရာနေရာများကို မတူညီစွာ ဦးတည်စေသည်။ ဤလောက၌ မည်သို့သော အလုပ်အကိုင်(ကမ္မ)ကို ပြုခဲ့သနည်း၊ ထိုအတိုင်း သက်ဆိုင်ရာ အကျိုးကို ရရှိသည်။»
Verse 31
एवं कर्म कृतं चित्र विषयस्थं पृथक् पृथक् । यथा कर्म कृतं लोके तथैतानुपपद्यते
ထို့ကြောင့် အမျိုးမျိုးကွဲပြားသော ကမ္မတို့သည် သက်ဆိုင်ရာ နယ်ပယ်အသီးသီး၌ ကိုက်ညီသည့် အကျိုးကို ထုတ်ပေးသည်။ လှေစီး၍ မြေပြင်ပေါ် မသွားနိုင်သကဲ့သို့၊ ရထားစီး၍ ရေပေါ် မသွားနိုင်သကဲ့သို့၊ ကမ္မအမျိုးမျိုးသည် သွားရာနေရာများကို မတူညီစွာ ဦးတည်စေသည်။ ဤလောက၌ လူသည် မည်သို့သော ကမ္မကို ပြုသနည်း၊ ထိုအတိုင်း အကျိုးဆက်က သူ့ထံသို့ ရောက်လာသည်။
Verse 32
यन्नैव गन्धिनो रस्यं न रूपस्पर्शशब्दवत् । मन्यन्ते मुनयो बुद्धया तत् प्रधान प्रचक्षते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အနံ့မရှိ၊ အရသာမရှိ၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်မရှိ၊ ထိတွေ့မှုမရှိ၊ အသံမရှိသော်လည်း ပညာဉာဏ်ဖြင့် မုနိပညာရှင်တို့ ဆင်ခြင်သဘောပေါက်ကြသည့် အရာကို “ပဓာန” (Pradhāna) ဟု ခေါ်ကြသည်။ ၎င်းသည် သဘာဝ၏ မူလအခြေခံဖြစ်၏»။
Verse 33
तत्र प्रधानमव्यक्तमव्यक्तस्य गुणो महान् । महत्प्रधानभूतस्य गुणो5हंकार एव च,प्रधानका दूसरा नाम अव्यक्त है। अव्यक्तका कार्य महत्तत्त्व है और प्रकृतिसे उत्पन्न महत्तत्त्वका कार्य अहंकार है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုအစဉ်အလာအရ ပဓာနသည် “အဗျက္တ” (မထင်ရှားသောအရာ) ဖြစ်၏။ အဗျက္တမှ “မဟတ်” (Mahat) ဟူသော မဟာသဘောတရား ပေါ်ထွန်းလာ၏။ ထို့နောက် ပရကృతိမှ မွေးဖွားသော မဟတ်မှပင် “အဟင်ကာရ” (Ahaṅkāra) ဟူသော ‘ငါ’ ဟုခံယူသည့် စိတ်သဘော ပေါ်လာသည်»။ ဤသင်ကြားချက်သည် အတွင်းချည်နှောင်မှု၏အစကို ပြသသည်—မူလသဘာဝမှ ‘ငါ’ စိတ် ပေါ်လာသည့်အခါ ဓမ္မကျင့်စဉ်သည် ထိုဖြစ်စဉ်ကို သိမြင်ကာ တည်ဆောက်ထားသော အတ္တကို အမှန်တရားသော အတ္မာဟု မမှားယွင်းစေရန် ဖြစ်သည်။
Verse 34
अहंकारात् तु सम्भूतो महाभूतकृतो गुण: । पृथक्त्वेन हि भूतानां विषया वै गुणा: स्मृता:
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «အဟင်ကာရမှ မဟာဘူတများကို ပေါ်ထွန်းစေသော ဂုဏ်သဘောတရား ပေါက်ဖွားလာ၏။ ထို့ပြင် အမှန်တကယ်အားဖြင့် ‘ဂုဏ်’ ဟူသည်မှာ ဘူတတစ်ခုချင်းစီ၏ သီးခြား အာရုံခံအရာဝတ္ထုများ—ရုပ်၊ အရသာ စသည့် အတွေ့အကြုံအရာဝတ္ထုများ—ဟူ၍ မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 35
बीजधर्म तथाव्यक्तं प्रसवात्मकमेव च । बीजधर्मा महानात्मा प्रसवश्चेति नः श्रुतम्,अव्यक्त प्रकृति कारणरूपा भी है और कार्यरूपा भी। इसी प्रकार महत्तत्त्वके भी कारण और कार्य दोनों ही स्वरूप सुने गये हैं
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «အဗျက္တ (Avyakta) ကို မျိုးစေ့သဘောရှိ၍ ထုတ်ဖော်ဖန်ဆင်းတတ်သော သဘောရှိသည်ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုနည်းတူ မဟတ် (Mahat) ကိုလည်း မျိုးစေ့ကဲ့သို့သော အကြောင်းအခြေခံလည်းဖြစ်၊ ထုတ်ပေါ်လာသော အကျိုးတရားလည်းဖြစ်၍ နောက်ထပ် ထုတ်ဖော်ဖန်ဆင်းတတ်သည်ဟု ကြားနာထားရ၏»။
Verse 36
तस्माजउज्ञानेन शुद्धेन मुच्यते सर्वकिल्बिषै: । निश्चयको साक्षात् करनेवाले वृद्ध लोग कहते हैं कि "ज्ञान ही परम कल्याणका साधन है।” इसलिये परम शुद्ध ज्ञानके द्वारा ही मनुष्य सब पापोंसे छूट जाता है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ကြောင့် သန့်ရှင်းသော ဉာဏ်ပညာဖြင့် လူသည် အပြစ်အညစ်အကြေး အားလုံးမှ လွတ်မြောက်၏။ တိုက်ရိုက်သေချာမြင်သိမှုရှိသော အဘိုးအိုပညာရှင်တို့က ဉာဏ်ပညာတစ်ခုတည်းသာ အမြင့်ဆုံးကောင်းကျိုးသို့ သွားရာ လမ်းကြောင်းဟု ကြေညာကြ၏။ အဟင်ကာရသည် အကြောင်းအဖြစ် မျိုးစေ့သဘောရှိပြီး၊ ထပ်ခါထပ်ခါ အကျိုးအဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲတတ်၏။ ထိုနည်းတူ မဟာဘူတ ငါးပါးလည်း အကြောင်းနှင့် အကျိုး နှစ်မျိုးသဘောကို ပိုင်ဆိုင်ကြပြီး၊ အသံ စသည့် အာရုံခံအရာဝတ္ထုများကို ထုတ်ပေါ်စေသဖြင့် ‘မျိုးစေ့ကိုင်ဆောင်သော’ ဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 37
बीजधर्मिण इत्याहु: प्रसव॑ च प्रकुर्वते । विशेषा: पञ्चभूतानां तेषां चित्तं विशेषणम्,उन पाँचो भूतोंके विशेष कार्य शब्द आदि विषय हैं। उन विषयोंका प्रवर्तक चित्त है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «၎င်းတို့ကို ‘မျိုးစေ့ဆောင်’ ဟု ခေါ်ကြသည်မှာ မျိုးပွားခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မဟာဘူတ ငါးပါးတွင် အသီးသီး သီးခြားလုပ်ဆောင်ချက်များ ရှိသည်—အသံနှင့် အာရုံဝတ္ထုတို့ကဲ့သို့—ထိုအာရုံဝတ္ထုတို့ကို လှုပ်ရှားစေ၍ သတ်မှတ်လက္ခဏာပေးသူမှာ ‘စိတ္တ’ (citta) ဖြစ်သည်»။
Verse 38
तत्रैकगुणमाकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते । त्रिगुणं ज्योतिरित्याहुरापश्चापि चतुर्गुणा:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «မဟာဘူတ ငါးပါးအနက် အာကာသသည် ဂုဏ်တစ်ပါးသာ ရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ လေသည် ဂုဏ်နှစ်ပါးရှိသည်ဟု ဖော်ပြကြသည်။ မီးသည် ဂုဏ်သုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံသည်ဟု ကြေညာကြပြီး ရေသည်လည်း ဂုဏ်လေးပါးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်»။
Verse 39
पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया चरस्थावरसंकुला । सर्वभूतकरी देवी शुभाशुभनिदर्शिनी
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «မြေကို ဂုဏ်ငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသည်ဟု သိမှတ်လော့။ သူမသည် နတ်သမီးတန်ခိုးတစ်ပါးဖြစ်၍ လှုပ်ရှားသတ္တဝါနှင့် မလှုပ်ရှားသတ္တဝါတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသည်။ သတ္တဝါအားလုံးကို မွေးဖွားစေပြီး၊ သူမ၏ စည်းကမ်းနှင့် အကျိုးဆက်တို့အားဖြင့် မင်္ဂလာနှင့် အမင်္ဂလာကို ထင်ရှားစေသည်»။
Verse 40
शब्द: स्पर्शस्तथा रूप॑ रसो गन्धक्षु पञजचम: । एते पज्च गुणा भूमेवविज्ञेया द्विजसत्तमा:,विप्रवरो! शब्द, स्पर्श, रूप, रस और पाँचवाँ गन्ध--ये ही पृथ्वीके पाँच गुण जानने चाहिये
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «နှစ်ကြိမ်မွေးမြတ်သူတို့အနက် အမြတ်ဆုံးသော ဗြာဟ္မဏာရေ—အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်၊ အရသာ၊ နှင့် ပဉ္စမဖြစ်သော အနံ့—ဤငါးပါးကို မြေ၏ ဂုဏ်များဟု သိမှတ်ရမည်»။
Verse 41
पार्थिवश्च सदा गन्धो गन्धश्न बहुधा स्मृत: । तस्य गन्धस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «မြေ၌ အနံ့သည် အမြဲတမ်း ရှိနေသော ထူးခြားဂုဏ်ဖြစ်သည်။ ‘အနံ့’ ဟူသည် အမျိုးမျိုးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ ယခု ငါသည် ထိုအနံ့၏ အရည်အသွေးနှင့် ဂုဏ်သတ္တိများကို အသေးစိတ် ဖော်ပြမည်»။
Verse 42
इष्टश्वानिष्टगन्धश्व मधुरो5म्ल: कटुस्तथा | निहरि संहतः स्निग्धो रूक्षो विशद एव च
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «နှစ်သက်ဖွယ် အရသာများနှင့် ဂုဏ်သတ္တိများ ရှိသကဲ့သို့၊ နှစ်သက်ဖွယ် အနံ့ရနံ့များလည်း ရှိသည်။ ချို၊ ချဉ်၊ စပ် ဟူသည့် အရသာများလည်း ရှိ၏။ ထို့ပြင် ကြည်လင်မှု၊ တင်းကျပ်ညီညာမှု၊ ဆီပြန်နူးညံ့မှု၊ ခြောက်သွေ့မှု၊ သန့်ရှင်းမှု စသည့် ဂုဏ်သတ္တိများလည်း ရှိသည်»။
Verse 43
शब्द: स्पर्शस्तथा रूपं द्रवश्वाणां गुणा: स्मृता:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ ထို့အတူ ရုပ်သဏ္ဌာန်တို့ကို ရေဓာတ်ဆိုင်ရာ အရည်ပစ္စည်းတို့၏ ဂုဏ်သတ္တိများဟု မှတ်ယူကြသည်»။
Verse 44
रसज्ञानं तु वक्ष्यामि रसस्तु बहुधा स्मृतः । शब्द, स्पर्श, रूप, रस--ये जलके चार गुण माने गये हैं (इनमें रस ही जलका मुख्य गुण है)। अब मैं रस-विज्ञानका वर्णन करता हूँ। रसके बहुत-से भेद बताये गये हैं ।।
ဝါယုဒေဝက ဆက်လက်မိန့်တော်မူသည်– «ယခု ငါသည် ရသ (rasa) အကြောင်း၊ အရသာဗေဒကို ပြောမည်။ ရသသည် အမျိုးမျိုးရှိသည်ဟု မှတ်ယူကြ၏။ အဓိက အရသာများမှာ ချို၊ ချဉ်၊ စပ်၊ ခါး၊ ချုပ်တင်း (astringent) နှင့် ငန် ဟူ၍ ဖြစ်သည်»။
Verse 45
शब्द: स्पर्शस्तथा रूपं त्रिगुणं ज्योतिरुच्यते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ နှင့် ရုပ်သဏ္ဌာန်—ဤ ဂုဏ်သုံးပါးကို ‘အလင်း’ (jyotis) ဟု ခေါ်ကြသည်»။
Verse 46
शुक्लं कृष्णं तथा रक्त नील॑ पीतारुणं तथा
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အဖြူ၊ အမည်း၊ အနီ; အပြာ၊ အဝါ၊ နှင့် အနီညို (tawny) တို့လည်း ပါ၏။ ဤတို့ကို သစ္စာပြောသော၊ ဓမ္မကို သိသော အိုမင်းသော ဗြာဟ္မဏများက တေဇသ (တောက်ပသော/မီးဓာတ်ဆိုင်ရာ) ရုပ်သဏ္ဌာန်၏ ခွဲခြားချက်များအဖြစ် သိမြင်ရမည်»။
Verse 47
हस्व॑ दीर्घ कृशं स्थूलं चतुरस््र तु वृत्तवत् । एवं द्वादशविस्तारं तेजसो रूपमुच्यते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «တေဇ (တောက်ပသော စွမ်းအင်) ၏ ရုပ်သဏ္ဌာန်ကို တိုးချဲ့ပုံစံ ဆယ့်နှစ်မျိုးရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ အတို၊ အရှည်၊ အပါး၊ အထူ၊ စတုရန်း၊ သို့မဟုတ် ဝိုင်းဝန်းဟူ၍ ထင်ရှားနိုင်သည်။ ဤကဲ့သို့ အတိုင်းအတာနှင့် ပုံသဏ္ဌာန် မျိုးစုံအားဖြင့် ‘တေဇ’ ၏ သဘောတရားကို ဖော်ပြကြသည်»။
Verse 48
शब्दस्पर्शीं च विज्ञेयौ द्विगुणो वायुरुच्यते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «အသံနှင့် ထိတွေ့မှုကို ၎င်း၏ သင့်လျော်သော ဂုဏ်သတ္တိများဟု သိမှတ်ရမည်။ ထို့ကြောင့် လေကို ‘နှစ်မျိုးဂုဏ်ရှိသော’ ဟု ခေါ်ကြသည်—ဤအာရုံဂုဏ်နှစ်ပါးကို ဆောင်ထားသောကြောင့်ပင်»။
Verse 49
रूक्ष: शीतस्तथैवोष्ण: स्निग्धो विशद एव च
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ထိတွေ့မှုဖြင့် သိမြင်ရသော ဂုဏ်သတ္တိများကို ခြောက်သွေ့ခြင်း၊ အေးမြခြင်း၊ ပူလောင်ခြင်း၊ ဆီပြန်နူးညံ့ခြင်း၊ ကြည်လင်ခြင်းဟူ၍ ဖော်ပြကြသည်။ ဤသို့ပင် သစ္စာကိုမြင်သော၊ ဓမ္မကိုသိသော၊ စိဒ္ဓိရသော ပညာရှိဗြာဟ္မဏတို့က စည်းကမ်းတကျ လေ၏ ထိတွေ့ဂုဏ်များကို အသေးစိတ် ချဲ့ထွင်ဖော်ပြထားကြသည်»။
Verse 50
कठिनश्विक्कण: श्लक्ष्ण: पिच्छिलो दारुणो मृदुः । एवं द्वादशविस्तारो वायव्यो गुण उच्यते
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ခက်မာခြင်း၊ ချောမွေ့ခြင်း၊ အနုညီညွတ်ခြင်း (ပေါ့ပါးသိမ်မွေ့ခြင်း)၊ စေးကပ်လျှောခြင်း၊ ကြမ်းတမ်းခြင်း၊ နူးညံ့ခြင်း—ဤသို့ လေ၏ ဂုဏ်၊ အထူးသဖြင့် ထိတွေ့ဂုဏ်ကို ဆယ့်နှစ်မျိုးအထိ ချဲ့ထွင်၍ သင်ကြားထားသည်»။
Verse 51
विधिवद् ब्राह्मणै: सिद्धेर्धर्मज्ैस्तत्त्वदर्शिभि:
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «စည်းကမ်းတကျ သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် စိဒ္ဓိရသော ဗြာဟ္မဏများ—ဓမ္မကိုသိ၍ သစ္စာကိုမြင်သောသူများ—က လေ၏ ထိတွေ့ဂုဏ် အပြည့်အစုံကို ရှင်းလင်းပြထားကြသည်။ ၎င်းတို့သည် ဆယ့်နှစ်မျိုးဖြစ်သည်– ခြောက်သွေ့၊ အေး၊ ပူ၊ ဆီပြန်နူးညံ့၊ ကြည်လင်၊ ခက်မာ၊ ချောမွေ့၊ သေးသိမ်ပေါ့ပါး၊ စေးကပ်လျှော၊ တင်းကြပ်ခိုင်မာ၊ နူးညံ့»။
Verse 52
तत्रैकगुणमाकाशं शब्द इत्येव च स्मृत: । आकाशका शब्दमात्र एक ही गुण माना गया है। उस शब्दके बहुत-से गुण हैं। उनका विस्तारके साथ वर्णन करता हूँ ।। ५१ है ।। तस्य शब्दस्य वक्ष्यामि विस्तरेण बहून् गुणान्
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်— «ဤအကြောင်းအရာ၌ အာကာသ (ākāśa) သည် ဂုဏ်တစ်ပါးတည်းသာရှိသည်ဟု မှတ်ယူကြသည်။ ထိုဂုဏ်မှာ “အသံ” (śabda) တစ်ပါးတည်း ဖြစ်၏။ ယခုမှစ၍ ထိုအသံ၏ အင်္ဂါရပ်နှင့် ဂုဏ်သတ္တိများကို အသေးစိတ် ဖော်ပြမည်»။
Verse 53
षडजर्षभ: स गान्धारो मध्यम: पञ्चमस्तथा । अतः परं तु विज्ञेयो निषादो धैवतस्तथा । इष्टश्ानिष्टशब्दश्न॒ संहतः प्रविभागवान्
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်— «Ṣaḍja ဟူသော သံသည် သံတို့အနက် ‘နွားထီး’ (အဓိက) ဖြစ်၏။ ထို့နောက် Gāndhāra၊ Madhyama၊ Pañcama တို့ လာ၏။ ထိုအထက်တွင် Niṣāda နှင့် Dhaivata တို့ကိုလည်း သိမှတ်ရမည်။ အသံသည် နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်စေ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်စေ၊ သင့်လျော်စွာ ပေါင်းစည်းထားပြီး အစိတ်အပိုင်းများအဖြစ် ခွဲခြားသိမြင်နိုင်သောအခါ အဓိပ္ပါယ်ရှိလာ၏»။
Verse 54
एवं दशविधो ज्ञेयः शब्द आकाशसम्भव: । षड़्ज, ऋषभ, गान्धार, मध्यम, पञ्चम, निषाद, धैवत, इष्ट (प्रिय), अनिष्ट (अप्रिय) और संहत (श्लिष्ट)--इस प्रकार विभागवाले आकाशजनित शब्दके दस भेद हैं ।।
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်— «အာကာသ (ākāśa) မှ ပေါ်ထွန်းသော အသံကို ဒသမျိုးဟု သိမှတ်ရမည်။ အဆိုပါ ခုနစ်သံ (ṣaḍja, ṛṣabha, gāndhāra, madhyama, pañcama, niṣāda, dhaivata) နှင့်အတူ နှစ်သက်ဖွယ်၊ မနှစ်သက်ဖွယ်၊ နှင့် ပေါင်းစည်းညီညာသော အသံတို့ ပါဝင်သည်။ ထို့ကြောင့် အာကာသဇ အသံသည် ဒသမျိုးဟု ခွဲခြားထားသည်။ အာကာသသည် ဓာတ်တို့အနက် အမြင့်မြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။ အာကာသထက် မြင့်သည်မှာ အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) — ‘ငါ’ ဟူသော အတ္တစိတ်; အဟင်္ကာရထက် မြင့်သည်မှာ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) — ဉာဏ်; ဗုဒ္ဓိထက် မြင့်သည်မှာ အာတ္မန် (ātman); အာတ္မန်ထက် မြင့်သည်မှာ အဗျက်တ ပရကృతి (avyaktā prakṛti) — မထင်ရှားသော သဘာဝ; ထိုသဘာဝထက် မြင့်သည်မှာ ပုရုရှ (puruṣa) — အမြင့်ဆုံး ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်၏»။
Verse 55
अहंकारात् परा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा तत: पर: । तस्मात् तु परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुष: पर:
«အဟင်္ကာရ (ahaṅkāra) ထက် မြင့်သည်မှာ ဗုဒ္ဓိ (buddhi) ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓိထက် မြင့်သည်မှာ အာတ္မန် (ātman) ဖြစ်၏။ ထိုအထက်တွင် အဗျက်တ (avyakta) — မထင်ရှားသော အရာ — ရှိ၏။ အဗျက်တထက် မြင့်သည်မှာ ပုရုရှ (puruṣa) ဖြစ်၏»။
Verse 56
परापरज्ञो भूतानां विधिज्ञ: सर्वकर्मणाम् । सर्वभूतात्मभूतात्मा गच्छत्यात्मानमव्ययम्
«သတ္တဝါတို့၏ အမြင့်အနိမ့်ကို သိမြင်သူ၊ ကမ္မတို့၏ နည်းလမ်းကို သိကျွမ်းသူ၊ သတ္တဝါအားလုံးကို အတ္တတူညီသကဲ့သို့ မြင်သူသည် မပျက်မယွင်းသော အာတ္မန်သို့ ရောက်ရှိ၏»။
Verse 123
एवमेवाप्यसंयुक्त: पुरुष: स्यान्न संशय: । जैसे कमलके पत्तेपर पड़ी हुई जलकी चंचल बूँद उसे भिगो नहीं पाती
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ထိုနည်းတူပင် လူသည် မကပ်မနှောင်ဘဲ နေနိုင်သည်၊ သံသယမရှိ။ ကြာရွက်ပေါ်ကျသည့် လှုပ်ရှားနေသော ရေစက်က ကြာရွက်ကို မစိုစွတ်နိုင်သကဲ့သို့၊ ပညာရှိသည် သဘာဝ၏ ဂုဏ်များ (guṇa) အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံလှုပ်ရှားနေသော်လည်း ထိုဂုဏ်များကြောင့် မညစ်ပတ်မကပ်မနှောင်။ ထို့ကြောင့် က్షೇತ್ರज्ञ (kṣetrajña) ဟူသော ‘ကွင်းပြင်ကို သိသူ’ သည် အမှန်တကယ် မကပ်မနှောင်သူ ဖြစ်သည်—ဤအပေါ် သံသယမရှိ»။
Verse 133
यथा द्रव्यं च कर्ता च संयोगो5प्यनयोस्तथा । यह निश्चित बात है कि पुरुषके भोगनेयोग्य द्रव्यमात्रकी संज्ञा सत्त्व है तथा जैसे द्रव्य और कर्ताका सम्बन्ध है, वैसे ही इन दोनोंका सम्बन्ध है
ဝါယုက မိန့်တော်မူသည်– «ပစ္စည်းဝတ္ထုနှင့် လုပ်ဆောင်သူ (ကর্তာ) တို့အကြား ပေါင်းစည်းမှုရှိသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူပင် ဤနှစ်ခုအကြားလည်း ပေါင်းစည်းမှုရှိသည်»။ အကြောင်းအရာအရ၊ ဤစကားသည် စာṃခယသဘောတရားဆန်သော ခွဲခြားသိမြင်မှုကို ရှင်းလင်းသည်– ‘ခံစားရသောအရာ’ (အတွေ့အကြုံ၏ အရာဝတ္ထုကွင်း) နှင့် ‘ခံစားသူ/လုပ်ဆောင်သူ’ သည် မူလသဘောအားဖြင့် ကွဲပြားသော်လည်း ဆက်စပ်မှုကြောင့် ချည်နှောင်သကဲ့သို့ ထင်ရသည်; ထိုဆက်စပ်မှုကို နားလည်ခြင်းက ကပ်ငြိမှုကို လျော့စေ၍ မှန်ကန်သော သိမြင်မှုကို ပြန်လည်တည်စေသည်။
Verse 226
ऊर्ध्व॑ पर्वतमारुह्[ नान्ववेक्षेत भूतलम् । किंतु उसी मार्गपर घोड़े जुते हुए शीघ्रगामी रथके द्वारा यात्रा करनेवाला पुरुष जिस प्रकार शीघ्र ही अपने लक्ष्य स्थानपर पहुँच जाता है तथा वह ऊँचे पर्वतपर चढ़कर नीचे पृथ्वीकी ओर नहीं देखता
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «မြင့်မားသော တောင်ထိပ်သို့ တက်ရောက်ပြီးသူသည် မြေပြင်ကို ပြန်လှည့်ကြည့်နေခြင်း မရှိတော့။ ထိုနည်းတူပင် လမ်းကို မြန်ဆန်သော မြင်းယက်ရထားဖြင့် သွားလာသူသည် မိမိရည်မှန်းရာသို့ လျင်မြန်စွာ ရောက်နိုင်သည်; ထို့ပြင် မြင့်သော တောင်ပေါ်သို့ တက်ပြီးနောက် မြေကြီးဘက်သို့ မကြည့်တော့။ ဤသို့ပင် ပညာရှိတို့၏ လမ်းကြောင်းဖြစ်သည်—မြင့်မြတ်သော လမ်းပေါ်သို့ တက်လှမ်းပြီးလျှင် နိမ့်ကျသော ရည်ရွယ်ချက်များသို့ စိတ်မပြန်လှည့်ဘဲ မိမိ၏ အမှန်တကယ်သော ပန်းတိုင်သို့ တည်ငြိမ်လျင်မြန်စွာ ဆက်လက်သွားကြသည်»။
Verse 423
एवं दशविधो ज्ञेय: पार्थिवो गन्ध इत्युत । इष्ट (सुगन्ध), अनिष्ट (दुर्गन््ध), मधुर, अम्ल, कटु, निहारी (दुरतक फैलनेवाली), मिश्रित, स्निग्ध, रूक्ष और विशद--ये पार्थिव गन्धके दस भेद समझने चाहिये
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ကြောင့် မြေဓာတ်မှ ဖြစ်သော အနံ့ (ပစ္စည်းအနံ့) ကို ဆယ်မျိုးဟု သိမှတ်ရမည်။ အနံ့ကောင်း (သုဂန္ဓ) နှင့် အနံ့ဆိုး (ဒုဂန္ဓ); ချို, ချဉ်, စပ်; အဝေးထိ ပျံ့နှံ့သောအနံ့; ရောနှောသောအနံ့; ဆီပြန်/ချောမွေ့သောအနံ့; ခြောက်သွေ့သောအနံ့; နှင့် ကြည်လင်သန့်ရှင်းသောအနံ့—ဤတို့သည် မြေမှပေါက်သော အနံ့၏ ဆယ်မျိုးဖြစ်၍ သိထားသင့်သည်»။
Verse 446
एवं षड्विधविस्तारो रसो वारिमय: स्मृत: । मीठा, खट्टा, कड्आ, तीता, कसैला और नमकीन--इस प्रकार छ: भेदोंमें जलमय रसका विस्तार बताया गया है
ဝါယုဒေဝက မိန့်တော်မူသည်– «ထို့ကြောင့် ရေဓာတ်အခြေပြု ‘အရသာ’ သည် ခြောက်မျိုးအဖြစ် ပွားကျယ်သည်ဟု မှတ်ယူရသည်။ ချို၊ ချဉ်၊ စပ်၊ ခါး၊ ချွဲ/ကဆေး (astringent) နှင့် ဆား—ဤသို့ ခြောက်မျိုးဖြစ်သည်»။ အကြောင်းအရာအရ ဤသင်ခန်းစာသည် အာရုံခံအတွေ့အကြုံ—အထူးသဖြင့် အရသာ—ကို စနစ်တကျ သိနိုင်သော နယ်ပယ်အဖြစ် ချမှတ်ကာ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အာရုံခံမှုကို စည်းကမ်းရှိစွာ နားလည်စေပြီး အလိုလိုက်မောဟမှုကို မဖြစ်စေရန် ရည်ရွယ်သည်။
Verse 456
ज्योतिषश्च गुणो रूप॑ं रूपं च बहुधा स्मृतम् शब्द, स्पर्श और रूप--ये तेजके तीन गुण कहे गये हैं। इनमें रूप ही तेजका मुख्य गुण है। रूपके भी कई भेद माने गये हैं
ဝါယုဒေဝက မီးဓာတ် (တေဇ) အတွက် သိမှတ်ရသော ဂုဏ်လက္ခဏာများမှာ အသံ၊ ထိတွေ့မှု၊ နှင့် ရုပ်သဏ္ဌာန် ဖြစ်ကြောင်း ရှင်းပြသည်။ ထိုအထဲတွင် ရုပ်သဏ္ဌာန်သည် မီး၏ အဓိကသင်္ကေတဟု သတ်မှတ်ကြပြီး၊ ရုပ်သဏ္ဌာန်တိုင်တိုင်လည်း မျိုးကွဲများစွာ ရှိသည်ဟု နားလည်ကြသည်။ ဤသင်ကြားချက်သည် အမြင်အာရုံကို စည်းကမ်းရှိသော စူးစမ်းမှုအဖြစ် တင်ပြသည်—အရာဝတ္ထုတို့၏ သတ်မှတ်ဂုဏ်လက္ခဏာများကို သိခြင်းဖြင့် အမှန်တရားကို ရှုပ်ထွေးမှုမှ ခွဲခြားနိုင်ပြီး၊ အလျင်အမြန်စိတ်ဖြင့် မဟုတ်ဘဲ ပြတ်သားမှုဖြင့် လုပ်ဆောင်နိုင်သည်။
Verse 476
विज्ञेयं ब्राह्मणैर्वद्धेर्धर्मज्ै: सत्यवादिभि: । शुक्रल
ဝါယုက ဆိုသည်—“ဤအရာကို သစ္စာပြော၍ ဓမ္မကို သိသော အသက်ကြီးသော ဗြာဟ္မဏများထံမှ နားလည်သင့်သည်။ တေဇ (မီး) ၏ တောက်ပသော ရုပ်သဏ္ဌာန်သည် ဆယ့်နှစ်မျိုးဖြင့် ချဲ့ထွင်ထားသည်ဟု သင်ကြားကြသည်—အဖြူ၊ အမည်း၊ အနီ၊ အပြာ၊ အဝါ၊ အညိုနီ; သေး၊ ကြီး; ထူ၊ ပါး; စတုရန်းနှင့် ဝိုင်း။ ဓမ္မ၌ တည်မြဲသော သစ္စာရှိ အဘိုးအိုတို့က သိသင့်သည်ဟု ဤသို့ ကြေညာကြသည်။”
Verse 486
वायोश्वापि गुण: स्पर्श: स्पर्शश्व॒ बहुधा स्मृतः । शब्द और स्पर्श--ये वायुके दो गुण जानने योग्य कहे जाते हैं। इनमें भी स्पर्श ही वायुका प्रधान गुण है। स्पर्श भी कई प्रकारका माना गया है
ဝါယုဒေဝက လေဓာတ်ကို သိမြင်နိုင်သော ဂုဏ်လက္ခဏာများ—အထူးသဖြင့် ထိတွေ့မှုနှင့် ထို့အပြင် အသံ—ဖြင့် သိနိုင်ကြောင်း ရှင်းပြသည်။ ထိုအထဲတွင် ထိတွေ့မှုကို လေ၏ အဓိက သတ်မှတ်လက္ခဏာဟု သတ်မှတ်ကြပြီး၊ “ထိတွေ့မှု” တိုင်တိုင်လည်း မျိုးကွဲများစွာ ရှိသည်ဟု နားလည်ကြသည်။ ဤသင်ကြားချက်သည် စိတ်-သီလဆိုင်ရာ အချက်တစ်ရပ်ကိုလည်း ထောက်ပြသည်—ဓာတ်တစ်ခုကို ၎င်း၏ ထူးခြားသော ဂုဏ်လက္ခဏာများဖြင့် သိသကဲ့သို့ လူတစ်ယောက်ကိုလည်း သူက မွေးမြူ၍ ထုတ်ဖော်ပြသသော အဓိက ဂုဏ်ရည်များဖြင့် သိကြသည်။
Frequently Asked Questions
The chapter foregrounds the choice between attachment to karmic performance as self-affirmation (ahaṃkāra, ‘mama’) and a discipline of non-possessiveness (‘na mama’), where action is subordinated to clarity, restraint, and knowledge of the self as kṣetrajña.
Agency should be architected inwardly: regulate senses through mind and intellect, abandon egoic appropriation, and cultivate tapas and dhyāna-yoga so that one realizes the kṣetrajña and attains equanimity, described as the stable path of the liberated.
While not a formal phalaśruti formula, the chapter provides explicit benefit-claims: one who understands the ‘brahma-made chariot’ does not fall into delusion; those purified by meditation and ego-abandonment are said to enter the unmanifest/supreme state, framing comprehension as mokṣa-relevant.