Valmiki Ramayana 2.56.37: Ayodhya Kanda, Sarga 56, Shloka 37

चित्रकूटगमनम् तथा पर्णशालाप्रवेशः

Arrival at Chitrakuta and Establishing the Leaf-Hut

Devanagari script

अनेकनानामृगपक्षिसङ्कुले विचित्रपत्रस्तबकैर्द्रुमैर्युते।वनोत्तमे व्यालमृगानुनादिते तदा विजह्रु स्सुसुखं जितेन्द्रियाः।।।।

Sanskrit recitationValmiki Ramayana 2.56.37

Transliteration

aneka-nānā-mṛga-pakṣi-saṅkule vicitra-patra-stabakair drumair yute |

vanottame vyāla-mṛgānunādite tadā vijahruḥ su-sukhaṃ jitendriyāḥ ||

Translation

Pada waktu itu, mereka yang mengekang diri dan menguasai pancaindera bersuka ria dengan mudah di rimba yang utama—penuh pelbagai binatang dan burung, dihiasi pepohon dengan gugusan daun yang beraneka warna, serta bergema dengan suara satwa liar.

Ask anything about this verse...Ask

Word by Word

• अनेक-नाना-मृग-पक्षि-सङ्कुले: in (a place) crowded with many kinds of animals and birds
• अनेक-नाना-मृग-पक्षि-सङ्कुले: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: aneka + nānā + mṛga + pakṣin + saṅkula (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; विशेषण; समासः बहुपद-तत्पुरुषः (अनेकैः नानाविधैः मृगैः पक्षिभिः च सङ्कुलम्)

• विचित्र-पत्र-स्तबकैः: with clusters of variegated leaves
• विचित्र-पत्र-स्तबकैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: vicitra + patra + stabaka (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (विचित्राणि पत्राणि येषु ते स्तबकाः)

• द्रुमैः: with trees
• द्रुमैः: Karana (करण)
• Type: Noun
• Root: druma (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (करण), बहुवचन

• युते: endowed with / filled with
• युते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: yuta (प्रातिपदिक; यु-धातु/युज्-भावार्थे, क्त)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; विशेषण (endowed/filled)

• वनोत्तमे: in the excellent forest
• वनोत्तमे: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: vana + uttama (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; कर्मधारय-समास (उत्तमं वनम्)

• व्याल-मृग-अनुनादिते: echoing with the sounds of wild beasts and animals
• व्याल-मृग-अनुनादिते: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: vyāla + mṛga + anunādita (अनु+नद्-धातु, क्त; कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; क्त-प्रत्ययान्त; समासः तत्पुरुषः (व्यालैः मृगैः च अनुनादितम्)

• तदा: then
• तदा: Kala (काल)
• Type: Indeclinable
• Root: tadā (अव्यय)
• Form: अव्यय; कालवाचक क्रियाविशेषण (temporal adverb)

• विजह्रुः: they sported / wandered
• विजह्रुः: Kriya (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: vi + hṛ (हृ-धातु; लिट्/लुङ्-प्रयोगे)
• Form: लिट्-लकार (Perfect), प्रथम-पुरुष, बहुवचन; परस्मैपदम्

• सुसुखम्: very happily
• सुसुखम्: Prakara (प्रकार)
• Type: Indeclinable
• Root: su + sukha (प्रातिपदिक)
• Form: अव्ययवत् क्रियाविशेषण; नपुंसक-द्वितीया-एकवचनरूपेण अव्ययीभूतम् (adverbial accusative)

• जितेन्द्रियाः: those who had conquered their senses
• जितेन्द्रियाः: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: jita (जि-धातु, क्त; कृदन्त) + indriya (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; बहुव्रीहि-समास (जितानि इन्द्रियाणि येषां ते)

Context

Then they with their senses conquered, enjoyed perfect happiness in that splendid forest teeming with many varieties of animals and birds, with trees full of brilliant clusters of flowers and echoing with the sounds of wild animals.

Characters & Entities

• Forest (vanottama)
• Animals (mṛga)
• Birds (pakṣi)

FAQs

What is the core ethical principle (Dharma) in this verse?

Dharma is self-mastery (jitendriyatā): inner discipline allows one to live peacefully even amid uncertainty, turning exile into a life of mindful harmony.

What is the narrative situation?

After settling, they move about in the surrounding forest, experiencing its richness while remaining self-restrained.

Which character virtue is emphasized?

Sense-control and serenity—enjoyment without indulgence, grounded in restraint.