Adhyaya 77

Verse 1

सुकर्मोवाच । कामस्य गीतलास्येन हास्येन ललितेन च । मोहितो राजराजेंद्रो नटरूपेण पिप्पल

Sukarma berkata: Terpesona oleh nyanyian dan tarian lembut Kāma, oleh tawa serta pesona gurauannya, raja segala raja pun menjadi terkhayal; Kāma menampakkan diri dalam rupa penari, dekat pohon pippala.

Verse 2

कृत्वा मूत्रं पुरीषं च स राजा नहुषात्मजः । अकृत्वा पादयोः शौचमासने उपविष्टवान्

Sesudah membuang air kecil dan besar, raja itu—putera Nahusha—duduk di atas asana tanpa menyucikan kedua kakinya.

Verse 3

तदंतरं तु संप्राप्य संचचार जरा नृपम् । कामेनापि नृपश्रेष्ठ इंद्रकार्यं कृतं हितम्

Setelah beberapa waktu berlalu, usia tua mendekati sang raja dan mulai merayap dalam dirinya. Namun demikian, wahai raja yang utama, bahkan melalui Kāma, tugas Indra yang membawa kebaikan telah terlaksana.

Verse 4

निवृत्ते नाटके तस्मिन्गतेषु तेषु भूपतिः । जराभिभूतो धर्मात्मा कामसंसक्तमानसः

Apabila persembahan itu berakhir dan mereka pun beredar, raja yang pada fitrahnya berpegang pada dharma itu ditundukkan oleh usia tua; fikirannya terbelit dalam keinginan.

Verse 5

मोहितः काममोहेन विह्वलो विकलेंद्रियः । अतीव मुग्धो धर्मात्मा विषयैश्चापवाहितः

Diperdaya oleh mabuk nafsu, dia menjadi gundah dan pancainderanya lemah. Walau pada fitrahnya seorang dharmatma, dia amat terkeliru lalu dihanyutkan oleh arus objek-objek indera.

Verse 6

एकदा तु गतो राजा मृगया व्यसनातुरः । वने च क्रीडते सोपि मोहरागवशं गतः

Pada suatu ketika raja berangkat, resah kerana ketagihan memburu. Di rimba dia juga bersuka-ria, setelah tunduk kepada kuasa khayal dan raga.

Verse 7

सरसं क्रीडमानस्य नृपतेश्च महात्मनः । मृगश्चैकः समायातश्चतुःशृंगो ह्यनौपमः

Ketika raja yang berhati agung itu sedang bermain di tasik, datanglah seekor rusa tunggal yang tiada bandingan—bertanduk empat.

Verse 8

सर्वांगसुंदरो राजन्हेमरूपतनूरुहः । रत्नज्योतिः सुचित्रांगो दर्शनीयो मनोहरः

Wahai Raja, ia indah pada setiap anggota; tubuh dan bulunya berkilau seperti emas. Ia memancar laksana cahaya permata, rupanya bertanda halus lagi elok; sangat sedap dipandang dan memikat hati.

Verse 9

अभ्यधावत्स वेगेन बाणपाणिर्धनुर्द्धरः । इत्यमन्यत मेधावी कोपि दैत्यः समागतः

Dia meluru dengan sangat pantas, anak panah di tangan dan busur terhunus. Si bijaksana pun menyangka, “Sesungguhnya ada seorang daitya telah datang.”

Verse 10

मृगेण च स तेनापि दूरमाकर्षितो नृपः । गतः सरथवेगेन श्रमेण परिखेदितः

Diseret jauh oleh rusa itu, raja memacu ratahnya dengan sepenuh laju; kerana penat oleh jerih payah, baginda menjadi amat letih dan lesu.

Verse 11

वीक्षमाणस्य तस्यापि मृगश्चांतरधीयत । स पश्यति वनं तत्र नंदंनोपममद्भुतम्

Tatkala baginda masih memerhati, rusa itu pun ghaib dari pandangan. Lalu baginda melihat sebuah rimba yang menakjubkan, indah laksana Nandana sendiri.

Verse 12

चारुवृक्षसमाकीर्णं भूतपंचकशोभितम् । गुरुभिश्चंदनैः पुण्यैः कदलीखंडमंडितैः

Rimba itu dipenuhi pepohon indah, berseri oleh keagungan lima unsur; dihiasi gaharu suci dan cendana harum, serta dirimbuni kelompok-kelompok pokok pisang.

Verse 13

बकुलाशोकपुंनागैर्नालिकेरैश्च तिंदुकैः । पूगीफलैश्च खर्जूरैः कुमुदैः सप्तपर्णकैः

Di situ ada pokok bakula, aśoka dan puṃnāga; juga kelapa dan tiṃduka; buah pinang serta kurma; teratai putih (kumuda) dan pokok saptaparṇa.

Verse 14

पुष्पितैः कर्णिकारैश्च नानावृक्षैः सदाफलैः । पुष्पितामोदसंयुक्तैः केतकैः पाटलैस्ततः

Rimba itu dihiasi pokok karṇikāra yang sedang berbunga, serta pelbagai pokok yang sentiasa berbuah; kemudian ada pokok ketaka dan pāṭala, sarat dengan harum dan kenikmatan bunga-bunganya.

Verse 15

वीक्षमाणो महाराज ददर्श सर उत्तमम् । पुण्योदकेन संपूर्णं विस्तीर्णं पंचयोजनम्

Wahai Maharaja, ketika baginda memandang sekeliling, terlihat sebuah tasik yang utama—penuh dengan air suci yang membawa pahala, dan terbentang seluas lima yojana.

Verse 16

हंसकारंडवाकीर्णं जलपक्षिविनादितम् । कमलैश्चापि मुदितं श्वेतोत्पलविराजितम्

Tasik itu dipenuhi angsa dan itik kāraṇḍava, bergema dengan panggilan burung air; berseri dengan bunga teratai, dan indah dengan utpala putih.

Verse 17

रक्तोत्पलैः शोभमानं हाटकोत्पलमंडितम् । नीलोत्पलैः प्रकाशितं कल्हारैरतिशोभितम्

Ia bersinar dengan utpala merah, dihiasi teratai keemasan; diterangi utpala biru dan makin indah oleh bunga kalhāra.

Verse 18

मत्तैर्मधुकरैश्चपि सर्वत्र परिनादितम् । एवं सर्वगुणोपेतं ददर्श सर उत्तमम्

Di seluruh tempat bergema dengung lebah yang mabuk madu; demikianlah baginda menyaksikan tasik yang utama itu, lengkap dengan segala keindahan dan kebajikan.

Verse 19

पंचयोजनविस्तीर्णं दशयोजनदीर्घकम् । तडागं सर्वतोभद्रं दिव्यभावैरलंकृतम्

Takungan (tadāga) itu selebar lima yojana dan sepanjang sepuluh yojana; berkat dan indah dari setiap sisi, dihiasi dengan sifat-sifat ketuhanan.

Verse 20

रथवेगेन संखिन्नः किंचिच्छ्रमनिपीडितः । निषसाद तटे तस्य चूतच्छायां सुशीतलाम्

Letih oleh laju kereta dan sedikit terhimpit oleh kepenatan, baginda pun duduk di tebing itu, di bawah teduhan pohon mangga yang amat sejuk.

Verse 21

स्नात्वा पीत्वा जलं शीतं पद्मसौगंध्यवासितम् । सर्वश्रमोपशमनममृतोपममेव तत्

Sesudah mandi dan meminum air sejuk yang diharumi bau teratai, segala penat pun terhapus; sesungguhnya ia bagaikan amerta.

Verse 22

वृक्षच्छाये ततस्तस्मिन्नुपविष्टेन भूभृता । गीतध्वनिः समाकर्णि गीयमानो यथा तथा

Kemudian, ketika raja duduk di bawah teduhan pohon, baginda mendengar alunan nyanyian—kadang begini, kadang begitu.

Verse 23

यथा स्त्री गायते दिव्या तथायं श्रूयते ध्वनिः । गीतप्रियो महाराज एव चिंतां परां गतः

Seperti nyanyian seorang wanita kayangan, demikianlah bunyi itu kedengaran. Maharaja yang mencintai lagu pun jatuh ke dalam kegusaran yang mendalam.

Verse 24

चिंताकुलस्तु धर्मात्मा यावच्चिंतयते क्षणम् । तावन्नारी वरा काचित्पीनश्रोणी पयोधरा

Ketika insan dharma itu, resah oleh kebimbangan, termenung seketika, pada saat itu juga muncullah seorang wanita utama—berpinggul lebar dan berdada penuh.

Verse 25

नृपतेः पश्यतस्तस्य वने तस्मिन्समागता । सर्वाभरणशोभांगी शीललक्षणसंपदा

Tatkala raja memerhati, dia pun datang ke rimba itu; seluruh anggota tubuhnya berseri oleh segala perhiasan, serta dikurniai kekayaan budi pekerti dan tanda-tanda bertuah.

Verse 26

तस्मिन्वने समायाता नृपतेः पुरतः स्थिता । तामुवाच महाराजः का हि कस्य भविष्यसि

Setelah tiba di rimba itu, dia berdiri di hadapan raja. Lalu maharaja bertitah, “Siapakah engkau, dan akan menjadi milik siapa (isteri/anak perempuan)?”

Verse 27

किमर्थं हि समायाता तन्मे त्वं कारणं वद । पृष्टा सती तदा तेन न किंचिदपि पिप्पल

“Atas tujuan apa engkau datang ke sini? Nyatakan sebabnya kepadaku.” Namun ketika ditanya demikian pada saat itu, Pippalā tidak berkata apa-apa sama sekali.

Verse 28

शुभाशुभं च भूपालं प्रत्यवोचद्वरानना । प्रहस्यैव गता शीघ्रं वीणादंडकराऽबला

Wanita berwajah jelita itu menjawab sang bhūpāla tentang yang bertuah dan yang tidak bertuah; kemudian sambil tertawa kecil, si wanita lembut—dengan memegang leher vīṇā di tangannya—segera berlalu pergi.

Verse 29

विस्मयेनापि राजेंद्रो महता व्यापितस्तदा । मया संभाषिता चेयं मां न ब्रूते स्म सोत्तरम्

Ketika itu raja diliputi kehairanan yang besar; walaupun aku menegurnya, dia tidak berkata sepatah jawapan pun kepadaku.

Verse 30

पुनश्चिंतां समापेदे ययातिः पृथिवीपतिः । यो वै मृगो मया दृष्टश्चतुःशृंगः सुवर्णकः

Maka Raja Yayāti, penguasa bumi, sekali lagi tenggelam dalam renungan cemas: “Rusa yang aku lihat itu—sesungguhnya—bertanduk empat dan berwarna emas.”

Verse 31

तस्मान्नारी समुद्भूता तत्सत्यं प्रतिभाति मे । मायारूपमिदं सत्यं दानवानां भविष्यति

Oleh sebab itu, daripada hal itu muncullah seorang wanita; perkara ini tampak padaku sebagai benar. Hakikat ini, dalam rupa māyā (ilusi), akan terjadi bagi kaum Dānava.

Verse 32

चिंतयित्वा क्षणं राजा ययातिर्नहुषात्मजः । यावच्चिंतयते राजा तावन्नारी महावने

Raja Yayāti, putera Nahuṣa, berfikir sejenak. Dan selama raja masih menimbang-nimbang, wanita itu tetap berada di rimba yang besar.

Verse 33

अंतर्धानं गता विप्र प्रहस्य नृपनंदनम् । एतस्मिन्नंतरे गीतं सुस्वरं पुनरेव तत्

Wahai brāhmaṇa, dia lenyap dari pandangan setelah tertawa memperolok putera raja. Dalam sela waktu itu juga, nyanyian yang sama, merdu suaranya, terdengar kembali.

Verse 34

शुश्रुवे परमं दिव्यं मूर्छनातानसंयुतम् । जगाम सत्वरं राजा यत्र गीतध्वनिर्महान्

Baginda mendengar bunyi yang amat luhur lagi bersifat ilahi, lengkap dengan mūrchanā serta rangkaian nada dan lenggok. Lalu raja segera bergegas ke tempat munculnya gema nyanyian yang besar itu.

Verse 35

जलांते पुष्करं चैव सहस्रदलमुत्तमम् । तस्योपरि वरा नारी शीलरूपगुणान्विता

Di tepi air tampak pula sekuntum teratai utama yang indah, berkelopak seribu. Di atasnya berdiri seorang wanita mulia, dikurniai kesusilaan, kecantikan, dan sifat-sifat terpuji.

Verse 36

दिव्यलक्षणसंपन्ना दिव्याभरणभूषिता । दिव्यैर्भावैः प्रभात्येका वीणादंडकराविला

Dia dikurniai tanda-tanda ilahi dan dihiasi perhiasan samawi. Dengan bhāva yang luhur dia bersinar seorang diri; tangannya bergerak pada leher vīṇā.

Verse 37

गायंती सुस्वरं गीतं तालमानलयान्वितम् । तेन गीतप्रभावेण मोहयंती चराचरान्

Dia menyanyikan lagu yang merdu, lengkap dengan tāla, māna dan laya. Dengan pengaruh nyanyian itu, dia memukau semua makhluk, yang bergerak mahupun yang tidak bergerak.

Verse 38

देवान्मुनिगणान्सर्वान्दैत्यान्गंधर्वकिन्नरान् । तां दृष्ट्वा स विशालाक्षीं रूपतेजोपशालिनीम्

Dia melihat semua dewa, seluruh kumpulan para muni, para Daitya, serta Gandharva dan Kinnara. Dan apabila melihat wanita bermata luas itu—penuh keindahan dan sinar gemilang—dia pun terpukau hairan.

Verse 39

संसारे नास्ति चैवान्या नारीदृशी चराचरे । पुरा नटो जरायुक्तो नृपतेः कायमेव हि

Dalam alam yang bergerak dan tidak bergerak, tiada wanita lain seumpamanya. Dahulu, seorang pelakon tua hanyalah tubuh sang raja semata-mata, seakan-akan sekadar rupa berjasad.

Verse 40

संचारितो महाकामस्तदासौ प्रकटोभवत् । घृतं स्पृष्ट्वा यथा वह्नी रश्मिवान्संप्रजायते

Apabila nafsu agung itu digerakkan, maka ia pun terserlah—laksana api menyentuh ghee lalu marak menyala dengan nyala yang bercahaya.

Verse 41

तां च दृष्ट्वा तथा कामस्तत्कायात्प्रकटोऽभवत् । मन्मथाविष्टचित्तोसौ तां दृष्ट्वा चारुलोचनाम्

Tatkala melihatnya, Kāma (Kāmadeva) serta-merta terserlah dari tubuhnya sendiri. Dengan hati dirasuk Manmatha, dia merenung wanita bermata indah itu.

Verse 42

ईदृग्रूपा न दृष्टा मे युवती विश्वमोहिनी । चिंतयित्वा क्षणं राजा कामसंसक्तमानसः

“Belum pernah aku melihat gadis muda serupa ini, yang memesona seluruh alam.” Setelah berfikir seketika, sang raja—dengan hati terbelit oleh nafsu—(berkata/bertindak).

Verse 43

तस्याः सविरहेणापि लुब्धोभून्नृपतिस्तदा । कामाग्निना दह्यमानः कामज्वरेणपीडितः

Walau dalam perpisahan darinya, raja ketika itu tetap dikuasai ketamakan; terbakar oleh api Kāma dan diseksa oleh demam asmara.

Verse 44

कथं स्यान्मम चैवेयं कथं भावो भविष्यति । यदा मां गूहते बाला पद्मास्या पद्मलोचना

“Bagaimana dia boleh menjadi milikku, dan bagaimana perasaan ini akan timbul—tatkala gadis bermuka teratai dan bermata teratai itu memelukku?”

Verse 45

यदीयं प्राप्यते तर्हि सफलं जीवितं भवेत् । एवं विचिंत्य धर्मात्मा ययातिः पृथिवीपतिः

“Jika hal ini diperoleh, nescaya hidup menjadi berbuah dan berhasil.” Demikianlah direnungi, Raja Yayāti yang dharmātmā, penguasa bumi, pun menetapkan tekadnya.

Verse 46

तामुवाच वरारोहां का त्वं कस्यापि वा शुभे । पूर्वं दृष्टा तु या नारी सा दृष्टा पुनरेव च

Baginda berkata kepada wanita yang mulia itu: “Wahai yang membawa keberkatan, siapakah engkau dan milik siapakah engkau? Wanita yang dahulu terlihat, kini terlihat kembali.”

Verse 47

तां पप्रच्छ स धर्मात्मा का चेयं तव पार्श्वगा । सर्वं कथय कल्याणि अहं हि नहुषात्मजः

Orang yang dharmātmā itu bertanya kepadanya: “Siapakah wanita yang berdiri di sisimu ini? Wahai yang membawa kebaikan, ceritakanlah semuanya, kerana aku putera Nahuṣa.”

Verse 48

सोमवंशप्रसूतोहं सप्तद्वीपाधिपः शुभे । ययातिर्नाम मे देवि ख्यातोहं भुवनत्रये

Wahai yang mulia, aku dilahirkan dalam Soma-vaṁśa (keturunan Bulan) dan menjadi pemerintah tujuh dvīpa. Wahai Devī, namaku Yayāti, termasyhur di tiga alam.

Verse 49

तव संगमने चेतो भावमेवं प्रवांछते । देहि मे संगमं भद्रे कुरु सुप्रियमेव हि

Hatiku merindu demikian akan penyatuan denganmu. Wahai yang mulia, kurniakanlah penyatuan itu kepadaku, dan lakukanlah apa yang paling menyenangkan.

Verse 50

यं यं हि वांछसे भद्रे तद्ददामि न संशयः । दुर्जयेनापि कामेन हतोहं वरवर्णिनि

Wahai wanita yang lemah lembut, apa sahaja yang engkau kehendaki akan aku kurniakan—tiada syak. Wahai yang berwajah elok, bahkan nafsu keinginan yang sukar ditundukkan telah menewaskan diriku.

Verse 51

तस्मात्त्राहि सुदीनं मां प्रपन्नं शरणं तव । राज्यं च सकलामुर्वीं शरीरमपि चात्मनः

Maka lindungilah aku yang hina dan gundah ini, kerana aku telah berserah diri dan berlindung padamu. Kepadamu aku persembahkan kerajaanku, seluruh bumi, bahkan tubuh dan diri (atman)ku sendiri.

Verse 52

संगमे तव दास्यामि त्रैलोक्यमिदमेव ते । तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा सा स्त्री पद्मनिभानना

“Pada saat penyatuan kita, akan aku anugerahkan kepadamu tiga alam ini.” Mendengar kata-kata raja itu, wanita yang berwajah laksana teratai itu pun (terharu hatinya).

Verse 53

विशालां स्वसखीं प्राह ब्रूहि राजानमागतम् । नाम चोत्पत्तिस्थानं च पितरं मातरं शुभे

Dia berkata kepada sahabatnya, Viśālā: “Ceritakan tentang raja yang telah datang—namanya, tempat asalnya, dan wahai yang mulia, ayah serta ibunya juga.”

Verse 54

ममापि भावमेकाग्रमस्याग्रे च निवेदय । तस्याश्च वांछितं ज्ञात्वा विशाला भूपतिं तदा

“Sampaikan juga di hadapannya niatku yang sebulat hati.” Setelah memahami apa yang diinginkannya, Viśālā pun ketika itu kepada sang raja (menyampaikan/bertindak) sebagaimana patut.

Verse 55

उवाच मधुरालापैः श्रूयतां नृपनंदन । विशालोवाच । काम एष पुरा दग्धो देवदेवेन शंभुना

Baginda bertutur dengan kata-kata manis: “Dengarlah, wahai putera raja.” Viśāla berkata: “Kāma ini pada zaman dahulu telah dibakar hangus oleh Śambhu, Dewa segala dewa.”

Verse 56

रुरोद सा रतिर्दुःखाद्भर्त्राहीनापि सुस्वरम् । अस्मिन्सरसि राजेंद्र सा रतिर्न्यवसत्तदा

Rati, walau kehilangan suami, menangis dalam dukanya dengan suara yang merdu. Wahai raja segala raja, pada ketika itu Rati pun menetap di tasik ini.

Verse 57

तस्य प्रलापमेवं सा सुस्वरं करुणान्वितम् । समाकर्ण्य ततो देवाः कृपया परयान्विताः

Mendengar rintihannya demikian—bersuara merdu namun sarat belas ihsan—para dewa pun tersentuh, dipenuhi kasih sayang yang paling luhur.

Verse 58

संजाता राजराजेंद्र शंकरं वाक्यमब्रुवन् । जीवयस्व महादेव पुनरेव मनोभवम्

Lalu dia bangkit, wahai raja segala raja, dan berkata kepada Śaṅkara: “Wahai Mahādeva, hidupkanlah kembali Manobhava sekali lagi.”

Verse 59

वराकीयं महाभाग भर्तृहीना हि कीदृशी । कामेनापि समायुक्तामस्मत्स्नेहात्कुरुष्व हि

“Wahai yang amat mulia, apakah daya wanita malang ini tanpa suami? Walaupun dia masih terkait dengan kama (nafsu), demi kasih sayangmu kepadaku, lakukanlah kurnia ini—sesungguhnya.”

Verse 60

तच्छ्रुत्वा च वचः प्राह जीवयामि मनोभवम् । कायेनापि विहीनोयं पंचबाणो मनोभवः

Mendengar kata-kata itu, dia menjawab: “Aku akan menghidupkan kembali Manobhava. Walaupun tanpa jasad, Manobhava yang bersenjata lima anak panah itu tetap wujud.”

Verse 61

भविष्यति न संदेहो माधवस्य सखा पुनः । दिव्येनापि शरीरेण वर्तयिष्यति नान्यथा

Tiada keraguan: dia akan kembali menjadi sahabat Mādhava. Walaupun dengan tubuh ilahi, dia akan hidup hanya dengan cara demikian, tidak selainnya.

Verse 62

महादेवप्रसादाच्च मीनकेतुः स जीवितः । आशीर्भिरभिनंद्यैवं देव्याः कामं नरोत्तम

Dengan rahmat Mahādeva, Mīnaketu itu tetap hidup. Demikian, setelah menerima dan bersukacita atas berkat Dewi, insan terbaik itu menunaikan hajatnya.

Verse 63

गच्छ काम प्रवर्तस्व प्रियया सह नित्यशः । एवमाह महातेजाः स्थितिसंहारकारकः

“Pergilah, wahai Kāma; jalankanlah tugasmu, dan sentiasalah bersama kekasihmu.” Demikianlah sabda Yang Maha-bercahaya, pengatur pemeliharaan dan peleburan.

Verse 64

पुनः कामः सरःप्राप्तो यत्रास्ते दुःखिता रतिः । इदं कामसरो राजन्रतिरत्र सुसंस्थिता

Sekali lagi Kāma datang ke tasik tempat Rati duduk dalam dukacita. Katanya: “Wahai raja, inilah tasik bernama Kāmasaras; di sinilah Rati bersemayam dengan teguh.”

Verse 65

दग्धे सति महाभागे मन्मथे दुःखधर्षिता । रत्याः कोपात्समुत्पन्नः पावको दारुणाकृतिः

Tatkala Manmatha yang mulia telah hangus terbakar, Rati yang dihimpit dukacita menyalakan, dari amarahnya, api berwajah ngeri dan dahsyat.

Verse 66

अतीवदग्धा तेनापि सा रतिर्मोहमूर्छिता । अश्रुपातं मुमोचाथ भर्तृहीना नरोत्तम

Oleh api itu juga Rati terbakar amat sangat, lalu rebah pengsan dalam keliru; wahai insan termulia, tanpa suami ia pun menumpahkan air mata.

Verse 67

नेत्राभ्यां हि जले तस्याः पतिता अश्रुबिंदवः । तेभ्यो जातो महाशोकः सर्वसौख्यप्रणाशकः

Sesungguhnya dari kedua matanya gugur titisan air mata ke dalam air; daripadanya bangkit dukacita besar yang memusnahkan segala kebahagiaan.

Verse 68

जरा पश्चात्समुत्पन्ना अश्रुभ्यो नृपसत्तम । वियोगो नाम दुर्मेधास्तेभ्यो जज्ञे प्रणाशकः

Wahai raja termulia, kemudian daripada air mata lahir ketuaan; dan daripada air mata itu terbit pemusnah bernama ‘Viyoga’—perpisahan, suatu daya yang dungu dan celaka.

Verse 69

दुःखसंतापकौ चोभौ जज्ञाते दारुणौ तदा । मूर्छा नाम ततो जज्ञे दारुणा सुखनाशिनी

Ketika itu lahir dua daya yang dahsyat—dukacita dan kepanasan derita; sesudahnya terbit ‘Mūrcchā’ yakni pengsan, garang dan pemusnah kebahagiaan.

Verse 70

शोकाज्जज्ञे महाराज कामज्वरोथ विभ्रमः । प्रलापो विह्वलश्चैव उन्मादो मृत्युरेव च

Wahai Maharaja, daripada dukacita timbullah demam asmara, lalu kekeliruan; meracau dan gelisah tidak berdaya, juga kegilaan—bahkan kematian sendiri.

Verse 71

तस्याश्च अश्रुबिंदुभ्यो जज्ञिरे विश्वनाशकाः । रत्याः पार्श्वे समुत्पन्नाः सर्वे तापांगधारिणः

Daripada titisan air matanya lahirlah makhluk-makhluk pemusnah alam; muncul di sisi Rati, semuanya menanggung tanda-tanda azab kepanasan pada tubuh.

Verse 72

मूर्तिमंतो महाराज सद्भावगुणसंयुताः । काम एष समायातः केनाप्युक्तं तदा नृप

Wahai Maharaja, berhimpun budi mulia dan segala kebajikan, inilah Kama-dewa telah menampakkan diri dalam rupa berjasad—wahai raja, pada waktu itu atas panggilan seseorang.

Verse 73

महानंदेन संयुक्ता दृष्ट्वा कामं समागतम् । नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यां पतिता अश्रुबिन्दवः

Dilimpahi sukacita besar, tatkala melihat Kama-dewa datang, kedua-dua matanya penuh air mata; lalu titisan-titisan pun jatuh ke bawah.

Verse 74

अप्सु मध्ये महाराज चापल्याज्जज्ञिरे प्रजाः । प्रीतिर्नाम तदा जज्ञे ख्यातिर्लज्जा नरोत्तम

Wahai Maharaja, di tengah perairan, daripada sifat tidak tetap lahirlah makhluk-makhluk. Lalu terbitlah yang bernama ‘Prīti’ (Kasih), serta ‘Khayāti’ (Kemasyhuran) dan ‘Lajjā’ (Malu), wahai insan utama.

Verse 75

तेभ्यो जज्ञे महानंद शांतिश्चान्या नृपोत्तम । जज्ञाते द्वे शुभे कन्ये सुखसंभोगदायिके

Daripada mereka lahirlah Mahānanda dan seorang lagi bernama Śānti, wahai raja yang utama. Dua puteri yang bertuah lagi suci turut lahir, pemberi sukacita dan kenikmatan.

Verse 76

लीलाक्रीडा मनोभाव संयोगस्तु महान्नृप । रत्यास्तु वामनेत्राद्वै आनंदादश्रुबिंदवः

Wahai raja agung, lila permainan mereka dan penyatuan hati mereka amat mendalam. Dari mata kiri Rati, benar-benar timbul titisan air mata kerana limpahan ananda.

Verse 77

जलांते पतिता राजंस्तस्माज्जज्ञे सुपंकजम् । तस्मात्सुपंकजाज्जाता इयं नारी वरानना

Wahai Raja, ketika dia jatuh di tepi perairan, dari situ terbitlah sekuntum teratai yang indah. Daripada teratai yang indah itu lahirlah wanita ini yang berwajah jelita.

Verse 78

अश्रुबिंदुमती नाम रतिपुत्री नरोत्तम । तस्याः प्रीत्या सुखं कृत्वा नित्यं वर्त्ते समीपगा

Wahai insan yang utama, ada seorang wanita bernama Aśrubindumatī, puteri Rati. Kerana kasih kepadanya, dia sentiasa berada dekat, memberi ketenteraman dan kebahagiaan.

Verse 79

सखीभावस्वभावेन संहृष्टा सर्वदा शुभा । विशाला नाम मे ख्यातं वरुणस्य सुता नृप

Dengan tabiat persahabatan yang mesra, dia sentiasa gembira dan membawa keberkatan. Wahai raja, dia dikenal kepadaku sebagai Viśālā, puteri Dewa Varuṇa.

Verse 80

अस्याश्चांते प्रवर्तामि स्नेहात्स्निग्धास्मि सर्वदा । एतत्ते सर्वमाख्यातमस्याश्चात्मन एव ते

Kerana kasih sayang, aku tetap setia berbakti kepadanya hingga ke penghujung; aku sentiasa terikat dengan kelembutan cinta. Kini telah aku khabarkan kepadamu semuanya—yakni segala yang merupakan diri sejatinya.

Verse 81

तपश्चचार राजेंद्र पतिकामा वरानना । राजोवाच । सर्वमेव त्वयाख्यातं मया ज्ञातं शुभे शृणु

Wahai raja yang agung, wanita berwajah indah itu, yang mendambakan suami, telah melakukan tapa. Raja berkata: “Wahai yang membawa keberkatan, segala yang engkau jelaskan telah aku fahami; kini dengarkanlah.”

Verse 82

मामेवं हि भजत्वेषा रतिपुत्री वरानना । यमेषा वांछते बाला तत्सर्वं तु ददाम्यहम्

“Biarlah puteri Rati yang berwajah elok ini menyembah-Ku dengan cara demikian; apa sahaja yang diingini gadis muda ini, semuanya pasti akan Aku kurniakan.”

Verse 83

तथा कुरुष्व कल्याणि यथा मे वश्यतां व्रजेत् । विशालोवाच । अस्या व्रतं प्रवक्ष्यामि तदाकर्णय भूपते

“Wahai wanita yang sejahtera, lakukanlah demikian agar dia tunduk di bawah kuasa-Ku.” Viśāla berkata: “Aku akan menyatakan vratanya; wahai raja, dengarkanlah.”

Verse 84

पुरुषं यौवनोपेतं सर्वज्ञं वीरलक्षणम् । देवराजसमं राजन्धर्माचारसमन्वितम्

“Dia seorang lelaki yang dikurniai usia muda, maha mengetahui, bertanda sifat-sifat wira; wahai raja, setara dengan raja para dewa, serta dihiasi amalan dharma dan tata laku yang benar.”

Verse 85

तेजस्विनं महाप्राज्ञं दातारं यज्विनां वरम् । गुणानां धर्मभावस्य ज्ञातारं पुण्यभाजनम्

Dia bersinar mulia, amat bijaksana, pemurah pemberi, terbaik antara pelaksana yajna—memahami segala kebajikan dan roh dharma, wadah yang layak bagi pahala suci.

Verse 86

लोक इंद्रसमं राजन्सुयज्ञैर्धर्मतत्परम् । सर्वैश्वर्यसमोपेतं नारायणमिवापरम्

Wahai Raja, pada pandangan dunia dia setara Indra—tekun pada dharma melalui yajna yang mulia—dilengkapi segala kemakmuran, bagaikan Nārāyaṇa yang lain.

Verse 87

देवानां सुप्रियं नित्यं ब्राह्मणानामतिप्रियम् । ब्रह्मण्यं वेदतत्त्वज्ञं त्रैलोक्ये ख्यातविक्रमम्

Dia sentiasa dikasihi para dewa, amat disayangi para brāhmaṇa—setia kepada Brahman dan kaum brāhmaṇa, mengetahui hakikat Veda, dan masyhur di tiga alam kerana keberaniannya.

Verse 88

एवंगुणैः समुपेतं त्रैलोक्येन प्रपूजितम् । सुमतिं सुप्रियं कांतं मनसा वरमीप्सति

Demikian berhias dengan sifat-sifat mulia itu dan dihormati di tiga alam, dia mengingini dalam hati suatu kurnia: lelaki yang bijaksana, dikasihi, dan menawan.

Verse 89

ययातिरुवाच । एवं गुणैः समुपेतं विद्धि मामिह चागतम् । अस्यानुरूपो भर्त्ताहं सृष्टो धात्रा न संशयः

Yayāti berkata: Ketahuilah bahawa aku datang ke sini dengan sifat-sifat yang sama ini. Tanpa syak, Sang Pencipta telah membentukku sebagai suami yang sepadan dengannya.

Verse 90

विशालोवाच । भवंतं पुण्यसंवृद्धं जाने राजञ्जगत्त्रये । पूर्वोक्ता ये गुणाः सर्वे मयोक्ताः संति ते त्वयि

Viśāla berkata: Wahai Raja, aku mengetahui tuanku amat diperkaya oleh pahala kebajikan di seluruh tiga alam. Segala sifat mulia yang telah kusebutkan dahulu, sesungguhnya ada pada diri tuanku.

Verse 91

एकेनापि च दोषेण त्वामेषा हि न मन्यते । एष मे संशयो जातो भवान्विष्णुमयो नृप

Walau hanya kerana satu cela, dia tidak menerima tuanku. Wahai nṛpa, timbul keraguanku—adakah tuanku viṣṇu-maya, yakni dipenuhi hakikat dan sifat Viṣṇu?

Verse 92

ययातिरुवाच । समाचक्ष्व महादोषं यमेषा नानुमन्यते । तत्त्वेन चारुसर्वांगी प्रसादसुमुखी भव

Yayāti berkata: “Terangkan kepadaku dengan jelas dosa besar yang tidak diperkenankan oleh wanita yang elok, bertubuh sempurna ini. Katakanlah kebenaran menurut hakikat, dan jadilah tenang—biarlah wajahmu dilembutkan oleh anugerah.”

Verse 93

विशालोवाच । आत्मदोषं न जानासि कस्मात्त्वं जगतीपते । जरया व्याप्तकायस्त्वमनेनेयं न मन्यते

Viśāla berkata: “Mengapa, wahai penguasa dunia, tuanku tidak menyedari cela diri sendiri? Tubuh tuanku telah diselubungi usia tua; sebab itulah dia tidak menerima tuanku.”

Verse 94

एवं श्रुत्वा महद्वाक्यमप्रियं जगतीपतिः । दुःखेन महताविष्टस्तामुवाच पुनर्नृपः

Setelah mendengar kata-kata yang berat itu—walau tidak enak didengar—penguasa bumi diliputi dukacita yang besar; lalu raja berkata kepadanya sekali lagi.

Verse 95

जरादोषो न मे भद्रे संसर्गात्कस्यचित्कदा । समुद्भूतं ममांगे वै तं न जाने जरागमम्

Wahai wanita yang lemah-lembut lagi mulia, tidak pernah pada bila-bila masa cela usia tua timbul padaku kerana pergaulan dengan sesiapa. Namun ia telah nyata pada tubuhku; aku tidak mengetahui bagaimana datangnya jara (ketuaan) ini.

Verse 96

यं यं हि वांछते चैषा त्रैलोक्ये दुर्लभं शुभे । तमस्यै दातुकामोहं व्रियतां वर उत्तमः

Wahai wanita yang membawa keberkatan, apa pun yang dia inginkan—walau pun sukar didapati dalam tiga loka—aku rela mengurniakannya. Maka pilihlah kurnia yang paling utama.

Verse 97

विशालोवाच । जराहीनो यदा स्यास्त्वं तदा ते सुप्रिया भवेत् । एतद्विनिश्चितं राजन्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

Viśāla berkata: “Apabila engkau bebas daripada jara (usia tua), ketika itu dia akan menjadi amat dikasihi olehmu. Wahai raja, hal ini telah diputuskan dengan teguh—aku berkata benar, sungguh benar.”

Verse 98

श्रुतिरेवं वदेद्राजन्पुत्रे भ्रातरि भृत्यके । जरा संक्राम्यते यस्य तस्यांगे परिसंचरेत्

Wahai raja, Śruti menyatakan demikian: sama ada pada anak, saudara, ataupun hamba—jara berpindah kepada sesiapa yang telah ditentukan baginya; ia beredar dalam anggota tubuh orang itu.

Verse 99

तारुण्यं तस्य वै गृह्य तस्मै दत्वा जरां पुनः । उभयोः प्रीतिसंवादः सुरुच्या जायते शुभः

Dengan mengambil masa mudanya dan memberinya kembali jara (usia tua), Surucī menimbulkan pertukaran kasih sayang yang baik lagi berkat antara kedua-duanya.

Verse 100

यथात्मदानपुण्यस्य कृपया यो ददाति च । फलं राजन्हि तत्तस्य जायते नात्र संशयः

Wahai Raja, sesiapa yang bersedekah dengan belas ihsan akan memperoleh buah pahala yang sama seperti kebajikan penyerahan diri; tiada keraguan padanya.

Verse 101

दुःखेनोपार्जितं पुण्यमन्यस्मै हि प्रदीयते । सुपुण्यं तद्भवेत्तस्य पुण्यस्य फलमश्नुते

Pahala yang diperoleh dengan susah payah, apabila diserahkan kepada orang lain, menjadi pahala yang besar baginya; dan dia menikmati buah pahala itu.

Verse 102

पुत्राय दीयतां राजंस्तस्मात्तारुण्यमेव च । प्रगृह्यैव समागच्छ सुंदरत्वेन भूपते

Maka, wahai Raja, serahkanlah kerajaan kepada puteramu—dan juga masa muda. Wahai penguasa bumi, setelah menerimanya, kembalilah segera, berhias dengan keelokan.

Verse 103

यदा त्वमिच्छसे भोक्तुं तदा त्वं कुरुभूपते । एवमाभाष्य सा भूपं विशाला विरराम ह

“Apabila engkau ingin makan, wahai raja kaum Kuru, maka pada saat itu engkau boleh makan.” Setelah berkata demikian kepada raja, Viśālā pun diam.

Verse 104

सुकर्मोवाच । एवमाकर्ण्य राजेंद्रो विशालामवदत्तदा । राजोवाच । एवमस्तु महाभागे करिष्ये वचनं तव

Sukarma berkata: Setelah mendengar demikian, raja segala raja pun berkata kepada Viśālā. Raja bersabda: “Demikianlah, wahai wanita mulia; aku akan melakukan menurut kata-katamu.”

Verse 105

कामासक्तः समूढस्तु ययातिः पृथिवीपतिः । गृहं गत्वा समाहूय सुतान्वाक्यमुवाच ह

Raja Yayāti, penguasa bumi—dalam kekeliruan dan terikat pada nafsu indera—pulang ke istana, memanggil putera-puteranya, lalu menuturkan kata-kata ini kepada mereka.

Verse 106

तुरुं पूरुं कुरुं राजा यदुं च पितृवत्सलम् । कुरुध्वं पुत्रकाः सौख्यं यूयं हि मम शासनात्

Raja bersabda: “Jadikan Turu, Pūru, Kuru dan Yadu—yang berbakti kepada ayah—hidup makmur dan sejahtera. Wahai anak-anakku, peliharalah kesejahteraanmu, kerana kamu bertindak di bawah perintahku.”

Verse 107

पुत्रा ऊचुः । पितृवाक्यं प्रकर्तव्यं पुत्रैश्चापि शुभाशुभम् । उच्यतां तात तच्छीघ्रं कृतं विद्धि न संशयः

Para putera berkata: “Titah ayah wajib dilaksanakan oleh anak-anak, sama ada membawa kebaikan atau keburukan. Wahai ayahanda, nyatakanlah segera; ketahuilah, ia telah dianggap terlaksana, tanpa syak.”

Verse 108

एवमाकर्ण्यतद्वाक्यं पुत्राणां पृथिवीपतिः । आचचक्षे पुनस्तेषु हर्षेणाकुलमानसः

Setelah mendengar kata-kata putera-puteranya itu, penguasa bumi pun berkata lagi kepada mereka; hatinya meluap gembira, namun fikirannya tergoncang dan tidak tenteram oleh sukacita.