Adhyaya 93

Verse 1

इस प्रकार श्रीमह्ााभारत कर्णपर्वमें शल्यका युद्धसे प्रत्यागमनविषयक बानबेवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥/ ९२ ॥। ऑपन--माज बछ। अकाल त्रिनवतितमो<्थ्याय: भीमसेनद्वारा पचीस हजार पैदल सैनिकोंका वध

Sanjaya berkata: Demikian berakhir bab kesembilan puluh dua dalam Karna Parva bagi Mahabharata yang agung, yang menghuraikan kepulangan Śalya dari medan perang. Kini bermula bab kesembilan puluh tiga: pembantaian dua puluh lima ribu askar pejalan kaki oleh Bhimasena, pemusnahan korps kereta perang oleh Arjuna, pelarian tentera Kaurava, dan usaha sia-sia Duryodhana untuk menahan kekalahan itu. Dhritarashtra berkata: Dalam pertempuran sengit antara Karna dan Arjuna—pada hari yang menggerunkan itu, ketika bala tentera hangus dan dihalau lari—bagaimanakah keadaan pasukan Kurus dan Srinjayas, yang digoncang dan dikoyak oleh hujan anak panah?

Verse 2

धृतराष्ट्रने पूछा--संजय! कर्ण और अर्जुनके उस संग्राममें, जबकि सबके लिये भयानक दिन उपस्थित हुआ था, बाणोंकी आगसे दग्ध और उन्मथित होकर भागती हुई कौरव-सेना तथा सूृंजय-सेनाकी कैसी अवस्था हुई? ।।

Sanjaya berkata: Wahai Raja, dengarlah dengan penuh perhatian ketika aku menceritakan apa yang telah berlaku—kemusnahan yang dahsyat dan amat besar di medan perang: kehancuran tubuh-tubuh manusia, serta binasanya gajah dan kuda juga.

Verse 3

यत्र कर्णे हते पार्थ: सिंहनादमथाकरोत्‌ । तदा तव सुतान्‌ राजन्नाविवेश महद्‌ भयम्‌,महाराज! कर्णके मारे जानेपर अर्जुनने महान्‌ सिंहनाद किया, उस समय आपके पुत्रोंके मनमें बड़ा भारी भय समा गया

Sanjaya berkata: Apabila Karṇa telah terbunuh, Pārtha (Arjuna) mengaum seperti singa. Pada saat itu, wahai Raja, ketakutan yang besar menyelinap ke dalam hati putera-puteramu.

Verse 4

न संधातुमनीकानि न चैवाशु पराक्रमे । आसीद्‌ बुद्धि्ते कर्णे तव योधस्य कहिचित्‌

Sanjaya berkata: “Pada bila-bila masa pun, wahai Karṇa, pahlawanmu tidak menunjukkan kewarasan fikiran untuk menyusun semula barisan perang, mahupun bertindak dengan keberanian yang pantas dan tegas.”

Verse 5

जब कर्णका वध हो गया, तब आपके किसी भी योद्धाका मन कदापि जल्दी पराक्रम दिखानेमें नहीं लगा और न सेनाको संगठित रखनेकी ओर ही किसीका ध्यान गया ।।

Sanjaya berkata: Wahai Raja, apabila Karṇa telah terbunuh, tiada seorang pun antara pahlawanmu yang berani menzahirkan keberanian yang pantas, dan tiada pula yang menumpukan fikiran untuk mengekalkan tentera dalam tertib. Seperti para pedagang yang ingin menyeberang, namun di lautan yang dalam dan tidak bertepi, apabila ribut mengamuk lalu kapal mereka pecah, mereka menjadi bingung dan tidak berdaya—demikianlah juga kaum Kaurava menjadi hilang arah apabila Arjuna yang bermakota membunuh Karṇa, yang berdiri laksana sebuah pulau tempat bersandar di tengah gelombang perang.

Verse 6

सूतपुत्रे हते राजन्‌ वित्रस्ता: शस्त्रविक्षता: | अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगा: सिंहैरिवार्दिता:

Sanjaya berkata: “Wahai Raja, apabila putera sais kereta itu terbunuh, para askar Kaurava dilanda panik. Terkoyak dan terluka oleh senjata, mereka menjadi seperti rusa yang diburu singa—tanpa pelindung, tanpa tempat bergantung, mendambakan seorang penjaga.”

Verse 7

भग्नश्‌ड्जा वृषा यद्वद्‌ भग्नदंष्टा इवोरगा: । प्रत्यपायाम सायाह्ले निर्जिता: सव्यसचिना

Sañjaya berkata: Menjelang senja, setelah ditewaskan semangat kami oleh Savyasācin (Arjuna), kami berundur menuju khemah. Keadaan kami seperti lembu jantan yang patah tanduknya, dan seperti ular yang hancur taring bisanya—masih hidup, namun hilang daya untuk menyambar.

Verse 8

हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ता निशितै: शरै: । सूतपुत्रे हते राजन पुत्रास्ते दुद्रुवुर्भयात्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, apabila putera sais kereta (Sūtaputra) telah terbunuh, putera-puteramu—yang sudah kehilangan wira-wira utama, dihancurkan dan ditebas oleh anak panah tajam—melarikan diri kerana ketakutan.

Verse 9

विस््रस्तयन्त्रकवचा: कांदिग्भूता विचेतस: । अन्योन्यमवमृदनन्तो वीक्षमाणा भयार्दिता:

Sañjaya berkata: Jentera perang dan perisai mereka tercicir. Dalam kebingungan dan hilang pertimbangan, mereka bahkan tidak mampu menentukan ke arah mana harus lari. Dalam panik mereka saling menghimpit dan memijak, memandang ke segenap penjuru, ditenggelami ketakutan.

Verse 10

मामेव नूनं बीभत्सुममिव च वृकोदर: । अभियातीति मन्वाना:ः पेतुर्मम्लुश्च सम्भ्रमात्‌

Sañjaya berkata: Menyangka dalam hati, “Pasti Arjuna, Si Mengerikan itu, mengejar aku seorang; dan Bhīma, Si Perut Serigala, mara terus ke arahku,” para askar Kaurava dikuasai panik lalu tersandung dan jatuh. Keyakinan mereka runtuh, dan mereka menjadi seluruhnya muram.

Verse 11

हयानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथा: । आरुहा जवसम्पन्ना: पदातीन्‌ प्रजहुर्भयात्‌

Sañjaya berkata: Ada yang menaiki kuda, ada yang menaiki gajah, dan para maharatha yang lain naik ke atas rata. Didorong ketakutan, mereka melarikan diri dengan laju, meninggalkan askar-askar pejalan kaki di medan.

Verse 12

कुण्जरै: स्यन्दना: क्षुण्णा: सादिनश्न महारथै: । पदातिसंघाश्षा श्वौचै: पलायद्िर्भयार्दितै:

Sanjaya berkata: Dalam panik ketika melarikan diri, gajah-gajah menghancurkan kereta perang hingga berkeping-keping; para maharathi di atas ratha besar memijak dan menindas pasukan berkuda; dan kuda-kuda yang ketakutan, meluru tanpa kendali, mengoyak-royakkan gerombolan infantri. Dalam kekacauan medan perang, ketakutan itu sendiri menjadi senjata—membuat setiap cabang angkatan saling membinasakan dan melipatgandakan kehancuran melampaui niat yang disengajakan.

Verse 13

व्यालतस्करसंकीर्णे सार्थहीना यथा वने । सूतपुत्रे हते राजंस्तव योधास्तथाभवन्‌

Wahai Raja! Seperti orang yang terpisah daripada rombongannya di rimba yang dipenuhi ular dan penyamun, lalu menjadi tidak berpelindung dan jatuh ke dalam bencana besar—demikianlah juga para pahlawan tuanku apabila Suta-putra Karna telah gugur.

Verse 14

हतारोहा यथा नागाश्छिन्नहस्ता यथा नरा: । सर्वे पार्थमयं लोकं सम्पश्यन्तो भयार्दिता:

Seperti gajah yang penunggangnya telah terbunuh, seperti manusia yang tangannya terpenggal lalu jatuh ke dalam keadaan hina dan tidak berdaya—demikianlah seluruh Kaurava, dihimpit ketakutan, memandang segenap dunia seolah-olah dipenuhi oleh Arjuna, seakan-akan Arjuna ada di mana-mana.

Verse 15

सम्प्रेक्ष्य द्रवत: सर्वान्‌ भीमसेनभयार्दितान्‌ । दुर्योधनो5थ स्वं सूतं हा हा कृत्वेदमब्रवीत्‌

Sanjaya berkata: Wahai Maharaja! Ketika itu, melihat semua pahlawannya lari bertempiaran, dihimpit ketakutan terhadap Bhimasena, Duryodhana meratap “ha! ha!” lalu berkata kepada saisnya sendiri—

Verse 16

नातिक्रमेच्च मां पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्‌ । जघने सर्वसैन्यानां शनैरश्वान्‌ प्रचोदय

Sanjaya berkata: “Jangan biarkan Partha (Arjuna) mengejarku ketika aku berdiri siap dengan busur di tangan. Dari bahagian belakang seluruh bala tentera, paculah kuda ke hadapan—perlahan-lahan.”

Verse 17

'सूत! तुम धीरे-धीरे रथ आगे बढ़ाओ। मैं सम्पूर्ण सेनाओंके पीछे जब हाथमें धनुष लेकर खड़ा होऊँगा, उस समय अर्जुन मुझे लाँधकर आगे नहीं बढ़ सकते ।।

“Wahai Sūta! Gerakkanlah kereta ini perlahan-lahan ke hadapan. Apabila aku berdiri di belakang seluruh bala tentera dengan busur di tangan, maka Arjuna tidak akan mampu melangkaui aku untuk mara. Jika putera Kuntī itu bertempur denganku, pasti akan kutewaskan—tiada keraguan. Seperti samudera agung tidak dapat melampaui garis pantainya sendiri, demikian juga dia tidak dapat melangkaui aku.”

Verse 18

अद्यार्जुनं सगोविन्दं मानिनं च वृकोदरम्‌ । हन्यां शिष्टांस्तथा शत्रून्‌ कर्णस्यानृण्यमाप्नुयाम्‌

Sañjaya berkata: “Hari ini aku akan membunuh Arjuna bersama Govinda (Kṛṣṇa), dan juga Vṛkodara (Bhima) yang angkuh itu, serta musuh-musuh yang masih berbaki; hanya dengan itu barulah aku dapat terlepas daripada hutang budiku kepada Karna.”

Verse 19

तच्छुत्वा कुरुराजस्य शूरार्यसदृशं वचः । सूतो हेमपरिच्छन्नान्‌ शनैरश्वानचोदयत्‌,कुरुराज दुर्योधनकी वह श्रेष्ठ शूरवीरोंके योग्य बात सुनकर सारथिने सोनेके साज- बाजसे सजे हुए घोड़ोंको धीरे-धीरे आगे बढ़ाया

Sañjaya berkata: Mendengar kata-kata raja Kuru—yang layak bagi para wira bangsawan—kusir itu pun dengan tenang menggalakkan kuda-kuda yang berhias kelengkapan emas, lalu bergerak maju perlahan-lahan.

Verse 20

रथाश्चनागहीनास्तु पादातास्तव मारिष | पजञ्चविंशतिसाहसारा युद्धायैव व्यवस्थिता:,माननीय नरेश! उस समय रथों, घोड़ों और हाथियोंसे रहित आपके केवल पचीस हजार पैदल सैनिक ही युद्धके लिये डटे हुए थे

Sañjaya berkata: “Wahai yang mulia, pada ketika itu askar-askar kaki tuanku—tanpa kereta perang dan gajah—tetap berdiri teguh, dua puluh lima ribu jumlahnya, tersusun semata-mata untuk berperang.”

Verse 21

तान्‌ भीमसेन: संक्रुद्धो धृष्टद्युम्नश्व पार्षत: । बलेन चतुरज्गेण संवृत्याजघ्नतु: शरै:

Sañjaya berkata: Dalam kemarahan, Bhīmasena dan Dhṛṣṭadyumna, putera Pārṣata (Drupada), mengepung mereka dari segala arah dengan bala tentera empat angkatan, lalu mula menumpaskan mereka dengan hujan anak panah.

Verse 22

प्रत्ययुध्यन्त समरे भीमसेनं सपार्षतम्‌ । पार्थपार्षतयो श्वान्ये जगृहुस्तत्र नामनी

Sañjaya berkata: Dalam pertempuran itu, mereka berdiri teguh dan melawan balas Bhīmasena bersama para sahabat-pejuangnya. Yang lain di sana pula, sambil menyebut-nyebut nama “Bhīma” dan juara pihak Pārtha (Dhṛṣṭadyumna), melaungkan cabaran dengan suara lantang, memanggil mereka turun bertempur.

Verse 23

अक्रुध्यत रणे भीमस्तैस्तदा पर्यवस्थितै: । सो<वतीर्य रथात्तूर्ण गदापाणिरयुध्यत,उस समय भीमसेन रणमें कुपित हो उठे और तुरंत ही रथसे नीचे उतरकर हाथमें गदा ले वहाँ खड़े हुए पैदल-सैनिकोंके साथ युद्ध करने लगे

Sañjaya berkata: Ketika itu Bhīma, murka di tengah medan kerana pasukan yang berdiri teguh di hadapannya, segera turun dari keretanya; dengan gada di tangan, dia pun bertempur berjalan kaki melawan barisan infantri yang berhimpun.

Verse 24

न तान्‌ रथस्थो भूमिष्ठान्‌ धमपिक्षी वृकोदर: । योधयामास कौन्तेयो भुजवीर्यव्यपाश्रय:

Bhīmasena, putera Kuntī, Vṛkodara, yang bersandar pada kekuatan lengannya dan memelihara dharma peperangan, tidak bertempur dari atas kereta melawan para pejalan kaki yang berdiri di tanah.

Verse 25

जातरूपपरिच्छन्नां प्रगृह् महतीं गदाम्‌ | अवधीत्तावकान्‌ सर्वान्‌ दण्डपाणिरिवान्तक:,वे दण्डपाणि यमराजके समान सुवर्णजटित विशाल गदा हाथमें लेकर आपके समस्त सैनिकोंका वध करने लगे

Sañjaya berkata: Mengangkat sebuah gada besar bersalut emas, dia pun mula menewaskan seluruh bala tentera tuanku, bagaikan Yama, Sang Penghukum, yang memegang tongkat hukuman.

Verse 26

पदातिनो<पि संत्यज्य प्रियं जीवितमात्मन: । भीममभ्यद्रवन्‌ संख्ये पतड़ा ज्वलनं यथा

Sañjaya berkata: Bahkan para askar berjalan kaki, meninggalkan kasih pada nyawa sendiri, menyerbu ke arah Bhīma di medan laga, bagaikan rama-rama malam menerjah api yang menyala.

Verse 27

आसाद्य भीमसेन तु संरब्धा युद्धदुर्मदा: । विनेशु: सहसा दृष्टवा भूतग्रामा इवान्तकम्‌

Sañjaya berkata: Para askar itu—mengamuk oleh amarah dan mabuk oleh keangkuhan perang—menerpa untuk bertempur dengan Bhīmasena. Namun sebaik sahaja memandangnya seolah-olah Maut sendiri di hadapan mata, mereka pun musnah serta-merta, sebagaimana makhluk hidup binasa ketika melihat Yama, penguasa kematian.

Verse 28

श्येनवद्‌ विचरन्‌ भीमो गदाहस्तो महाबल: । पञ्चविंशतिसाहस्रांस्तावकान्‌ समपोथयत्‌,हाथमें गदा लिये बाजके समान विचरते हुए महाबली भीमसेनने आपके उन पचीसों हजार सैनिकोंको मार गिराया

Sañjaya berkata: Bhīma yang maha perkasa, bergada di tangan, merentas medan perang bagaikan helang yang berlegar pantas, lalu menghancurkan dua puluh lima ribu pahlawanmu.

Verse 29

हत्वा तत्पुरुषानीक॑ भीम: सत्यपराक्रम: । धृष्टय्युम्नं पुरस्कृत्य तस्थौ तत्र महाबल:,सत्यपराक्रमी महाबली भीमसेन उस पैदल सेनाका संहार करके धृष्टद्युम्नको आगे किये वहीं खड़े रहे

Sañjaya berkata: Setelah membunuh pasukan infantri itu, Bhīma—yang keberaniannya tidak pernah goyah—berdiri teguh di situ, menempatkan Dhṛṣṭadyumna di hadapan.

Verse 30

धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्‌ | माद्रीपुत्रौ तु शकुनिं सात्यकिश्व महारथ:

Sañjaya berkata: Dhanañjaya (Arjuna) yang gagah berani mara menyerang divisyen kereta perang musuh. Sementara itu, dua putera Mādrī (Nakula dan Sahadeva) bersama maharathi Sātyaki bergerak untuk berhadapan dengan Śakuni.

Verse 31

तस्याश्वसादीन्‌ सुबहूंस्ते निहत्य शितै: शरै:ः

Sañjaya berkata: Dengan anak panah yang tajam, dia membunuh banyak kuda serta para pengiringnya, lalu meneruskan serangan dengan lebih hebat.

Verse 32

धनंजयो<पि चाभ्येत्य रथानीकं तव प्रभो

Sañjaya berkata: “Wahai tuanku, Dhanañjaya (Arjuna) juga mara ke hadapan dan mendekati, lalu berhadapan dengan divisyen kereta perang tuanku.”

Verse 33

कृष्णसारथिमायान्तं दृष्टवा श्वेतहयं रथम्‌

Sañjaya berkata: “Melihat kereta perang yang ditarik kuda-kuda putih datang menghampiri, dengan Kṛṣṇa sebagai saisnya, mereka mengenali ketibaan kereta Arjuna yang dipandu secara ilahi—suatu pemandangan yang bukan sekadar tanda kekuatan tempur, tetapi juga kehadiran nasihat yang tajam dan strategi yang benar di tengah kekacauan perang.”

Verse 34

विप्रहीणरथाश्रैव शरैक्ष॒ परिकर्षिता:

Sañjaya berkata: “Dirampas kereta perang mereka dan diseret oleh hujan anak panah, para pahlawan jatuh ke dalam keadaan tidak berdaya—gambaran bahawa dalam perang, keangkuhan dan kedudukan runtuh apabila sandaran dihancurkan.”

Verse 35

हत्वा तान्‌ पुरुषव्याप्र: पज्चालानां महारथ:

Sañjaya berkata: “Setelah membunuh mereka, maharathi Pāñcāla—gagah, mengerahkan seluruh tenaga seorang kesatria—meneruskan pertempuran. Baris ini menegaskan momentum perang yang tidak mengenal henti, apabila keperkasaan dan kewajipan di medan tempur diceritakan seiring dengan beban moral yang berat kerana meragut nyawa.”

Verse 36

पुत्र: पाउ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नो महामना: । भीमसेन पुरस्कृत्य नचिरात्‌ प्रत्यदृश्यत

Sañjaya berkata: “Dhṛṣṭadyumna yang berhati luhur, putera raja Pāñcāla, dengan Bhīmasena di barisan hadapan, tidak lama kemudian muncul kembali—tampil semula dalam hiruk-pikuk medan perang dengan tekad dan kepimpinan yang diperbaharui.”

Verse 37

महाथनुर्धर: श्रीमानमित्रगणतापन: । पांचालराजकुमार, पांचाल महारथी और महामनस्वी पुरुषसिंह धृष्टद्युम्मन उन पैदल सैनिकोंका संहार करके भीमसेनको आगे किये शीघ्र ही वहाँ दिखायी दिये। वे महाधनुर्धर, तेजस्वी और शत्रुसमूहोंको संताप देनेवाले हैं ।।

Sañjaya berkata: Pemanah agung yang termasyhur, yang membakar barisan musuh—putera Pāñcāla, mahāratha Pāñcāla, singa di antara manusia yang berhati luhur, Dhṛṣṭadyumna—setelah membinasakan para askar pejalan kaki itu dan meletakkan Bhīmasena di hadapan, segera tampak di sana. Dia seorang pemanah perkasa, bersinar dengan keperwiraan, dan penyiksa bala musuh. (Dia kelihatan) dengan kuda-kuda berwarna seperti merpati dan panji yang dibuat daripada kayu kovidāra.

Verse 38

धृष्टद्युम्नं रणे दृष्टवा त्वदीया: प्रादवन्‌ भयात्‌ । धृष्टद्युम्नके रथके घोड़े कबूतरके समान रंगवाले थे, उनकी ध्वजापर कचनारके वृक्षका चिह्नन था। धृष्टद्युम्नको रणमें उपस्थित देख आपके योद्धा भयसे भाग खड़े हुए ।।

Apabila Dhṛṣṭadyumna kelihatan di medan perang, para pahlawanmu lari kerana takut. Kuda-kuda pada ratanya berwarna seperti merpati, dan pada panjinya tertera tanda pohon kacanāra. Melihat Dhṛṣṭadyumna hadir dalam pertempuran, bala tenteramu pun berpecah lari dalam ketakutan.

Verse 39

चेकितान: शिखण्डी च द्रौपदेयाश्ष॒ मारिष

Sañjaya berkata: “Cekitāna, Śikhaṇḍī, dan juga putera-putera Draupadī, wahai yang mulia.”

Verse 40

ते सर्वे तावकान प्रेक्ष्य द्रयतो5पि पराड्मुखान्‌

Sañjaya berkata: Melihat semua orangmu berpaling dan lari tergesa-gesa, dia menyedari dengan jelas kekacauan dan kehancuran barisan itu.

Verse 41

सेनावशेषं तं दृष्टवा तव सैन्यस्य पाण्डव:

Sañjaya berkata: Melihat bahawa hanya saki-baki tenteramu yang tinggal, Pāṇḍava (Arjuna)—yang masyhur di tiga alam—bangkit murka, menggenggam busur Gāṇḍīva; dengan denting talinya yang termasyhur, dia menerjang ke arah pasukan keretamu.

Verse 42

व्यवस्थित: सव्यसाची चुक्रोध बलवान्‌ नृप । धनंजयो रथानीकमभ्यवर्तत वीर्यवान्‌

Sañjaya berkata: Wahai Raja, Arjuna yang perkasa, masyhur sebagai pemanah yang mahir dengan kedua-dua tangan, meneguhkan dirinya; amarahnya menyala, lalu Dhanañjaya yang gagah mara ke hadapan menentang himpunan pasukan kereta perang yang rapat.

Verse 43

तत एनाञ्शरब्रातैः सहसा समवाकिरत्‌

Sañjaya berkata: Kemudian, serta-merta dia menghujaninya dengan rentetan anak panah yang padat.

Verse 44

तमसा संवृतेनाथ न सम किंचिद्‌ व्यदृश्यत । उन्होंने अपने बाणसमूहोंद्वारा उन सबको सहसा आच्छादित कर दिया। उस समय सब ओर अन्धकार फैल गया; अतः कुछ भी दिखायी नहीं देता था ।।

Sañjaya berkata: Wahai tuanku, apabila segala-galanya diselubungi kegelapan, tiada apa pun kelihatan dengan jelas. Dunia menjadi gelap dan permukaan bumi berubah menjadi kabus debu; pandangan lenyap di setiap penjuru.

Verse 45

योधा: सर्वे महाराज तावका: प्राद्रवन्‌ भयात्‌ | महाराज! इस प्रकार जब जगतमें अँधेरा छा गया और भूतलपर धूल-ही-धूल उड़ने लगी, तब आपके समस्त योद्धा भयभीत होकर भाग गये ।।

Sañjaya berkata: Wahai raja agung, semua pahlawan tuanku, dikuasai ketakutan, melarikan diri. Apabila kegelapan merebak dan debu tebal naik dari bumi, bala tentera Kaurava hilang keteguhan lalu pecah berundur.

Verse 46

परानभिमुखांश्रैव सुतस्ते समुपाद्रवत्‌ । ततो दुर्योधन: सर्वानाजुहावाथ पाण्डवान्‌

Sañjaya berkata: Putera tuanku menyerbu terus ke arah mereka yang menghadapinya. Lalu Duryodhana berseru, mencabar semua Pāṇḍava.

Verse 47

युद्धाय भरतश्रेष्ठ देवानिव पुरा बलि: । प्रजानाथ! आपकी सेनामें भगदड़ मच जानेपर आपके पुत्र कुरुराज दुर्योधनने अपने सामने खड़े हुए शत्रुओंपर धावा किया। भरतश्रेष्ठ! जैसे पूर्वकालमें राजा बलिने देवताओंको युद्धके लिये ललकारा था, उसी प्रकार दुर्योधनने भी समस्त पाण्डवोंका युद्धके लिये आह्वान किया ।।

Sañjaya berkata: Wahai yang terbaik antara keturunan Bharata! Ketika ketakutan dan kucar-kacir melanda bala tentera tuanku, putera tuanku—Duryodhana, raja kaum Kuru—menerjang terus ke arah musuh yang berdiri di hadapannya. Seperti pada zaman silam Raja Bali mencabar para dewa untuk berperang, demikian juga Duryodhana menyeru seluruh Pāṇḍava menyambut pertempuran. Lalu mereka, sambil mengaum bersama-sama, mara menyerangnya sebagai satu pasukan yang padu.

Verse 48

नानाशस्त्रभृतः क्रुद्धा भर्त्सयन्तो मुहुर्मुहु: । तब नाना प्रकारके अस्त्र-शस्त्र धारण किये कुपित पाण्डव-सैनिक एक साथ गर्जना करते हुए वहाँ दुर्योधनपर टूट पड़े और बारंबार उसे फटकारने लगे ।।

Sañjaya berkata: Para pahlawan yang memegang pelbagai jenis senjata, dalam kemarahan, berkali-kali mencerca dan memaki dirinya. Namun Duryodhana tidak gentar dan tidak keliru; di medan perang dia menyambut mereka dengan anak panah yang tajam bak pisau. Di tengah ribut cercaan dan serangan, dia tetap teguh, membalas amarah dengan daya tempur yang tidak mengenal henti.

Verse 49

तत्रावधीत्तत: क्रुद्ध शशशो5थ सहस्रश: । तत्‌ सैन्यं पाण्डवेयानां योधयामास सर्वतः

Di sana Duryodhana, dalam kemarahan, membunuh ratusan dan ribuan pahlawan pihak musuh dengan anak panah yang tajam. Dia berpusing ke segala arah, bertempur dengan bala tentera Pāṇḍava di seluruh medan.

Verse 50

तत्राद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्‌ । यदेक: सहितान्‌ सर्वान्‌ रणेड्युध्यत पाण्डवान्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja! Di sana kami menyaksikan keberanian yang menakjubkan pada putera tuanku: kerana dia seorang diri tetap teguh di medan perang dan bertempur melawan semua Pāṇḍava yang datang bersama-sama.”

Verse 51

ततो<पश्यन्महात्मा स स्वसैन्यं भूशदु:खितम्‌ । ततो<वस्थाप्य राजेन्द्र कृतबुद्धिस्तवात्मज:

Sañjaya berkata: Kemudian pahlawan yang berjiwa agung itu, melihat tenteranya sendiri tenggelam dalam kesengsaraan yang berat, meneguhkan dirinya kembali. Wahai yang terbaik antara raja-raja, putera tuanku, setelah menetapkan tekadnya, mengambil pendirian—teguh di tengah penderitaan bala tenteranya.

Verse 52

हर्षयन्निव तान्‌ योधानिदं वचनमत्रवीत्‌ । राजेन्द्र! उस समय आपके बुद्धिमान पुत्र महामनस्वी दुर्योधनने अपनी सेनाको जब बहुत दुःखी देखा

Sañjaya berkata: Seolah-olah menggembirakan para pahlawan itu, dia mengucapkan kata-kata ini. Wahai Raja! Pada ketika itu putera tuanku yang bijaksana, Duryodhana yang berjiwa agung, melihat bala tenteranya sangat tertekan, lalu menenangkan mereka semua serta menambah keberanian dan kegembiraan mereka, lalu berkata demikian.

Verse 53

गतानां यत्र वै मोक्ष: पाण्डवात्‌ कि गतेन व: । अल्पं च बलमेतेषां कृष्णौ च भृशविक्षतौ

Sañjaya berkata: “Di tempat di mana mereka yang gugur memperoleh pelepasan (moksha), apakah faedahnya pergi menentang Pāṇḍava? Kekuatan mereka sedikit sahaja, dan kedua-dua Kṛṣṇa itu pun parah terluka.”

Verse 54

अद्य सर्वान्‌ हनिष्यामि ध्रुवोी हि विजयो भवेत्‌ | 'योद्धाओ! तुम भयसे पीड़ित हो रहे हो। परंतु मैं ऐसा कोई स्थान नहीं देखता

Sañjaya berkata: “Hari ini aku akan membunuh mereka semua; kemenangan pasti milik kita. Tetapi kamu—yang berselerak, hancur, dan berpaling melarikan diri—akan ditewaskan oleh Pāṇḍava, kerana kamu telah menanggung dosa akibat perbuatan salahmu.”

Verse 55

अनुसृत्य वधिष्यन्ति श्रेयान्‌ न: समरे वध: । “यदि तुम अलग-अलग होकर भागोगे तो पाण्डव तुम सब अपराधियोंका पीछा करके तुम्हें मार डालेंगे। ऐसी दशामें युद्धमें मारा जाना ही हमारे लिये श्रेयस्कर है ।।

Sañjaya berkata: “Jika kamu berpecah-pecah dan melarikan diri seorang demi seorang, Pāṇḍava akan mengejar kamu sebagai pesalah dan membunuh kamu. Dalam keadaan begitu, lebih baik bagi kita gugur di medan perang. Bagi mereka yang bertempur menurut dharma kṣatriya, kematian di gelanggang perang ialah pengakhiran yang layak—bahkan seakan mudah.”

Verse 56

शृणुध्व॑ क्षत्रिया: सर्वे यावन्‍त: स्थ समागता:

Sañjaya berkata: “Dengarlah, wahai semua kṣatriya yang berhimpun di sini! Apabila Yama, pemutus hayat segala makhluk, membunuh yang gagah dan yang pengecut sama sahaja, maka siapakah yang berpegang pada ikrar kṣatriya seperti aku akan sebodoh tidak mahu berperang?”

Verse 57

यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तको यम: । को नु मूढो न युध्येत मादृश: क्षत्रियव्रत:

Sañjaya berkata: “Apabila Yama—Pengakhir yang menutup hayat segala makhluk—menumbangkan yang berani dan yang gentar tanpa membezakan, maka siapakah, yang terikat oleh sumpah ksatria seperti aku, akan begitu tersesat hingga menolak pertempuran?”

Verse 58

द्विषतो भीमसेनस्य क्रुद्धस्य वशमेष्यथ । पितामहैराचरितं न धर्म हातुमरहथ

Sañjaya berkata: “Bhīmasena, musuhmu, sedang menyala dengan amarah. Jika kamu melarikan diri, kamu akan jatuh ke dalam kuasanya dan dibunuh. Maka janganlah kamu meninggalkan kṣatriya-dharma yang diamalkan dan dipertahankan oleh nenek moyangmu.”

Verse 59

न ह्ाधर्मो5स्ति पापीयान्‌ क्षत्रियस्थ पलायनात्‌ | न युद्धधर्माच्छेयो हि पन्था: स्वर्गस्य कौरवा: । अचिरेण हता लोकान्‌ सद्यो योधा: समश्चुत

Sañjaya berkata: “Bagi seorang ksatria, tiada dosa yang lebih berat daripada melarikan diri dari medan perang. Dan tiada jalan ke syurga yang lebih baik daripada berpegang pada dharma peperangan, wahai Kaurava. Maka, wahai para pahlawan—apabila gugur, kamu akan segera mencapai alam-alam yang lebih tinggi dan serta-merta menikmati kebahagiaannya.”

Verse 60

संजय उवाच एवं ब्रुवति पुत्रे ते सैनिका भृशविक्षता: । अनवेक्ष्यैव तद्वाक्यं प्राद्रवन्‌ सर्वतो दिश:

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, ketika puteramu masih berkata demikian, para askar—yang parah terluka—langsung tidak menghiraukan kata-katanya dan melarikan diri ke segala arah.”

Verse 93

इति श्रीमहा भारते कर्णपर्वणि कौरवसैन्यपलायने त्रिनवतितमो<5ध्याय:

Demikianlah, dalam Mahābhārata yang suci, dalam Karṇa Parva, berakhirlah bab kesembilan puluh tiga, mengenai pelarian dan kehancuran bala tentera Kaurava.

Verse 303

जवेनाभ्यपतन्‌ हृष्टा घ्नन्तो दौर्योधनं बलम्‌ । दूसरी ओर पराक्रमी अर्जुनने रथसेनापर आक्रमण किया। माद्रीकुमार नकुल-सहदेव और महारथी सात्यकि हर्षमें भरकर दुर्योधनकी सेनाका संहार करते हुए बड़े वेगसे शकुनिपर टूट पड़े

Sañjaya berkata: Dengan girang, mereka menerpa ke hadapan dengan kelajuan besar, menumpaskan bala tentera Duryodhana. Di sayap yang lain, Arjuna yang perkasa melancarkan serangan ke atas divisyen kereta perang. Putera-putera Madri, Nakula dan Sahadeva, serta maharathi Sātyaki—penuh semangat—membantai tentera Duryodhana dan dengan momentum yang dahsyat menerkam Śakuni.

Verse 316

समभ्यधावंस्त्वरितास्तत्र युद्धम भून्महत्‌ । वे अपने पैने बाणोंद्वारा उसके बहुत-से घुड़सवारोंको मारकर तुरंत ही उसकी ओर भी दौड़े। फिर तो वहाँ बड़ा भारी युद्ध होने लगा

Sañjaya berkata: Mereka meluru dengan tergesa-gesa, lalu di situ tercetuslah pertempuran besar. Dengan anak panah yang tajam, mereka segera membunuh ramai penunggang kudanya, kemudian mara terus ke arahnya; maka pertembungan itu pun membesar menjadi pergelutan senjata yang ganas dan berat.

Verse 326

विश्रुतं त्रिषु लोकेषु गाण्डीवं व्याक्षिपद्‌ धनु: । प्रभो! अर्जुन भी आपकी रथसेनाके समीप जाकर त्रिभुवनविख्यात गाण्डीव धनुषकी टंकार करने लगे

Sañjaya berkata: Busur Gāṇḍīva yang termasyhur di tiga alam telah ditarik dan diacungkan. Wahai Tuanku, Arjuna mendekati divisyen kereta perang tuanku lalu mula membunyikan dentuman tali busur Gāṇḍīva yang masyhur seantero tribhuvana.

Verse 333

अर्जुन चापि योद्धारं त्वदीया: प्राद्रवन्‌ भयात्‌ । श्रीकृष्ण जिसके सारथि हैं, उस श्वेत घोड़ोंवाले रथ और अर्जुन-जैसे रथी योद्धाको आते देख आपके सैनिक भयसे भागने लगे

Sañjaya berkata: Melihat Arjuna datang dengan kereta yang ditarik kuda putih—dengan Śrī Kṛṣṇa sebagai saisnya—dan menyaksikan seorang pahlawan kereta setanding Arjuna, tenteramu pun lari bertempiaran kerana ketakutan.

Verse 346

पजञ्चविंशतिसाहस्रा: कालमार्छन्‌ पदातय: । बहुतोंके रथ नष्ट हो गये और कितने ही बाणोंकी मारसे अत्यन्त घायल हो गये। इस प्रकार पचीस हजार पैदल सैनिक कालके गालमें चले गये

Sañjaya berkata: Dua puluh lima ribu askar pejalan kaki telah pergi menemui Maut. Banyak kereta perang musnah, dan ramai pahlawan cedera parah oleh hujan anak panah—demikianlah jumlah besar ditelan keganasan perang yang tidak mengenal belas.

Verse 383

नचिरात्‌ प्रत्यदृश्येतां माद्रीपुत्रो ससात्यकी । गान्धारराज शकुनि शीघ्रतापूर्वक अस्त्र चला रहा था, यशस्वी माद्रीकुमार नकुल- सहदेव और सात्यकि तुरंत ही उसका पीछा करते दिखायी दिये

Sañjaya berkata: Tidak lama kemudian, putera Mādrī—bersama Sātyaki—muncul kembali dalam pandangan. Raja Gandhāra, Śakuni, didorong oleh kegopohan, sedang melancarkan senjata-senjatanya dengan pantas; dan putera-putera Mādrī yang termasyhur, Nakula dan Sahadeva, bersama Sātyaki, segera kelihatan mengejarnya.

Verse 393

हत्वा त्वदीयं सुमहत्‌ सैन्यं शड्खांस्तथाधमन्‌ | माननीय नरेश! चेकितान, शिखण्डी और द्रौपदीके पाँचों पुत्र आपकी विशाल सेनाका विनाश करके शंख बजाने लगे

Sañjaya berkata: “Setelah membunuh sebahagian besar bala tentera tuanku, mereka meniup sangkakala kerang. Wahai raja yang mulia! Cekitāna, Śikhaṇḍī, dan lima putera Draupadī—sesudah membinasakan angkatan tuanku yang luas—mula meniup sangkakala kerang sebagai tanda kemenangan.”

Verse 403

अभ्यवर्तन्त संरब्धान्‌ वृषाञ्जित्वा यथा वृषा: । उन सबने आपके सैनिकोंको पीठ दिखाकर भागते देख उनका उसी प्रकार पीछा किया, जैसे साँड़ रोषमें भरे हुए दूसरे साँड्रोंको जीतकर उन्हें खदेड़ने लगते हैं

Sañjaya berkata: Melihat askar-askar tuanku membelakangi lalu melarikan diri, mereka mengejar tanpa henti—seperti lembu jantan yang mengamuk, setelah menewaskan lembu jantan lawan, menghalau mereka pergi dalam kemenangan.

Verse 423

विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपद्‌ गाण्डिवं धनु: । नरेश्वर! उस समय वहाँ खड़े हुए बलवान्‌ पराक्रमी सव्यसाची पाण्डुपुत्र अर्जुन आपकी सेनाका कुछ भाग अवशिष्ट देखकर कुपित हो उठे और अपने त्रिलोकविख्यात गाण्डीवधनुषकी टंकार करते हुए आपकी रथसेनापर जा चढ़े

Sañjaya berkata: “Wahai raja, pada ketika itu Arjuna—putera Pāṇḍu yang gagah perkasa, masyhur sebagai Savyasācī—melihat masih ada sebahagian tenteramu yang tinggal, lalu bangkit murka. Dengan dentuman tali busur Gāṇḍīva yang termasyhur di tiga alam bergema ke seluruh tiga dunia, dia menyerbu terus ke atas pasukan kereta perangmu.”

Verse 553

मृतो दुःखं न जानीते प्रेत्य चानन्त्यम श्रुते । 'क्षत्रियधर्मके अनुसार युद्ध करनेवाले वीरोंकी संग्राममें सुखपूर्वक मृत्यु होती है। वहाँ मरे हुएको मृत्युके दुःखका अनुभव नहीं होता और परलोकमें जानेपर उसे अक्षय सुखकी प्राप्ति होती है

Sañjaya berkata: Orang yang telah mati tidak mengetahui derita kematian; dan setelah melangkah ke alam sana, dia mencapai kebahagiaan yang tiada berkesudahan. Bagi wira yang berperang menurut dharma kṣatriya, gugur di medan laga dianggap pengakhiran yang bertuah: yang rebah tidak merasai sengsara saat mati, dan apabila sampai ke alam akhirat dia memperoleh kebahagiaan yang kekal.