Adhyaya 1
अध्यायाची सुरुवात मंगलाचरण व पुराणोक्त आवाहनाने होते—नारायण, नर आणि देवी सरस्वतीचे स्मरण. दीर्घ सत्रात विविध प्रदेशांतील वेदनिपुण ऋषी एकत्र येऊन व्यासांचे शिष्य व पुराणज्ञ सूत (रोमहर्षण) यांना कथनासाठी विनंती करतात. ते अयोध्येचे माहात्म्य, नगररचना, राजपरंपरा, तीर्थे, नद्या-संगम आणि दर्शन, स्नान व दान यांची फळे क्रमाने ऐकू इच्छितात. सूत व्यासकृपेचे स्मरण करून परंपरा सांगत कथन स्वीकारतात—स्कंद → नारद → अगस्त्य → व्यास → सूत. पुढे अयोध्या-यात्रा पूर्ण करून अगस्त्यांनी व्यासांना दिलेला वृत्तांत येतो: अयोध्या ही विष्णूची आद्यपुरी, सरयूतीरी तेजस्वी, सुदृढ प्राकारांनी सुरक्षित आणि सूर्यवंशाशी संबंधित आहे. सरयूची उत्पत्ती-कथा तिचे पावित्र्य प्रस्थापित करते; तिला गंगेसमान परम शुद्धिकारिणी म्हटले आहे. यानंतर स्थानिक आख्यानात ब्राह्मण विष्णुशर्म्याचे घोर तप वर्णिले आहे. तो विष्णूची स्तुती करतो व अचल भक्तीचा वर प्राप्त करतो; तेव्हा भगवान पवित्र जलस्रोत प्रकट करून चक्रतीर्थाची स्थापना करतात व विष्णुहरि-सान्निध्य प्रतिष्ठित करतात. कार्तिक शुक्ल दशमीपासून पौर्णिमेपर्यंत वार्षिक यात्राकाल सांगितला असून चक्रतीर्थात स्नान, दान व पितृतर्पण यांचे महाफळ प्रतिपादिले आहे.
Shlokas
Verse 1
अयोध्यामाहात्म्यं प्रारभ्यते । जयति पराशरसूनुः सत्यवतीहृदयनंदनो व्यासः । यस्यास्यकमलगलितं वाङ्मयममृतं जगत्पिबति
आता अयोध्या-माहात्म्याचा आरंभ होत आहे। जय हो पराशरपुत्र, सत्यवतीच्या हृदयाचा आनंद व्यासांचा; ज्यांच्या मुखकमळातून झरणारे वाङ्मय-अमृत हे जग पिते।
Verse 2
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत्
नारायणाला नमस्कार करून, नरोत्तम नराला आणि देवी सरस्वतीला ही वंदन करून, मग ‘जय’ असा घोष करावा।
Verse 3
व्यास उवाच । हिमवद्वासिनः सर्वे मुनयो वेदपारगाः । त्रिकालज्ञा महात्मानो नैमिषारण्यवासिनः
व्यास म्हणाले—हिमालयात वसणारे ते सर्व मुनि, वेदपारंगत, त्रिकालज्ञ आणि महात्मे, नैमिषारण्यात निवास करणारे होते।
Verse 4
येऽर्बुदारण्यनिरता दण्डकारण्यवासिनः । महेन्द्राद्रिरता ये वै ये च विन्ध्यनिवासिनः
जे अर्बुद-अरण्यात रत होते, जे दंडकारण्यात वसत, जे महेंद्र पर्वतात रमण करीत, आणि जे विंध्यात निवास करीत—(ते सर्वही तेथे होते)।
Verse 5
जंबूवनरता ये च ये गोदावरिवासिनः । वाराणसीश्रिता ये च मथुरावासिनस्तथा
आणि जे जंबूवनात रत होते, जे गोदावरीकाठी वसत, जे वाराणसीचा आश्रय घेत, तसेच जे मथुरेत निवास करीत—(ते सर्वही उपस्थित होते)।
Verse 6
उज्जयिन्यां रता ये च प्रथमाश्रमवासिनः । द्वारावतीश्रिता ये च बदर्य्याश्रयिणस्तथा
उज्जयिनीमध्ये रत, प्रथम आश्रमात वसणारे, द्वारावतीची शरण घेतलेले आणि बदरीत आश्रित—असे मुनि तेथे एकत्र जमले होते.
Verse 7
मायापुरीश्रिता ये च ये च कान्तीनिवासिनः । एते चान्ये च मुनयः सशिष्या बहवोऽमलाः
मायापुरीची शरण घेतलेले आणि कान्तीमध्ये राहणारे—हे तसेच इतरही अनेक निर्मळ मुनि शिष्यांसह तेथे उपस्थित होते.
Verse 8
कुरुक्षेत्रे महाक्षेत्रे सत्रे द्वादशवार्षिके । वर्तमाने च रामस्य क्षितीशस्य महात्मनः । समागताः समाहूताः सर्वे ते मुनयोऽमलाः
महाक्षेत्र कुरुक्षेत्रात द्वादशवर्षीय सत्रयज्ञ चालू असताना, आणि महात्मा पृथ्वीपति राजा रामाच्या राज्यकाळात—आमंत्रित होऊन ते सर्व निर्मळ मुनि तेथे जमले.
Verse 9
सर्वे ते शुद्धमनसो वेदवेदांगपारगाः । तत्र स्नात्वा यथान्यायं कृत्वा कर्म जपादिकम्
ते सर्व शुद्धमनस्क आणि वेद-वेदांगांत पारंगत होते. तेथे विधिपूर्वक स्नान करून त्यांनी जप इत्यादी कर्मे केली.
Verse 10
भारद्वाजं पुरस्कृत्य वेदवेदांगपारगम् । आसनेषु विचित्रेषु बृष्यादिषु ह्यनुक्रमात्
वेद-वेदांगांत पारंगत भारद्वाजांना अग्रस्थानी ठेवून, ते सर्व अनुक्रमे विविध शोभिवंत आसनांवर—गाद्या इत्यादींवर—बसले.
Verse 11
उपविष्टाः कथाश्चक्रुर्नानातीर्थाश्रितास्तदा । कर्मांतरेषु सत्रस्य सुखासीनाः परस्परम्
तेव्हा विविध तीर्थांशी संबंधित ते सर्व ऋषी सत्रयज्ञाच्या कर्मांतील अंतराळात सुखासीन होऊन परस्पर कथा करू लागले।
Verse 12
कथांतेषु ततस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् । आजगाम महातेजास्तत्र सूतो महामतिः
त्या भावितात्मा मुनींच्या कथा संपताच तेथे महातेजस्वी व महामती सूत येऊन पोहोचला।
Verse 13
व्यासशिष्यः पुराणज्ञो समः हर्षणसंज्ञकः । तान्प्रणम्य यथान्यायं मुनीनुपविवेश सः । उपविष्टो यथान्यायं मुनीनां वचनेन सः
तो व्यासांचा शिष्य, पुराणज्ञ, समचित्त आणि ‘हर्षण’ या नावाने प्रसिद्ध होता. त्याने मुनींना यथान्याय प्रणाम करून त्यांच्या जवळ बसला; मुनींच्या सांगण्यावरून तो यथोचित रीतीने आसनस्थ झाला.
Verse 14
व्यासशिष्यं मुनिवरं सूतं वै रोमहर्षणम् । तं पप्रच्छुर्मुनिवरा भारद्वाजादयोऽमलाः
व्यासशिष्य, मुनिवर सूत रोमहर्षण याला निर्मळ मुनी—भारद्वाज आदी—यांनी प्रश्न विचारले।
Verse 15
ऋषय ऊचुः । त्वत्तः श्रुता महाभाग नानातीर्थाश्रिताः कथाः । सरहस्यानि सर्वाणि पुराणानि महामते
ऋषी म्हणाले—हे महाभाग! तुमच्याकडून आम्ही अनेक तीर्थांशी संबंधित कथा ऐकल्या आहेत; हे महामते! रहस्यांसहित सर्व पुराणेही ऐकली आहेत.
Verse 16
सांप्रतं श्रोतुमिच्छामः सरहस्यं सनातनम् । अयोध्याया महापुर्या महिमानं गुणोज्ज्वलम्
आता आम्हांस रहस्ययुक्त सनातन उपदेश ऐकावयास इच्छा आहे—महापुरी अयोध्येचा गुणांनी उज्ज्वल असा दिव्य महिमा।
Verse 17
कीदृशी सा सदा मेध्याऽयोध्या विष्णुप्रियापुरी । आद्या सा गीयते वेदे पुरीणां मुक्तिदायिका
ती अयोध्या कशी आहे—सदा पवित्र, विष्णुप्रिया पुरी? वेदांत ती आद्य नगरी म्हणून गाईली आहे, पुरींमध्ये मोक्ष देणारी।
Verse 18
संस्थानं कीदृशं तस्यास्तस्यां के च महीभुजः । कानि तीर्थानि पुण्यानि माहात्म्यं तेषु कीदृशम्
तिचे नगररूप व रचना कशी आहे, आणि त्या नगरीत कोण कोण राजे आहेत? तेथे कोणती पुण्यतीर्थे आहेत, व त्यांचे माहात्म्य कसे आहे?
Verse 19
अयोध्यासेवनान्नृणां फलं स्यात्सूत कीदृशम् । किं चरित्रं सूत तस्याः का नद्यः के च संगमाः
हे सूत, अयोध्येचे सेवन केल्याने मनुष्यांना कोणते फळ मिळते? तिचे चरित्र काय, आणि तेथे कोणत्या नद्या व कोणते संगम आहेत?
Verse 20
तत्र स्नानेन किं पुण्यं दानेन च महामते । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामस्त्वत्तः सूत गुणाधिक
हे महामते, तेथे स्नानाने व दानाने किती पुण्य मिळते? हे गुणाधिक सूत, ते सर्व आम्हांस तुमच्याकडून ऐकावयाचे आहे।
Verse 21
एतत्सर्वं क्रमेणैव तथ्यं त्वं वेत्थ सांप्रतम् । अयोध्याया महापुर्य्या माहात्म्यं वक्तुमर्हसि
हे सर्व तू क्रमाने व यथार्थपणे जाणतोस; म्हणून अयोध्या या महापुरीचे माहात्म्य सांगणे तुला योग्य आहे।
Verse 22
सूत उवाच । व्यासप्रसादाज्जानामि पुराणानि तपोधनाः । सेतिहासानि सर्वाणि सरहस्यानि तत्त्वतः
सूत म्हणाला—हे तपोधनांनो! व्यासांच्या प्रसादाने मी पुराणे व सर्व इतिहास त्यांच्या रहस्यांसह तत्त्वतः जाणतो.
Verse 23
तं प्रणम्य प्रवक्ष्यामि माहात्म्यं भवदग्रतः । अयोध्याया महापुर्या यथावत्सरहस्यकम्
त्या (व्यासांना) प्रणाम करून मी तुमच्या समोर अयोध्या महापुरीचे माहात्म्य यथावत्, रहस्यासहित सांगीन.
Verse 24
विद्यावन्तं विपुलमतिदं वेदवेदांगवेद्यं श्रेष्ठं शान्तं शमितविषयं शुद्धतेजोविशालम् । वेदव्यासं सततविनतं विश्ववेद्यैकयोनिं पाराशर्य्यं परमपुरुषं सर्वदाऽहं नमामि
विद्येने संपन्न, विपुल बुद्धीचे, वेद-वेदांगांनी ज्ञेय, श्रेष्ठ, शांत, विषयसंयमी, शुद्ध व विशाल तेजस्वी; सदैव विनम्र, ज्याच्यामुळे विश्व ज्ञेय होते—अशा पाराशर्य वेदव्यास, परमपुरुषाला मी सदैव नमस्कार करतो.
Verse 25
ॐ नमो भगवते तस्मै व्यासायामिततेजसे । यस्य प्रसादाज्जानामि ह्ययोध्यामहिमामहम्
ॐ—त्या भगवंत, अमित तेजस्वी व्यासांना नमस्कार; ज्यांच्या कृपेने मी अयोध्येची महिमा जाणतो.
Verse 26
शृण्वन्तु मुनयः सर्वे सावधानाः सशिष्यकाः । माहात्म्यं कथयिष्यामि अयोध्याया महोदयम्
सर्व मुनी शिष्यांसह सावध होऊन ऐकावेत। आता मी अयोध्येचे मंगलमय, उन्नतिदायक माहात्म्य सांगणार आहे।
Verse 27
उदीरितमगस्त्याय स्कन्देनाश्रावि नारदात् । अगस्त्येन पुरा प्रोक्तं कृष्णद्वैपायनाय तत्
नारदांकडून ऐकून स्कंदाने हे अगस्त्यांना सांगितले। आणि पूर्वी अगस्त्यांनी तेच कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांना कथन केले।
Verse 28
कृष्णद्वैपायनाच्चैतन्मया प्राप्तं तपोधनाः । तदहं वच्मि युष्मभ्यं श्रोतुकामेभ्य आदरात्
हे तपोधनांनो! हे मला कृष्णद्वैपायन (व्यास) यांच्याकडून प्राप्त झाले. म्हणून ऐकण्यास इच्छुक तुम्हांला मी आदराने सांगतो।
Verse 29
नमामि परमात्मानं रामं राजीवलोचनम् । अतसीकुसुमश्यामं रावणांतकमव्ययम्
मी परमात्मा रामाला नमस्कार करतो—कमलनयन, अतसीपुष्पासारखा श्यामवर्ण, रावणसंहारक, अव्यय।
Verse 30
अयोध्या सा परा मेध्या पुरी दुष्कृतिदुर्ल्लभा । कस्य सेव्या च नाऽयोध्या यस्यां साक्षाद्धरिः स्वयम्
ती अयोध्या परम पवित्र, परम मेध्य अशी नगरी आहे; दुष्कृत्यांनी भारलेल्या जनांस ती दुर्लभ आहे. जिथे साक्षात् हरि स्वतः विराजमान आहेत, अशी अयोध्या कोणास सेवनीय नाही?
Verse 31
सरयूतीरमासाद्य दिव्या परमशोभना । अमरावतीनिभा प्रायः श्रिता बहुतपोधनैः
सरयूच्या तीरास पोहोचताच ती पुरी दिव्य व परम शोभायमान दिसते; ती जणू अमरावतीसमान असून अनेक तपोधन महर्षींनी आश्रय घेतलेली आहे.
Verse 32
हस्त्यश्वरथपत्त्याढ्या संपदुच्चा च संस्थिता । प्राकाराढ्यप्रतोलीभिस्तोरणैः कांचनप्रभैः
ती हत्ती, घोडे, रथ व पायदळ यांनी समृद्ध असून उन्नत संपदेत प्रतिष्ठित आहे; दृढ प्राकार, भव्य प्रतोली-द्वारे आणि सुवर्णप्रभ तोरणांनी अलंकृत आहे.
Verse 33
सानूपवेषैः सर्वत्र सुविभक्तचतुष्टया । अनेकभूमिप्रासादा बहुभित्तिसुविक्रिया
ती सर्वत्र योग्य वेश-आवासरचनेने शोभित असून चार विभागांत सुबद्ध आहे; अनेक मजली प्रासाद आणि बहुभित्तींच्या सूक्ष्म कारागिरीने युक्त इमारतींनी नटलेली आहे.
Verse 34
पद्मोत्फुल्लशुभोदाभिर्वापीभिरुपशोभिता । देवतायतनैर्दिव्यैर्वेदघोषैश्च मण्डिता
शुभ जलांनी युक्त, कमळांनी फुललेल्या वापी-तळ्यांनी ती अत्यंत शोभित आहे; दिव्य देवालयांनी अलंकृत व वेदघोषाच्या निनादाने उजळलेली आहे.
Verse 35
वीणावेणुमृदंगादिशब्दैरुत्कृष्टतां गता । शालैस्तालैर्नालिकेरैः पनसामलकैस्तथा
वीणा, वेणू, मृदंग इत्यादी वाद्यांच्या मधुर नादांनी ती उत्कर्षास पोहोचली आहे; तसेच शाल, ताळ, नारळ, फणस व आवळ्याच्या वृक्षांनीही शोभित आहे.
Verse 36
तथैवाम्रकपित्थाद्यैरशोकैरुपशोभिता । आरामैर्विविधैर्युक्ता सर्वर्तुफलपादपैः
तसेच ती पुरी आंबा, कैथ इत्यादी व अशोकवृक्षांनी शोभून दिसते। विविध आराम-उद्यानांनी युक्त असून सर्व ऋतूंमध्ये फळ देणाऱ्या वृक्षांनी परिपूर्ण आहे।
Verse 37
मालतीजातिबकुलपाटलीनागचंपकैः । करवीरैः कर्णिकारैः केतकीभिरलंकृता
ती पुरी मालती, जाती, बकुळ, पाटली व नागचंपा यांच्या पुष्पांनी, तसेच करवीर, कर्णिकार आणि केतकीच्या फुलांनी अलंकृत आहे।
Verse 38
निम्बजंवीरकदलीमातुलिंगमहाफलैः । लसच्चंदनगंधाढ्यैर्नागरैरुपशोभिता
ती पुरी कडुनिंब, जांभूळ, केळी, मातुलिंग (मोठे लिंबू) व महाफळ देणाऱ्या वृक्षांनी सुशोभित आहे; तसेच उजळ चंदनगंधाने परिपूर्ण नागरवृक्षांनीही शोभून दिसते।
Verse 39
देवतुल्यप्रभायुक्तैर्नृपपुत्रैश्च संयुता । सुरूपाभिर्वरस्त्रीभिर्देवस्त्रीभिरिवावृता
ती पुरी देवतुल्य तेज असलेल्या राजपुत्रांनी परिपूर्ण आहे; आणि सुरूप श्रेष्ठ स्त्रियांनी—जणू देवस्त्रियांनी—चहूबाजूंनी वेढलेली आहे।
Verse 40
श्रेष्ठैः सत्कविभिर्युक्ता बृहस्पतिसमैर्द्विजैः । वणिग्जनैस्तथा पौरैः कल्पवृक्षैरिवावृता
ती पुरी श्रेष्ठ सत्कवींनी युक्त आहे, बृहस्पतीसमान द्विजांनी संपन्न आहे; तसेच वणिकजन व पौरजनांनी—जणू कल्पवृक्षांनी—चहूबाजूंनी वेढलेली आहे।
Verse 41
अश्वैरुच्चैःश्रवस्तुल्यैर्दंतिभिर्दिग्गजैरिव । इति नानाविधैर्भावैरुपेतेन्द्रपुरी समा
उच्चैःश्रवा-समान अश्वांनी व दिग्गजांसारख्या हत्तींनी युक्त, तसेच नानाविध गुणवैभवांनी संपन्न ती पुरी इंद्रपुरीसमान होती।
Verse 42
यस्यां जाता महीपालाः सूर्यवंशसमुद्भवाः । इक्ष्वाकुप्रमुखाः सर्वे प्रजापालनतत्पराः
ज्या नगरीत सूर्यवंशोत्पन्न, इक्ष्वाकु-प्रमुख पृथ्वीपाल राजे जन्मले; ते सर्व प्रजापालन व लोककल्याणासाठी तत्पर होते।
Verse 43
यस्यास्तीरे पुण्यतोया कूजद्भृंगविहंगमा । सरयूर्नाम तटिनी मानसप्रभवोल्लसा
जिच्या तीरावर पुण्यजलयुक्त सरयू नदी वाहते, जिथे भुंग्यांचा गुंजार व पक्ष्यांचा कलरव निनादतो; मानसरोवरातून उद्भवली अशी ती तेजस्वी तटिनी आहे।
Verse 44
धर्मद्रवपरीता सा घर्घरोत्तमसंगमा । मुनीश्वराश्रिततटा जागर्ति जगदुच्छ्रिता
ती नदी धर्मरसाच्या प्रवाहाने परिपूर्ण, उत्तम घर्घरा नदीशी संगम पावणारी; जिचे तट मुनीश्वरांचे आश्रयस्थान—ती जग धारण करणारी सदा जागृत आहे।
Verse 45
दक्षिणाच्चरणांगुष्ठान्निःसृता जाह्नवी हरेः । वामांगुष्ठान्मुनिवराः सरयूर्निर्गता शुभा
हरिच्या उजव्या पायाच्या अंगठ्यातून जाह्नवी (गंगा) प्रकट झाली; आणि हे मुनिवरांनो, डाव्या अंगठ्यातून शुभ सरयू निर्गत झाली।
Verse 46
तस्मादिमे पुण्यतमे नद्यौ देवनमस्कृते । एतयोः स्नानमात्रेण ब्रह्महत्यां व्यपोहति
म्हणून, हे देवांनी नमस्कृत महात्म्या, या दोन नद्या परम पुण्यतम आहेत; त्यांत केवळ स्नान केल्यानेही ब्रह्महत्येचे पाप नष्ट होते।
Verse 47
तामयोध्यामथ प्राप्तोऽगस्त्यः कुम्भोद्भवो मुनिः । यात्रार्थं तीर्थमाहात्म्यं ज्ञात्वा स्कन्दप्रसादतः
त्यानंतर कुंभोद्भव मुनि अगस्त्य त्या अयोध्येत आले; आणि स्कंदाच्या कृपेने यात्रेसाठी तेथील तीर्थांचे माहात्म्य त्यांनी जाणले।
Verse 48
आगत्य तु इतः सोऽपि कृऽत्वा यात्रां क्रमेण च । यथोक्तेन विधानेन स्नात्वा संतर्प्य तान्पितॄन्
तेथे येऊन त्यांनीही क्रमाने यात्रा केली; आणि यथोक्त विधीने स्नान करून पितरांना तर्पण देऊन संतुष्ट केले।
Verse 49
पूजयित्वा यथान्यायं देवताः सकला अपि । सर्वाण्यपि च तीर्थानि नमस्कृत्य यथाविधि
त्यांनी यथान्याय सर्व देवतांची पूजा केली; आणि यथाविधी सर्व तीर्थांना नमस्कार केला।
Verse 50
कृतकृत्योर्ज्जितानन्दस्तीर्थमाहात्म्यदर्शनात् । अभूदगस्त्यो रूपेण पुलकां चितविग्रहः
तीर्थमाहात्म्य पाहून अगस्त्य कृतकृत्य होऊन परमानंदाने भरून गेले; त्यांच्या देहावर रोमांच उमटला।
Verse 51
स त्रिरात्रं स्थितस्तत्र यात्रां कृत्वा यथाविधि । स्तुवन्नयोध्यामाहात्म्यं प्रतस्थे मुनिसत्तमः
तो मुनिसत्तम तेथे तीन रात्रि राहिला; विधिपूर्वक यात्रा करून अयोध्येच्या माहात्म्याचे स्तवन करीत तो प्रस्थानास निघाला।
Verse 52
तमायांतं विलोक्याशु बहुलानन्दसुन्दरम् । कृष्णद्वैपायनो व्यासः पप्रच्छानंदकारणम्
त्याला येताना पाहून—जो अपार आनंदाने तेजस्वी व सुंदर दिसत होता—कृष्णद्वैपायन व्यासांनी तत्क्षणी त्याच्या आनंदाचे कारण विचारले।
Verse 53
व्यास उवाच । कुतः समागतो ब्रह्मन्सांप्रतं मुनिसत्तमः । परमानंदसंदोहः समभूत्सांप्रतं तव
व्यास म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे मुनिश्रेष्ठ! तू आत्ता कुठून आला आहेस? या वेळी तुझ्यात परमानंदाचा असा महापूर का उसळला आहे?
Verse 54
कस्मादानंदपोषोऽभूत्तव ब्रह्मन्वदस्व मे । ममापि भवदानंदात्प्रमोदो हृदि जायते
हे ब्राह्मण, मला सांग—तुझा आनंद असा का वाढला? तुझ्या आनंदामुळे माझ्याही हृदयात प्रमोद उत्पन्न होत आहे।
Verse 55
अगस्त्य उवाच । अहो महदथाश्चर्य्यं विस्मयो मुनिसत्तम । दृष्ट्वा प्रभावं मेऽद्याभूदयोध्यायास्तपोधन
अगस्त्य म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ, हे खरोखरच महान् आश्चर्य आहे! हे तपोधन, आज अयोध्येचा प्रभाव पाहून माझ्या अंतःकरणात विस्मय उत्पन्न झाला आहे।
Verse 56
तस्मादानंदसंदोहः समभून्मम सांप्रतम् । तच्छ्रुत्वागस्त्यवचनं व्यासः प्रोवाच तं मुनिम्
म्हणून याच क्षणी माझ्या अंतःकरणात आनंदाचा महासंचय उफाळून आला. अगस्त्यांचे वचन ऐकून व्यासांनी त्या मुनींना संबोधिले.
Verse 57
व्यास उवाच । भगवन्ब्रूहि तत्त्वेन विस्तरात्सरहस्यकम् । अयोध्याया महापुर्या महिमानं गुणाधिकम्
व्यास म्हणाले—हे भगवन्, तत्त्वतः सत्य रीतीने, विस्ताराने व रहस्यासहित, गुणाधिक महापुरी अयोध्येची महिमा सांगावी.
Verse 58
कः क्रमस्तीर्थयात्रायाः कानि तीर्थानि को विधिः । कि फलं स्नानतस्तत्र दानस्य च महामुने । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तराद्वदतां वर
तीर्थयात्रेचा क्रम कोणता? कोणती तीर्थे आहेत व कोणती विधी? तेथे स्नान व दान यांचे फळ काय, हे महामुने? हे वदतां वर, सर्व विस्ताराने सांगावे.
Verse 59
अगस्त्य उवाच । अहो धन्यतमा बुद्धिस्तव जाता तपोधन । दृश्यते येन पृच्छा ते ह्ययोध्यामहिमाश्रिता
अगस्त्य म्हणाले—अहो! हे तपोधन, तुझी बुद्धी अत्यंत धन्य झाली आहे; कारण तुझा प्रश्न अयोध्येच्या महिमेवरच आधारलेला दिसतो.
Verse 60
अकारो ब्रह्म च प्रोक्तं यकारो विष्णुरुच्यते । धकारो रुद्ररूपश्च अयोध्यानाम राजते
‘अ’ ब्रह्मा असे सांगितले आहे, ‘य’ विष्णु म्हणतात, आणि ‘ध’ रुद्रस्वरूप आहे—अशा रीतीने ‘अयोध्या’ हे नाम दिव्य तेजाने राजते.
Verse 61
सर्वोपपातकैर्युक्तैर्ब्रह्महत्यादिपातकैः । नायोध्या शक्यते यस्मात्तामयोध्यां ततो विदुः
सर्व उपपातकांनी युक्त व ब्रह्महत्या इत्यादी महापातकांनी भारलेल्यांनाही अयोध्येला जिंकणे वा पराभूत करणे शक्य नाही; म्हणून ती ‘अयोध्या’—अजेय—म्हणून ओळखली जाते।
Verse 62
विष्णोराद्या पुरी येयं क्षितिं न स्पृशति द्विज । विष्णोः सुदर्शने चक्रे स्थिता पुण्यकरी क्षितौ
हे द्विज! ही विष्णूची आद्य पुरी आहे; ती पृथ्वीला स्पर्श करत नाही. विष्णूच्या सुदर्शन चक्रावर ती स्थित असून भूमीवर पुण्य व पुण्यफल प्रदान करते।
Verse 63
केन वर्णयितुं शक्यो महिमाऽस्यास्तपोधन । यत्र साक्षात्स्वयं देवो विष्णुर्वसति सादरः
हे तपोधन! या पुरीची महिमा यथार्थपणे कोण वर्णू शकेल—जिथे साक्षात् स्वयं भगवान विष्णू आदरपूर्वक वास करतात?
Verse 64
सहस्रधारामारभ्य योजनं पूर्वतो दिशि । प्रतीचि दिशि तथैव योजनं समतोवधिः
सहस्रधारेपासून आरंभ करून पूर्व दिशेस एक योजनपर्यंत सीमा जाते; तसेच पश्चिम दिशेसही एक योजनपर्यंत समप्रमाण सीमा आहे।
Verse 65
दक्षिणोत्तरभागे तु सरयूतमसावधिः । एतत्क्षेत्रस्य संस्थानं हरेरन्तर्गृहं स्थितम् । मत्स्याकृतिरियं विप्र पुरी विष्णोरुदीरिता
दक्षिण व उत्तर भागी सरयू व तमसा या सीमा आहेत. या क्षेत्राची ही रचना हरिच्या अंतर्गृहासारखी स्थित आहे. हे विप्र! विष्णूची ही पुरी मत्स्याकार सांगितली आहे.
Verse 66
पश्चिमे तस्य मूर्द्धा तु गोप्रतारासिता द्विज
हे द्विजा! तिच्या पश्चिमेस तिचे ‘मस्तक’ आहे; ते ‘गोप्रतारा’ या स्थळाने अंकित आहे.
Verse 67
पूर्वतः पृष्ठभागो हि दक्षिणोत्तरमध्यमः । तस्यां पुर्य्यां महाभाग नाम्ना विष्णुर्हरिः स्वयम् । पूर्वंदृष्टप्रभावोऽसौ प्राधान्येन वसत्यपि
पूर्वेस तिचा पृष्ठभाग आहे आणि मध्यभाग दक्षिण व उत्तर यांच्या मध्ये आहे. हे महाभागा! त्या पुरीत स्वयं हरि—विष्णु—‘विष्णु’ या नावाने वास करतात. प्राचीनकाळापासून अनुभूत प्रभाव असलेले तेथे ते विशेष प्रधानतेने विराजमान आहेत.
Verse 68
व्यास उवाच । भगवन्किं प्रभावोऽसौ योऽयं विष्णुहरिस्त्वया । कीर्तितो मुनिशार्दूल प्रसिद्धिं गतवान्कथम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व विस्तरेण ममाग्रतः
व्यास म्हणाले—हे भगवन्! तुम्ही वर्णिलेला हा ‘विष्णु-हरि’ कोणत्या प्रभावाचा आहे, हे मुनिशार्दूला? तो कसा प्रसिद्धीस गेला? हे सर्व माझ्यासमोर विस्ताराने सांगा.
Verse 69
अगस्त्य उवाच । विष्णुशर्मेति विख्यातः पुराभूद्ब्राह्मणोत्तमः । वेदवेदांगतत्त्वज्ञो धर्मकर्मसमाश्रितः
अगस्त्य म्हणाले—पूर्वी ‘विष्णुशर्मा’ या नावाने विख्यात असा एक श्रेष्ठ ब्राह्मण होता. तो वेद व वेदांगांचे तत्त्व जाणणारा आणि धर्मकर्मात दृढनिष्ठ होता.
Verse 70
योगध्यानरतो नित्यं विष्णुभक्तिपरायणः । स कदाचित्तीर्थयात्रां कुर्वन्वैष्णवसत्तमः । अयोध्यामागतो विष्णुर्विष्णुःसाक्षाद्वसेदिति
तो नित्य योग-ध्यानात रत आणि विष्णुभक्तीत परायण होता. तो वैष्णवश्रेष्ठ कधीतरी तीर्थयात्रा करीत अयोध्येस आला, मनात निश्चय करून—“येथे साक्षात् विष्णु स्वयं वास करतात.”
Verse 71
चिंतयन्मनसा वीरस्तपः कर्तुं समुद्यतः । स वै तत्र तपस्तेपे शाकमूलफलाशनः
मनात दृढ चिंतन करून तो धीर वीर तप करण्यास उद्यत झाला। तेथे तो शाक, मूळ व फळांचा आहार घेऊन तपश्चर्या करू लागला।
Verse 72
ग्रीष्मे पंचाग्निमध्यस्थो ह्यतपत्स महातपाः । वार्षिके च निरालम्बो हेमन्ते च सरोवरे
ग्रीष्मात तो महातपस्वी पंचाग्नीच्या मध्यभागी उभा राहून तप करीत असे। वर्षाकाळी तो निरालंब राहिला आणि हेमंतात सरोवरात स्थित राहिला।
Verse 73
स्नात्वा यथोक्तविधिना कृत्वा विष्णोस्तथार्चनम् । वशीकृत्येन्द्रियग्रामं विशुद्धेनांतरात्मना
यथोक्त विधीने स्नान करून आणि विष्णूचे पूजन करून, शुद्ध अंतःकरणाने त्याने इंद्रियसमूह वश केला।
Verse 74
मनो विष्णौ समावेश्य विधाय प्राणसंयमम् । ओंकारोच्चारणाद्धीमान्हृदि पद्मं विकासयन्
मन विष्णूमध्ये स्थिर करून व प्राणसंयम साधून, त्या धीमानाने ओंकारोच्चाराने हृदयकमळ फुलविले।
Verse 75
तन्मध्ये रविसोमाग्निमण्डलानि यथाविधि । कल्पयित्वा हरिं मूर्तं यस्मिन्देशे सनातनम्
त्या हृदयकमळाच्या मध्यभागी त्याने विधिपूर्वक रवि, सोम व अग्नि यांची मंडले कल्पिली; आणि त्या पवित्र अंतर्देशी सनातन हरिला साकार रूपाने भाविला।
Verse 76
पीतांबरधरं विष्णुं शंखचक्रगदाधरम् । तं च पुष्पैः समभ्यर्च्य मनस्तस्मिन्निवेश्य च
पीतांबरधारी, शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या विष्णूचे त्याने ध्यान केले. पुष्पांनी विधिपूर्वक अर्चना करून त्याने मन पूर्णपणे त्यांच्यातच स्थिर केले.
Verse 77
ब्रह्मरूपं हरिं ध्यायञ्जपन्वै द्वादशाक्षरम् । वायुभक्षः स्थितस्तत्र विप्रस्त्रीन्वत्सरान्वसन्
ब्रह्मरूप हरिचे ध्यान करीत आणि द्वादशाक्षर मंत्राचा जप करीत तो ब्राह्मण तेथे वायुभक्षी होऊन तीन वर्षे राहिला.
Verse 78
ततो द्विजवरो ध्यात्वा स्तुतिं चक्रे हरेरिमाम् । प्रणिपत्य जगन्नाथं चराचरगुरुं हरिम् । विष्णुशर्माथ तुष्टाव नारायणमतंद्रितः
मग श्रेष्ठ द्विजाने ध्यान करून हरिची ही स्तुती रचली. जगन्नाथ, चराचरांचे गुरु हरि यांना प्रणाम करून विष्णुशर्म्याने न थकता नारायणाची स्तुती केली.
Verse 79
विष्णुशर्म्मोवाच । प्रसीद भगवन्विष्णो प्रसीद पुरुषोत्तम । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद कमलेक्षण
विष्णुशर्मा म्हणाला—प्रसीद, हे भगवन् विष्णो; प्रसीद, हे पुरुषोत्तम। प्रसीद, हे देवदेवेश; प्रसीद, हे कमलेक्षणा.
Verse 80
जय कृष्ण जयाचिंत्य जय विष्णो जयाव्यय । जय यज्ञपते नाथ जय विष्णो पते विभो
जय कृष्णाची, जय अचिंत्याची; जय विष्णूची, जय अव्ययाची. जय यज्ञपती नाथाची; जय हो, हे प्रभु विष्णो—हे सर्वव्यापी विभो.
Verse 81
जय पापहरानंत जय जन्मज्वरापह । नमः कमलनाभाय नमः कमलमालिने
जय पापहर अनंत, जय जन्मज्वरापह! कमलनाभ प्रभूस नमस्कार, कमलमालाधारीस नमस्कार।
Verse 82
नमः सर्वेश भूतेश नमः कैटभसूदन । नमस्त्रैलोक्यनाथाय जगन्मूल जगत्पते
सर्वेश्वर, भूतेश यांस नमस्कार; कैटभसूदनास नमस्कार। त्रैलोक्यनाथास नमस्कार—जगन्मूल, जगत्पतीस नमस्कार।
Verse 83
नमो देवाधिदेवाय नमो नारायणाय वै । नमः कृष्णाय रामाय नमश्चक्रायुधाय च
देवाधिदेवास नमस्कार, निश्चय नारायणास नमस्कार। कृष्णास नमस्कार, रामास नमस्कार, आणि चक्रायुधासही नमस्कार।
Verse 84
त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता । भयार्त्तानां सुहृन्मित्रं त्वं पिता त्वं पितामहः
तुम्ही सर्व लोकांची माता, आणि तुम्हीच जगाचे पिता. भयार्तांसाठी तुम्ही हितैषी मित्र; तुम्ही पिता, तुम्हीच पितामह।
Verse 85
त्वं हविस्त्वं वषट्कारस्त्वं प्रभुस्त्वं हुताशनः । करणं कारणं कर्त्ता त्वमेव परमेश्वरः
तुम्हीच हवि, तुम्हीच वषट्कार; तुम्हीच प्रभू, तुम्हीच हुताशन (यज्ञाग्नी). तुम्हीच करण, कारण आणि कर्ता—तुम्हीच परमेश्वर।
Verse 86
शंखचक्रगदापाणे मां समुद्धर माधव
शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या माधवा, मला उचलून या संसारसागरातून उद्धार कर।
Verse 87
प्रसीद मंदरधर प्रसीद मधुसूदन । प्रसीद कमलाकान्त प्रसीद भुवनाधिप
मंदरधरा, प्रसन्न हो; मधुसूदना, प्रसन्न हो। कमलाकांता, प्रसन्न हो; भुवनाधिपा, प्रसन्न हो।
Verse 88
अगस्त्य उवाच । इत्येवं स्तुवतस्तस्य मनोभक्त्या महात्मनः । आविर्बभूव विश्वात्मा विष्णुर्गरुडवाहनः
अगस्त्य म्हणाले—तो महात्मा मनोभक्तीने अशी स्तुती करीत असता, विश्वात्मा गरुडवाहन विष्णू त्याच्यासमोर प्रकट झाले।
Verse 89
शंखचक्रगदापाणिः पीतांबरधरोऽच्युतः । उवाच स प्रसन्नात्मा विष्णुशर्माणमव्ययः
शंख-चक्र-गदा धारण करून, पीतांबर परिधान केलेला अच्युत अव्यय विष्णू प्रसन्नचित्ताने विष्णुशर्मास म्हणाला।
Verse 90
श्रीभगवानुवाच । तुष्टोऽस्मि भवतो वत्स महता तपसाऽधुना । स्तोत्रेणानेन सुमते नष्टपापोऽसि सांप्रतम्
श्रीभगवान म्हणाले—वत्सा, तुझ्या महान तपामुळे मी आता संतुष्ट आहे. हे सुमते, या स्तोत्राने तुझे पाप याक्षणी नष्ट झाले आहे।
Verse 91
वरं वरय विप्रेन्द्र वरदोऽहं तवाग्रतः । नाऽतप्ततपसा द्रष्टुं शक्यः केनाप्यहं द्विज
हे विप्रश्रेष्ठा, वर माग; मी तुझ्यासमोर वरदाता आहे. हे द्विजा, तपश्चर्या न करता मला कोणीही दर्शन घेऊ शकत नाही.
Verse 92
विष्णुशर्म्मोवाच । कृतकृत्योऽस्मि देवेश सांप्रतं तव दर्शनात् । त्वद्भक्तिमचलामेकां मम देहि जगत्पते
विष्णुशर्मा म्हणाला— हे देवेश, आत्ता तुझ्या दर्शनाने मी कृतकृत्य झालो. हे जगत्पते, मला एकच दे—तुझी अचल भक्ती.
Verse 93
श्रीभगवानुवाच । भक्तिरस्त्वचला मे वै वैष्णवी मुक्तिदायिनी । अत्रैवास्त्वचला मे वै जाह्नवी मुक्तिदायिनी
श्रीभगवान म्हणाले— माझी वैष्णवी भक्ती तुझी अचल असो, ती मुक्तिदायिनी आहे. आणि येथेच जाह्नवी (गंगा)ही अचल असो—मुक्तिदायिनी.
Verse 94
इदं स्थानं महाभाग त्वन्नाम्ना ख्यातिमेष्यति
हे महाभागा, हे स्थान तुझ्या नावानेच ख्याति पावेल.
Verse 95
अगस्त्य उवाच । इत्युक्त्वा देवदेवेशश्चक्रेणोत्खाय तत्स्थलम् । जलं प्रकटयामास गांगं पातालमंडलात्
अगस्त्य म्हणाला— असे बोलून देवदेवेशाने चक्राने ते स्थळ उकरले आणि पाताळमंडलातून गंगाजल प्रकट केले.
Verse 96
जलेन तेन भगवान्पवित्रेण दयांबुधिः । नीरजस्तु भूमितलं क्षणाच्चक्रे कृपावशात्
त्या पवित्र जलाने करुणासागर भगवानांनी कृपावश होऊन क्षणार्धातच भूमितल निर्मळ केले।
Verse 97
चक्रतीर्थमिति ख्यातं ततः प्रभृति तद्द्विज । जातं त्रैलोक्यविख्यातमघौघध्वंसकृच्छुभम्
त्या वेळेपासून, हे द्विज, ते ‘चक्रतीर्थ’ म्हणून प्रसिद्ध झाले—त्रैलोक्यात विख्यात, मंगलमय आणि पापप्रवाहांचा नाश करणारे।
Verse 98
तत्र स्नानेन दानेन विष्णुलोकं व्रजेन्नरः
तेथे स्नान व दान केल्याने मनुष्य विष्णुलोकास जातो।
Verse 99
ततः स भगवान्भूयो विष्णुशर्माणमच्युतः । कृपया परया युक्त उवाच द्विजवत्सलः
त्यानंतर द्विजवत्सल, परम कृपायुक्त भगवान् अच्युत यांनी पुन्हा विष्णुशर्मांना सांगितले।
Verse 100
श्रीभगवानुवाच । त्वन्नामपूर्विका विप्र मन्मूर्तिरिह तिष्ठतु । विष्णुहरीति विख्याता भक्तानां मुक्तिदायिनी
श्रीभगवान म्हणाले—हे विप्र, तुझ्या नावाला पूर्वपद करून माझी मूर्ती येथे प्रतिष्ठित राहो. ‘विष्णु-हरी’ म्हणून विख्यात होऊन ती भक्तांना मुक्ती देईल।
Verse 101
अगस्त्य उवाच । इति श्रुत्वा वचो विप्रो वासुदेवस्य बुद्धिमान् । स्वनामपूर्विकां मूर्तिं स्थापयामास चक्रिणः
अगस्त्य म्हणाले—वासुदेवाचे हे वचन ऐकून त्या बुद्धिमान् ब्राह्मणाने आपल्या नावास पूर्वपद करून चक्रधारी भगवंताची मूर्ती प्रतिष्ठापिली।
Verse 102
ततः प्रभति विप्रेश शंखचक्रगदाधरः । पीतवासाश्चतुर्बाहुर्नाम्ना विष्णुहरिः स्थितः
तेव्हापासून, हे विप्रश्रेष्ठ, शंख-चक्र-गदा धारण करणारे, पीतांबरधारी चतुर्भुज प्रभू तेथे ‘विष्णुहरि’ या नावाने स्थित राहिले।
Verse 103
कार्तिके शुक्लपक्षस्य प्रारभ्य दशमी तिथिम् । पूर्णिमामवधिं कृत्वा यात्रा सांवत्सरी भवेत्
कार्तिक शुद्ध पक्षातील दशमी तिथीपासून आरंभ करून पौर्णिमेपर्यंत केलेली यात्रा ही वार्षिक व्रत-यात्रा ठरते।
Verse 104
चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । बहुवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते
चक्रतीर्थात स्नान केल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो आणि हजारो-हजारो वर्षे स्वर्गलोकी गौरविला जातो।
Verse 105
पितॄनुद्दिश्य यस्तत्र पिंडान्निर्वापयिष्यति । तृप्तास्तु पितरो यान्ति विष्णुलोकं न संशयः
जो तेथे पितरांच्या उद्देशाने पिंडदान करील, ते पितर तृप्त होऊन विष्णुलोकास जातात—यात संशय नाही।
Verse 106
चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा विष्णुहरिं विभुम् । सर्वपापक्षयं प्राप्य नाकपृष्ठे महीयते
चक्रतीर्थी स्नान करून सर्वव्यापी प्रभु विष्णु-हरीचे दर्शन घेतल्यास मनुष्य सर्व पापांचा क्षय प्राप्त करून स्वर्गलोकात गौरविला जातो।
Verse 107
स्वशक्त्या तत्र दानानि दत्त्वा निष्कल्मषो नरः । विष्णुलोके वसेद्धीमान्यावदिन्द्राश्चतुर्दश
तेथे आपल्या शक्तीनुसार दान दिल्यास मनुष्य निष्कल्मष होतो; ज्ञानी जन चौदा इंद्रांच्या काळापर्यंत विष्णुलोकात वास करतो।
Verse 108
अन्यदापि नरस्तत्र चक्रतीथे जितेंद्रियः । दृष्ट्वा सकृद्धरिं देवं सर्वपापैः प्रमुच्यते
इतर वेळीही तेथे चक्रतीर्थी जितेंद्रिय मनुष्य देव हरिचे केवळ एकदा दर्शन घेतल्याने सर्व पापांतून मुक्त होतो।
Verse 109
इति सकलगुणाब्धिर्ध्येयमूर्तिश्चिदात्मा हरिरिह परमूर्त्या तस्थिवान्मुक्तिहेतोः । तमिह बहुलभक्त्या चक्रतीर्थाभिषेकी वसति सुकृतिमूर्त्तिर्योऽर्चयेद्विष्णुलोके
अशा रीतीने सर्वगुणांचा सागर, ध्येयमूर्ती, चैतन्यस्वरूप हरि येथे मोक्षाचे कारण म्हणून परम रूपाने विराजमान आहे. जो चक्रतीर्थात स्नान करून बहुभक्तीने येथे त्याची पूजा करतो, तो पुण्यस्वरूप विष्णुलोकात वास करतो।